прил. 1. (зависимый) тутулуктаах, бэйэтин бас билиммэт; подневольный человек бэйэтин бас билиммэт киһи; 2. (принудительный) күһэлэҥ, кыһалаҥ; подневольный труд күһэлэҥ үлэ.

ук I диэнтэн хай
аата. Ол уураах сүнньүнэн тойоттор, баайдар бырааптарын быһыы, сирдэрин дьадаҥыларга түҥэтии, кыһалаҥ үлэҕэ уонна хаайыыга угуу көрүллэрэ. ВУА БС
Сиилэһи угар дьаамаҕа күөх үүнээйини угуу саамай эппиэттээх үлэлэртэн биирдэстэринэн буолар. САС
Туһаныллыбыт хапытаалынай угууларынан сылыктаатахха, тутуу хайыы-үйэ аҥаарын аһары түстэ. «Кыым»

аат.
1. Киһи олоҕор-дьаһаҕар наадалааҕы, туһалааҕы оҥорор, оҥорон таһаарар дьайыыта, дьарыга. ☉ Работа, труд, занятие, деятельность
Нохоо, баран үлэҕин үлэлээ, тугу гына олордоҥуй. Н. Неустроев
Эрэ күнүһүн үлэтин үлэлээн баран, иллэҥэр ыалга баран хаалар. А. Софронов
Үлэтэ суох хайдах тэһийэҕин? С. Ефремов
«Аҕаҥ үлэҕэ үөрэппит эбит, оҕом улааттаҕына үлэһит бэрдэ буолуо», — диэбитин бу баардыы өйдөөн хаалбытым. «ХС»
△ Киһи хамнастанар, оҥорбутун иһин төлөбүр төлөнөр дьарыга, сулууспата. ☉ Служба, какое-л. занятие как источник заработка
Оройуоҥҥа үлэҕэ ыҥырдахтарына, бэл, учууталлаа диэтэхтэринэ — күлэн кэбиһэр, баһын илгистэр. Н. Габышев
Сахаяна хаһан да киэргэммэтэҕин киэргэнэн, чэпчэки-чэпчэкитик үктэнэн, үлэтигэр аан маҥнай баран иһэр. Ф. Софронов
Аҕата, боростуой оробуочай киһи, кыыһын бары хаппырыыһын толорор туһугар иккилии-үстүү үлэҕэ тэҥинэн үлэлиирэ. А. Николаев
Үчүгэй үлэни көрдөөтүм да, булбатым. «ХС»
2. Киһи-сүөһү ханнык эмэ уоргана аналлык хамсаан, хамсанан дьайыыта (хол., сүрэх). ☉ Деятельность какого-л. органа, функция (напр., сердца). Сүрэх үлэтэ мөлтөөбүт
□ Уҥа полушарие үлэтэ — биир кэлим, объектар туох баар уустуктарын барытын бииргэ ылынар, эттиктэр көстөн турар майгыларын туһанар
Саха мындыр суота. Ас буһарыытыгар, куртах-очоҕос үлэтигэр, бүөр, хабах ыарыытыгар туһалыыр. ПАЕ МСТ
3. Айан, оҥорон таһаарбыт туох эмэ айымньы. ☉ Продукт творческой деятельности, произведение
Ааптардар үлэлэрин кытта кылгастык билиһиннэрэр. Эрчимэн
Икки масыньыыскаҕа үлэ бэчээттэтэ биэрбиттэр. БАН А
Чернышевскай суруйан хаалларбыт үлэлэрин туһунан сурах баар этэ. Б. Лунин (тылб.)
