арыт. тыас туохт.
1. Биир тэҥ бытааннык хатыланан кыыкыр-кыыкыр тыаһаа. ☉ Издавать ритмичный протяжный скрип, поскрипывать
Ким эрэ бурдук тардар быһыылаах, таас тыаһа кыыкырдыыр. Суорун Омоллоон
Сындалҕаннаах айан аргыһа сыарҕа кыыкырдыыр, сыналыйар. Эрчимэн
Чочум буола-буола чэҥ буолбут хотон эбэтэр дьиэ аана аһыллан-сабыллан кыыкырдыыр. Д. Токоосоп
2. көсп., кэпс. Ыалдьан, кырдьан, мөлтөөн-ахсаан нэһиилэ сырыт, хаамп. ☉ Ходить кое-как, еле-еле (о больном, старом человеке)
Киэһэлик Дьэкиим …… ампаар диэки тайаҕар тирэнэн, кыыкырдыы турбута. Н. Заболоцкай
Роман Степанович соло буоллар эрэ кэпсэтэр, ыаһахтаһар киһитэ, куруутун кыыкырдыы сылдьар, бэрт ыарыһах аатырар Охонооһой оҕонньор этэ. «ХС»

1. даҕ.
2. Сэниэтэ суох, нукаай курдук. ☉ Бессильный, слабый, вялый. Улук оҕо
3. көсп. Сылаалаах, салгымтыалаах, чуҥкук (хол., түүн). ☉ Унылый, скучный, безрадостный (напр., о ночи)
   Ол гынан баран, ол харах да ууларын, ол улук да түүннэри бэйэм саамай дьоллоох кэмминэн ааҕынабын. Суорун Омоллоон
   Күммүт улам уһуур уонна үрдүүр, Кыһыҥҥы улук түүн кылгаата. Таллан Бүрэ
   Улук олохтон туймаарыйбыт оҕолорго туох барыта сонун, көрнар курдук. Ф. Постников
4. аат суолт.
5. Сэниэтэ суох буолбут, күүһэ өһүллүбүт, нукаай курдук киһи. ☉ Бессильный, слабый, вялый человек
   [Миитэрэй] нэһи сэргэхситэр, улугу уһугуннарар көрдөөх тыллары бэрт дөбөҥнүк этэн кэбигирэтэн кэбиһэр. Амма Аччыгыйа
6. Күүһэ, сэниэтэ суох буолуу, сылайыы. ☉ Усталость, депрессия
   От тиэйэр уолум, Оронтон турбат Улукка сиэтэн. Эллэй
7. Киһини салгытар, сылатар, тохтообокко биир кэм уһуннук буолар туох эмэ. ☉ Что-л. монотонное, однообразное, скучное
   Дьааһыйан, сыҥааҕырдаан, Сыарҕа кыыкыр тыаһа, Оо, улугун! П. Тобуруокап
   ◊ Улук буол — күүһэ, сэниэтэ суох буол, кыайан хамсаабат курдук буол. ☉ Становиться вялым, усталым, слабым
   Утуйарга улук буолан, Сытарга сыҥсаар буолан, Аһыырга ас аҕыйаан [Санаалара сарбыллар]. Өксөкүлээх Өлөксөй
   [Үрүҥ Уолан] Уҥуох-уҥуохтара Улук буолан бардылар. П. Ойуунускай
   Икки илиилэрэ улук буолан хаалара. И. Данилов. Улук көлө — 1) аһара сылайбыт, илистибит көлө (ат, оҕус, таба). ☉ Заморённый упряжной скот. Улук көлөнөн ырааппаккын; 2) мөлтөх, кырдьаҕас ат. ☉ Кляча. Аҕам ата кырдьан, улук көлө буолбут. Улук уу — уһуктубакка кытаанахтык утуйар уу. ☉ Крепкий сон
   Айдааны уутун быыһынан истэ, тулуйа сатаан баран, уһугар улук уута көтөн, Дуксуу үөхсэ-үөхсэ олоро биэрдэ. В. Миронов
   Биһиги, улук уу баһыйан, ити көрү-нары ситэ көрбөккө эрэ ырыа-тойук ньиргиэригэр бигэтэн, утуйан барбыппыт. Д. Таас
   Устунан хаһан да утуйбатах улук уутунан утуйбут. Н. Абыйчанин
   ср. др.-тюрк. улух ‘потрёпанный, старый’, алт. улук ‘тягостный, неприятный’

1. туохт.
