кырбыытаа диэнтэн атын
туһ. Кыталык сыҥааҕын уҥуоҕун сыыйа быспыт курдук кырбыытаммыт кыыдам көмүс биилкэлэр. ПЭК СЯЯ

туохт.
1. Үүнэн турар маһы үрүт-үрдүгэр охтортоо эбэтэр сиргэ сытар маһы биир сиргэ чохчолуу бырах. ☉ Валить деревья друг на друга или сваливать в одну беспорядочную кучу и сучья, и деревья
Булду туһахха, айаҕа боһойон киллэрээри, кыра титириктэри, маһы охтортоон күрүөлүүллэр, сылбахтыыллар. Багдарыын Сүлбэ
Уҥахаҥас сабаабытынан, сиэрдийэни охторон сылбахтаабытынан барда. А. Фёдоров
Солооһуннар кытыыларыгар маһы хайа курдук сылбахтаабыттар, күүстээх даҕаны күтүрдэр эбит. «ХС»
2. көсп. Элбэҕи өлөр, сууһар (хол., куобаҕы). ☉ Добывать, убивать в большом количестве, подряд (напр., зайцев). Тоһуурга туран элбэх куобаҕы сылбахтаатылар
□ Элээрдэн биэр эрэ иккиһин Элэҥнэс кырынаас кыыдамын, Көрүөхпүт уол оҕо сыыдамын! — Күлүмнээн, күөдьүйэн хаалбахтаа, Күөнтээбит өстөөҕү сылбахтаа! Р. Баҕатаайыскай
[Чокуурап] булчутунан эмиэ аатырара: куобахтаах дьылга кыс устата сиир куобаҕын сылбахтаан кэбиһэрэ. Н. Габышев
Булчуттар тиийээт, бөртөлүөтүнэн көтө сылдьаннар аҕыйах хонук иһигэр баһаам элбэх кыыл табаны сылбахтыыллар. «Кыым»

1. Үөһэттэн саккыраан түс, сүүрүгүр эбэтэр туох эмэ убаҕаһынан иһити толор; хотоол сиргэ халыйан таҕыс (хол., халаан уутун туһунан). ☉ Струиться, стекать сверху, литься в какой-л. сосуд; разливаться (о половодье)
   Аппа сир устун Айманан айаннаата, Хотоол устун Кутуллан куугунаан кулдьугураата. А. Софронов
   Кыайыы көрдөөх ыһыаҕар Кымыс буолан кутуллан Көмүс чороон иһигэр Күлүмүрдээн көһүннүн. П. Тулааһынап
2. Туох эмэ бытархайы (туораах бурдугу, кумаҕы, хаары о. д. а.) кут, тох. ☉ Рассыпать, насыпать что-л. сыпучее (зерно, песок, снег и т. д.)
   Абааһыны дьиэҕэ киллэрбэккэ кыйдыыр ньыма үгүс. Аан холуодатын анныгар уоттаах күлү кутуллар. Абааһы аал уоттан олус куттанар. Амма Аччыгыйа
   Ыччакабын даа! Хаар эмиэ саҕатыгар кутулунна. П. Тобуруокап
3. Биир бириэмэҕэ элбэх буолан киирэн, дьиэни толор. ☉ Заполнить помещение собой (о вошедших одновременно в большом количестве)
   Чэ, баран аһыах. Билигин эмиэ кутулла түһүөхтэрэ. Софр. Данилов
   «Атастаар, манна ааһыҥ!» — диэн учуутал саҥата иһиллэрин кытта маскарааттар биһиги баар сирбитигэр кутуллан киирбиттэрэ. Д. Таас
4. Ууллубут металтан киэпкэ, халыыпка кутан оҥоһулун. ☉ Изготовить что-л. литьем расплавленного металла
   Боруонсаттан кутуллан, Ленин, эн, Тураҕын киэҥ саала иһигэр Эн иннигэр кыыһар төлөнүнэн Кыһыл Знамя нөрүйэр. П. Тулааһынап
   Кыһыл көмүстэн кутуллубут кур тылыгар биһиги олоҥхобут сюжетыгар хабааннаах ойуу оҥоһуллубут. Эрчимэн
5. көсп. Тарҕан, дуораһый, иһилин (муусука, тыас о. д. а. тустарынан). ☉ Распространяться, разливаться, литься, звучать, слышаться (о музыке, звуке и т. п.). Күөх тыам тыллаах чыычааҕа күйгүөрдэҕэ диэбитим, Хомус холоонноох куолаһыҥ Кутуллан эрэр эбит дии. С. Данилов
   Этим сааһынан, уҥуоҕум куодатынан, Хааным тымырынан, Тула өттүбүттэн Дорҕоонноох муусука Долгуйа кутулунна. С. Зверев
6. көсп. Өйгө-санааҕа, сүрэххэ-быарга иҥ, түс, долгут (иэйии туһунан). ☉ Проникать в душу, сердце, волновать их (о чувствах)
   Тапталлаах Ильичпит эппит тыла тарҕанна Сырдык, чаҕылҕан кыыдамнарынан, Мөлүйүөнүнэн сүрэхтэргэ кутулунна Мөлтөөбөт революционнай энергиянан. Эллэй
   Киниэхэ кутуллан киирбит үөрүү хараҕын уутун ыган таһаарбыта, Өтөр уоскуйан биэрбэккэ ытаата. М. Доҕордуурап
7. көсп. Халыйан киир, үргүй (туман, тымныы туһунан). ☉ Проникать, просачиваться, заполняя пространство (о тумане); дуть, сквозить (о холоде)
   Аан аһылла түһэрин кытта тымныы тумана өрүһүспүттүү кутулунна. М. Доҕордуурап
   Алаас иһэ, Аппа толоон Аам-даам тымныы Хойуу чаан туманынан Кутуллубуттар. П. Тобуруокап