◊ Дьиэ ис үлэтэ көр дьиэ I
Билигин кини дьиэ ис үлэтин хайа даҕаны дьахтартан итэҕэһэ суох, бэрт ыраастык уонна түргэнник толорор. С. Никифоров
Дьиэтээҕи үлэ көр дьиэ I. Учуутал ыйытта: «Дьиэтээҕи үлэни бары толордугут дуо?». ДНД СТ
Дьиэ үлэтэ көр дьиэ I. Дьиэ үлэтин бурҕалдьытын кэппэт, тыа дьахтарыныы. Р. Баҕатаайыскай
Илии үлэтэ көр илии. [Татьяна Ивановна:] Оҕонньор мэлдьи салгыҥҥа сылдьар, илии үлэтигэр сылдьар. С. Ефремов
Илии үлэтигэр да биһиги үөрэнээччилэрбит көх дьон. «ББ»
Күһэлэҥ үлэ көр күһэлэҥ. Сура балык сыанатын үрдэтэн да атыылаабыт буоллаҕына, — кыра оҕолордооҕун учуоттаабатахтар, биир сылга күһэлэҥ үлэҕэ уураахтаабыттар. Н. Якутскай
Кыһалаҥ үлэ — күһэлэҥ үлэ диэн курдук. Кытаанах түһэриини кыайан төлөөмүнэ аккаастаммытын иһин, үс сылга кыһалаҥ үлэҕэ ыыталлар. Күндэ
Мөрүөҥ кыһалаҥ үлэҕэ барбытын кэннэ Биэрэ эмээхсин үксүн дьиэтигэр соҕотох олорор, санааҕа баттатар буолбута. Д. Таас
От үлэтэ көр от. Холкуос от үлэтигэр саҥардыы киирэн эрэр кэмэ. Софр. Данилов
Сайын от үлэтигэр буһарбыт, Кыһын ынах уулатан тоҥорбут. С. Данилов
Өй үлэтэ көр өй. Өй үлэтинэн үлэлиир дьон сынньалаҥнарыгар илии үлэтин үлэлииллэрэ наада. ГЕВ ТБГ. Үлэ бэтэрээнэ — үлэ ханнык эмэ салаатыгар үтүөлээх кырдьаҕас үлэһит. ☉ Ветеран труда
Общественнай тэрилтэлэр салайааччыларынан инициативалаах, тэрийэр дьоҕурдаах бастыҥ үлэһиттэр, …… үлэ бэтэрээннэрэ быыбардаммыттара. ПДИ КК
Үлэ бэтэрээннэрин материальнай хааччыйыыга уонна да атын социальнай дьаһалларга ордук элбэх үп ороскуоттанар буолла. ССКП ХХVI. Социалистическай Үлэ Геройа көр герой. Үлэ Геройа аат КСК уонна ССРС НКС 1927 сыл от ыйын 27 күнүнээҕи уурааҕынан олохтоммута. ДАП ССЛОДь
Үлэ оҥорумтуота көр оҥорумтуо. Үлэ оҥорумтуота алта бырыһыанынан үрдээтэ. ПДИ КК
Табаһыттар табаны көрүүгэ-харайыыга, үлэ оҥорумтуотун үрдэтиигэ аналлаах бэсиэдэлэри иһиттилэр. «Кыым». Үлэтэ суох буолуу — туох эмэ биричиинэнэн үлэтэ суох хаалан ииттинэр кыаҕа суох буолуу. ☉ Безработица
Үүммүт сыл үлэтэ суох буолуу үксээн иһиитин сылынан буолуоҕа. «Кыым»
Дойду үрдүнэн үлэтэ суох буолууга төлөнөр страхование биир систиэмэтэ суох. ТАЛ БУ. Хара үлэ — илии, быччыҥ күүһүнэн толоруллар үлэ. ☉ Чёрная (физическая) работа
Саатар хара үлэ баҕас көстөр ини. Н. Якутскай
Орто оскуоланы бүтэрбиттэр хара үлэттэн куота сатааһыннара суох буолбатах. И. Федосеев
Хомуур үлэтэ көр хомуур. Сотору хомуур үлэтэ саҕаламмыта. И. Гоголев
Биирдиилээн даҕаны ыалларга Кыайыыхотуу, хомуур үлэтэ туолан, Кыдама сууйуута буолан Алаас, үрэх ыалын аайы Алаадьы сыта аҥкылыйда. С. Васильев
Холкуостаах дьоннор хомуур үлэтигэр хорсуннук үлэлииллэр. И. Данилов. Хонтуруолунай үлэ — үөрэнээччи билиитин тургутар, бэрэбиэркэлиир үлэ. ☉ Контрольная работа
Хонтуруолунай үлэлэрбин бэрэбиэркэлиэм этэ. «Тойооскуларым» хайдах оҥорбуттара биллибэт. Н. Лугинов
Хонтуруолунай үлэҕэ алта оҕо биэс сыананы ылбыт. ВНЯ М-5. Ыһыы үлэтэ — бурдугу, оҕуруот аһын олордор үлэ. ☉ Посевная кампания
Сааскы ыһыы үлэтэ Бүтэн, тыас-уус сэллээтэ. Эллэй
[Петя:] Ыһыы үлэтин хайаан даҕаны баттастахпына табыллар. С. Ефремов
ср. др.-тюрк. иш ‘дело, работа’, бур. уил, тув. үүле ‘работа, дело, занятие’

туохт.