2. Бураллан эбэтэр өрө туран, адаарыйан көбөөн таҕыс (хол., киһи баттаҕын, көтөр түүтүн, оту этиллэр). ☉ Подняться, взъерошиться, встопорщиться (напр., о волосах, перьях, куче сена)
   Анфиса үрэллигэс кугастыҥы араҕас баттаҕа сахсайбытын имэриннэ. Н. Габышев
   Өскө барабыайдар түүлэрэ ньалҕархай буоллаҕына, ол аата ичигэс. Оттон түүлэрэ сахсайбыт буоллаҕына, тымныы. «ББ»
   Онуоха бырдах туран сахсайыаҕынан сахсайан баран бырдахтыы ырыатын ыллаан тыҥкынатар. ПНО
3. Кууран, хатан кумуй, иин-сүт. ☉ Засохнуть, пожухнуть (напр., о траве); зачахнуть, захиреть (о человеке)
   Сандал сайын кэмигэр Сайдан үүммүт Сардаана күөх отторбут Саалырсыйан сахсайда. Е. Иванова
   Буурай солко мутукча Бураллара чугаһаан Саһархайдыыр өҥнөммүт, Сахсайаахтаан эрээхтиир. М. Тимофеев-Терёшкин
   Чиччик, кини баҕас, мин да илиибиттэн үөстэммэтэр уҥуоҕа сахсайда ини. Н. Якутскай
4. Олус кууран, хатан ыпсыыгынан арахсыталаа, ат, саахынаа. ☉ Рассыхаться, расшатываться. Уһаат кураанах туран сахсайбыт, тэстэр буолбут
   □ Оҥочобут сахсайда быһыылаах, уу киирэрэ ордук күүһүрдэ. Амма Аччыгыйа
   Сахсайан хаалбыт тэлиэгэ кэп туонан эрэрдии хаахыныы тыаһыыр. С. Федотов
   △ Кууран чэпчээн, көбөн өрө көтөҕүлүн. ☉ Высыхая, разрыхляться, рассыпаться (напр., о почве)
   Курааҥҥа үрүт араҥата сахсайан от кыайан үүммэтэх туорпа, былыык почвалаах ходуһаны саас тыраахтар соһор хотуогунан тартаран чиҥэтии көдьүүстээх. ПАЕ ОС
5. көсп. Ыһылын, сайҕанан сүт, баран (хол., киһи санаатын туһунан). ☉ Рассеиваться, рассыпаться, разбегаться (напр., о мыслях)
   Кими кэпсиэмий? Кэпсээним кэмчитийдэ, Санаам сахсайда, Барыта баранна. А. Софронов
   Сардаҥалаах санааларым Саймаарыйар курааннарга Сахсайан барбатахтар, Сибэкки курдук тахсаллар, Сириэдийэн чэлгийэллэр. С. Васильев
6. дьүһ. туохт. суолт. Адаарыччы көбөөн тахсыбыт сахсаҕар көстүүлээх буол (хол., киһи баттаҕын, көтөр түүтүн, оту этиллэр). ☉ Быть взъерошенным, растрёпанным, лохматым (напр., о волосах, перьях, куче сена)
   Ити кэмҥэ сэргэ турар хос аана кыыкыр гына аһылынна, кыыдаа маҥан сахсайбыт баттахтаах төбө быкта. А. Фёдоров
   [Чыычаах] күнү быһа сылайыар диэри ас таһара. Тиһэҕэр ыран түүтэ эрэ сахсайан хаалбыта. И. Сосин
   Бэрт былыр куобах эмиэ ити билиҥҥи тииҥ курдук улахан сахсайбыт кутуруктааҕа үһү. Саха ост. I
   ♦ Сахсайбытын саай кэпс. — ким эмэ үлаатымсыйбытын, киэбирбитин кэһэт, көрдөөбүтүн биэр. ☉ Сбить спесь с кого-л. — Чэ, бэйэ, куоракка эрэ киирдэрбин хаһыаттаан киэбирбиккин сахсайбыккын саайарым буолуо, — диир Миитэрэй
   Хаһыат сураҕын истэн баран Баабылап киһитин буукса кыһытан биэрдэ. «Кыым». Сарсын сахсайбыттарын саайыахпыт! В. Маяковский (тылб.)
   кирг. сахсай, ср. монг. сагсайх ‘взъерошиться; возгордиться от успехов’, бур. гахсаха ‘рассохнуться’