туохт.
1. Кими-тугу эмэ көхсүгэр эбэтэр санныгар уур, олорт. ☉ Класть, взваливать, сажать когочто-л. на спину
Икки обургу уол тыаттан мас сүгэн киллэрэн, мастаан чакыйдылар. А. Софронов
Микиитэ, оробуоһа куулун сүкпүтүнэн …… интэринээт дьиэҕэ көтөн түстэ. Амма Аччыгыйа
Балачча тэйиччинэн Салбаныкы Сүөдэр диэн оҕонньор тууну адаарыччы сүгэн, ааһан эрэр эбит. М. Доҕордуурап
△ Тугунан эмэ бүрүлүн. ☉ Быть покрытым чем-л.
Көһөҥө күүгэннэри сүкпүтүнэн хайа хаспаҕын таҥнары ыстаҥалыыр …… көҥүс уута кинилэр быһыттарыгар күүстээх күөнүнэн анньылла түстэ. Амма Аччыгыйа
Харыйалар, бэсчээннэр Хаартан арыый быкпыттар, Саҥа хаары сүгэннэр — Саҥыйахтаах курдуктар. С. Данилов
Эн өллүҥ, үрүҥ күн анныгар Сүүрбэ үс күөх окко үктэнэн, Сүүрбэ үс күһүҥҥү өксүөнү, Кыстык хаар кыыдамын сүгэҥҥин. Күннүк Уурастыырап
2. көсп. Тугу эмэ (хол., айыыны, буруйу, эппиэтинэһи) бэйэҕэр ылын, искэр илдьэ сырыт. ☉ Брать на себя что-л. (напр., грехи, вину, ответственность)
Көмнөхтөөх харыйа саҕа ыар айыыбын мин бэйэм Уҥуоҕа килэрийиэр диэри дьуккуруйбут санныбар Сүгэн иһэбин. И. Гоголев
Туох эмэ тахсан хааллаҕына, эппиэтин да сүгэргэ бэлэм. Н. Заболоцкай
Кини [Өкүүсэ] бу ыар санааны сүгэн олорорун тамыйахтара билбэттэр. Эрилик Эристиин
♦ Ааты сүк — ким-туох эмэ диэн ааттан; тугунан эмэ аатыр. ☉ Получить какое-л. имя, название; славиться чем-л.
Үөлээннээҕиэм, ахтыах эрэ Ааспыт аараан суолбутун: «Саҥа дьон» диэн ааты сүкпүт Сааскы чаҕыл күммүтүн. С. Данилов
Эс, саатар, редколлегия чилиэнин аатын сүгэ сырыт ээ, үлэлээмэ даҕаны. Болот Боотур
Мин сытыы-хотуу киһи аатын сүгэрим буолуо. М. Доҕордуурап. Буор сүк — оттуур, бурдук ыһар сирдэн, бас билэр сирдэ анат. ☉ Получить надел земли, обзавестись собственной землёй
Биһиги ыаллар сир ылаайабыт диэн олус кэтэһэбит. Буор сүкпүт саҕа сананан, сүүрүүнэн сылдьар буоллубут. М. Доҕордуурап. Өрө сүк — 1) элбэх буолан мустан тугу эмэ ыс-тох; алдьат. ☉ Разбрасывать, раскидывать что-л.; разрушать что-л., собравшись толпой
Кини …… уолаттар, кыргыттар балаҕаннарын дуомун өрө сүгэн барыахха айылаах да буоллахтарына дьаҕырыйа түһэри билбэт. А. Сыромятникова
Ити сурахтан соһуйан сулбурута ойон турбут дьон чуут тордоҕу өрө сүгэн кэбиһэ сыстылар. С. Курилов (тылб.); 2) тугу эмэ тыаһынан, сураҕынан толор, бүтүннүүтүн сабардаа. ☉ Наполнить что-л. шумом, слухами
Арба биһиги солооһуммут оройуону өрө сүгэн үллэҥнэтэн эрэр быһыылаах. М. Доҕордуурап
Сүгэ тыаһа лабыргыыра, аар харыйа барчаланан түһэрэ иһийэн турбут ойууру өрө сүгэр. С. Федотов
ср. ДТС йүк ‘поклажа, вьюк, груз’, тат. йөк ‘воз; груз, ноша, вьюк, поклажа’, кум. юк ‘груз, ноша, вьюк’, уйг. жүк ‘вьюк, ноша’