1. Тугу эмэ ханна эмэ туруор, оннун буллар. ☉ Класть, ставить что-л. куда-л. Куруускатын остуолга уурда, үтүлүктэрин ороҥҥо быраҕаттаата. Амма Аччыгыйа
Нина оҕолор үргээбит сибэккилэрин томточчу кутуллубут буор үрдүгэр уурбута. Далан
[Михаил Иванович учуутал] сиэбиттэн түөрт гына бүк тутуллубут кумааҕыны сулбу таһыйан ылан, …… дириэктэр иннигэр ууран биэрбитэ. Н. Лугинов
2. Тугу эмэ ханна эмэ харай. ☉ Содержать, хранить что-л. где-л. Мииниҥ аһыйан хаалыа, халадьыынньыкка уур. Харчыгын сберхаассаҕа уура сырыт. Докумуоҥҥун сиэйпэҕэ ууран бар
□ Тахсан иһэн, хаҥас, иһит уурар долбуур аттыгар, Өрүүнэ эмээхсин үрүҥ күлүгүн хараҕын кырыытынан көрөн аһарда. Софр. Данилов
[Коля:] Аҕал, үүттэргин манна туспа уур. Саньытаарга көрдөрүөм. С. Ефремов
3. Ыалдьар киһиэхэ тугу эмэ сыһыары тут, туруор (эмтиир сыаллаах). ☉ Ставить, прикладывать, накладывать что-л. на больное место (напр., медицинскую повязку). Эдьиийбэр аҕыс бааҥканы уурдулар
□ Ыалдьааччы улаханнык ыалдьар сиригэр түөн ууран, ириҥэтин, хаанын оборторон эмтиирэ. АЕД КЧ
4. Хамсаны табаҕынан толор (табах тардаары). ☉ Набить курительную трубку табаком (чтобы закурить)
Хара бытык, уотун күөдьүтэн, обоччоҕо ууран, табах тарта. Н. Неустроев
Ыл эрэ, табахта ууран аҕал! А. Софронов
Холумтан аттыгар чохчойон олорон эрэн, алтан хамсатыгар табах ууран сип гына тарда-тарда, санааҕа түстэ. Күндэ
5. Ханнык эмэ докумуону, кумааҕыны бэчээтинэн туоһулаа, бэчээт ойуутун түһэр. ☉ Ставить печать на какой-л. документ
Өлөксөйү обкомолга ыҥыран, «Өрөбүлгэр бэйэҥ нэһилиэккэр Үлэлэһэ таҕыс!» — диэтилэр, Арылыйар бэчээт ууран, Араҕас мандаат биэрдилэр. С. Васильев
Туллайдааҕы таһаарарга илии баттаан, бэчээт ууран бүтэрэн кэбиспиттэр. Н. Павлов
6. Уураахта таһаар; кими эмэ туохха эмэ буруйдуур туһунан уураахта ылын. ☉ Принимать решение, постановление; выносить приговор кому-л.
Чэпчэтиҥ диэн эппэппин, Буруйум булуллубут буоллаҕына, Сокуон хараҕа туоларынан Уураахта ууруҥ! А. Софронов
Норуодунай суут …… кулуба уолун киһини сыспыт дьыалатыгар үс ый кыһалаҥ үлэҕэ уурбута. Эрилик Эристиин
Бэлитиичэскэй бүрүстүүпүнньүк диэн буруйдаан, уон сылга Иркутскай куорат таһыгар баар түрмэҕэ хаайарга уурдулар. Н. Павлов
Куоталаһыыга табаарыс Табынаев бастаабытын быһыытынан …… кыһыл быымпалы туттарарга сельпо бырабылыанньата уурда. М. Доҕордуурап
7. көсп. Үлэҕэ, үөрэххэ, дьыалаҕа олус бэриниилээхтик сыһыаннас, кыһан, туох баар кыаххын, күүскүн биэр. ☉ Проявлять усердие, старание, волю к чему-л.
Михаил Иванович кэлин, аспирантураҕа киирэн да баран, …… үөрэҕэр бары сыратын, күүһүн-уоҕун, өйүн-санаатын уурара. Н. Лугинов
Эйэлээхтик олорор иннигэр туох баар күүспүн ууруом. Эрилик Эристиин
Дьааҥы оройуонун балыксыттара, бары күүстэрин уонна сатабылларын ууран туран, охсуһаллар [элбэх балыгы хостуур иһин]. М. Доҕордуурап
8. харыс т. Өлбүт киһини ииҥҥэ көм. ☉ Хоронить, предавать земле (умершего)
Кэпсээҥҥэ, ырыаҕа киирбит Кириэмил кириэппэс иннигэр …… ииҥҥэ хаарыан уҥуоҕун уурбуппут. Күннүк Уурастыырап
Ол хайаҕа ааспыт сэрии, ыар айан Охторбут дьоруойун уурбуттар. И. Эртюков
Ол-бу буолан хааллахпына, алааспытыгар аҕаҥ уҥуоҕун кытары кэккэлэһиннэри ууран көрөөр. В. Яковлев
Ханна да өллөхпүнэ, уҥуохпун тумулбар ууралларыгар кэриэс кээһиэм. «ХС»
♦ Акылаат уур — ханнык эмэ дьыаланы саҕалыырга, тугу эмэ гынарга төрүт, тирэх буолары оҥор. ☉ Положить начало чему-л., создать основу, заложить фундамент чего-л.
Үөрэҕи онно-манна аралдьыйбакка үчүгэйинэн бүтэриэххэ, оччоҕо үйэбит тухары үчүгэйдик үлэлииргэ акылааты уурабыт. М. Попов
Баар- даахха уурбат — улахаҥҥа уурбат диэн курдук. Аҕыйах даҕаны балыгы бултуур инниттэн күһүҥҥү муустаах ууну тобугар тиийэ оймууру баардаахха уурбат. ЯАМ ҮүСС. Баскын (тыыҥҥын) уур поэт. — ханнык эмэ үрдүк сыал туһугар өлөргүн кэрэйимэ. ☉ соотв. положить (сложить) голову (букв. класть голову)
Норуот иннигэр охсуһаҥҥын, Баскын эрдээхтик эн уурдуҥ! Эллэй
Төрөөбүт дойдуну харыстаан, Тыыны да уурарга тыл бэрсиэх. Күннүк Уурастыырап
Бокулуон уур көр бокулуон. Бокулуон ууран тоҥхоҥнообутунан барбыт. Н. Заболоцкай
Муостаҕа сүүһүн лоһурҕатан, бокулуон уурара, кириэстэнэрэ. «ХС»
Болҕомтоҕун уур көр болҕомто. Юрий элэккэйэ, кырдьаҕас дьоҥҥо болҕомтотун уурарынан бэрт ыччат быһыылаах. Н. Лугинов
Илья Иванович ол курдук дьону-сэргэни айымньылаах үлэнэн көҕүлүүрэ, ыытыллар дьаһал ымпыгар-чымпыгар тиийэ болҕомтотун уурара. АҮ
Дууһаҕын уур көр дууһа. [Семён Николаев] дуобат туһугар, дьэ кырдьык, дууһатын уурбут, олоҕун анаабыт киһи. С. Федотов
Оҕолору түөрт уон сылтан ордук чахчы дууһатын ууран үөрэппитин иһин Николай Васильевич үрдүк бочуоттааһыҥҥа да тигистэр, билигин эргитэ санаан көрдөҕүнэ, кини олорбут олоҕо ситэтэ суох эбит. В. Гольдеров. Кэлтэгэй да кэппиэйкэҕэ уурбат калька. — букатын, кыратык да итэҕэйбэт, аанньа ахтыбат (ким эмэ тылын, кэпсээнин). ☉ соотв. ни в грош не ставить
Кинилэр ити кураанахха тыллаһаллара курдаттыы көстөн турара, кинилэр ону Христос үөрэҕин атаҕастаабат эрэ санааттан саҥарсаллара, оттон бэйэлэрэ ол тылларын кэлтэгэй да кэппиэйкэҕэ уурбат, итэҕэйбэт этилэр. Д. Фурманов (тылб.)
Нуустаҕын уур көр нууста. Кини көрүдьүөс тылбаастарын нойосуус ааҕаааҕа күлсэбит. Мэник буоламмыт, киһи, нуустатын ууран, таптаан дьарыгыланарын көҕүлүөх кэриэтин, күлэ сырыттахпыт. «ХС»
Христолюбов бэркэ кичэйэн, нуустатын ууран оҥорбут биир үлэтинэн …… биллиилээх ырыаһыт Е.А. Захарова мэтириэтэ буолар. «Кыым». Оонньуулаахха уурума — ханнык эмэ боччумнаах дьыаланы, дьоһуннаах быһыыны-майгыны улахаҥҥа уурума, аахайыма. ☉ Не принимать всерьёз что-л., недооценивать возможную опасность
[Кини] тугу да оонньуулаахха уурбат бастакы Бааска буолбатах. Далан
Дуугулааһап оҕо тугу да оонньуулаахха уурбат буола сылдьыбыта, ол мэник дулҕаҕа баһын хайа түһэрин көрдөҕүм. Эрилик Эристиин
Боотур күөх кырыстан тэбинэн чыраһа-чыраһа утарса сатыыр, суох Абыдал ону оонньуулаахха уурбата. Н. Заболоцкай
Өлөрү утуйарга ууран көр утуй. Өлөрүн утуйарга ууран, Ыалдьарын тарбанарга санаан …… бара турда. Эллэй
Санааҕын уур көр санаа II. Санаабытын уурдахпытына, тугу тулутуохпутуй? Амма Аччыгыйа
Өскөтө кини кыһаллара, сүрэҕин, санаатын уурара эбитэ буоллар, биһигиннээҕэр барыбытынааҕар үчүгэйдик үлэлиир кыахтаах. Софр. Данилов. Санааҕын уурума — саараама, кураанахха, сатаммакка эрэнимэ. ☉ Зря не мучайся, не беспокойся, не придавай значения
Тааҕы баҕаран санааҕын уурума. Н. Түгүнүүрэп
Ылыммат киһилиин олох олорор хайаан сатаныай, киһи санаатын да уурбат суола. Н. Босиков
Хамнаһа кыра, үүнэр кэскилэ суох эҥин диэн [огурунуом идэтигэр] төрүт санаатын уурбат этэ. «ХС»
<Сырдык> тыынын толук уурар көр тыын II. Кини ньургун бэйэтин, сырдык тыынын толук ууран туран, бар дьонугар, Ийэ дойдутугар бу дьолу аҕалыста эбээт! Амма Аччыгыйа
Киһиэхэ төрөөбүт дойдута Таптыыр оҕотун тэҥнээҕэ: Кини кэскилин туһугар Тыынын да толук ууруоҕа. С. Данилов
Сэбиэт былааһын иһин бэйэтин сырдык тыынын толук уурбута. «ХС». Улахаҥҥа уурар — кыраны, кыаллары даҕаны улахан эрэй, кыһалҕа курдук саныыр. ☉ Считает, что исполняет большое, хлопотное, трудное дело, которое в действительности требует лишь незначительного усилия
Дьэ ити баар ээ киһи сэрии суоҕуна, бэлэми аһыы-аһыы, биир атыллааһыны оҥорорун улахаҥҥа уурара. И. Никифоров
Ыччаттар илии үлэтигэр дьоҕурдара суох, бырдаҕы тулуйбаттар, куйааска буһалларын, ардахха сытыйалларын улахаҥҥа уураллар. «Кыым». Улахаҥҥа уурбат — улахан баҕайы диэбэт, аанньа ахтыбат, ситэ сыаналаабат, сэниир. ☉ Не придаёт значения чему-л., не считает серьёзным, стоящим делом, недооценивает что-л., пренебрегает чем-л.
Бу аныгы дьахталлар үөдэттэр тугу да улахаҥҥа уурбат буоллахтара. Софр. Данилов
Оттон кини ону улахаҥҥа уурбат курдук туттар. Н. Заболоцкай
Бу туох буолбут кыыһый! Киһи да тылын ылыммат, ыалдьар аҕатын да улахаҥҥа уурбат. М. Попов
Умса (умсары) уур көр умса. Көхсүттэн тэһииннээх Көмүскэстээх күн ууһун Умса уураммын, Уодьуганнарын тардаммын …… Кэниэрдээх кэрис бараан дойдубар Кэлбиппин көрөллөөр-көрбөттөөр! П. Ойуунускай
[Кыһыл Аармыйа] Быстыбыт аймаҕар харыһык буолаҥҥын Былыргы былааһы умсары уураҥҥын, Көччүйэн үөскээбит хотугу кыраайбыт Көҥүлүн көмүскээн, көмөҕүн көрдөрдүҥ. Күннүк Уурастыырап
Ойоҕум миигин умса уураары, онон эрэ дьоллоноору кэлэн үҥсэ сылдьар. А. Бродников. Ууран биэр — 1) дьиҥнээҕинэн, төһө баарынан ким эмэ илиитигэр туттаран кэбис (хол., иэскин, харчыны). ☉ Давать что-л. прямо в руки кому-л. (напр., деньги в долг)
Икки биэдэрэ арыгыны, икки кэһиини, икки мөһөөҕү билигин ууран биэрдэ. А. Софронов
Эбэтэр биһиги модьуйуубутун толордуннар! Аҕыс чаастаах үлэ күнүн олохтоотуннар, киниискэбитигэр суруллар харчыбытын ый аайы ырааһынан ууран биэрэр буоллуннар. Н. Якутскай
Ол харчытын Кууһума биир түүн биэс уон икки эмэгэккэ ууран биэрбитэ. Н. Павлов; 2) ким эмэ санаатын эбэтэр бэйэҥ ис санааҕын кимиэхэ эмэ барытын тоҕо кэпсээн биэр. ☉ Выложить кому-л. все свои или чужие мысли, думы сразу, залпом
«Били тоһоҕо ат дьабалдьытын бобо тартаҕына, ат төбөтүн мөҕүһүннэрбэккэ эрэ кыайан сүүрбэт буолан хаалар. Биһиги ону Тураҥнаах хочотугар түүн боруобалаан көрбүппүт», — диэн Балатаай …… аҕатын аах бары кистэлэҥнэрин бүтүннүү тиэрэ ууран биэрдэ. Д. Таас
Мин бүгүн Акыымапка бэйэм да бара сылдьыам уонна санаабын олорчу ууран биэриэм. У. Нуолур
Нерюнгрины кытта шефтэһэр былааннаахпытын истээт, бэйэлэрин ис санааларын тута ууран биэрэр дьон түбэстилэр. «ХС». Уурбут-туппут курдук — сөрү-сөптүк, бэйэтигэр сөрү-сөп, оруобуна сөп түбэһэр. ☉ Ладный, складный, аккуратный
Оччугуй кыыһа уурбут-туппут курдук обугуркаан уостаах. П. Тобуруокап
Бэртээхэй оскуола. Барыта уурбут-туппут курдук, туох да итэҕэс-быһаҕас диэн суох! Н. Лугинов
Барыта уурбут-туппут курдук. С. Ефремов
Олбуор иһэ уурбут-туппут курдук ып-ыраас этэ. «ХС»
<Ыраас> мууска уур көр муус. Аан нөҥүө истэн турбут Саргы ойон таҕыста, итиэннэ аҕатыгар убайын быһыытын барытын ыраас мууска ууран биэрдэ. У. Ойуур
Туох да суох, кураанах куолулааһын, бэрт мөлтөх суруйуу. Адьас үлтү охсордуу кириитикэлээн, барытын ыраас мууска ууран, сыанабыллаан, Ардьаанапка бэйэтигэр аадырыстаан ыыппыта. «ХС»
Ытыска уурбут курдук (ытыска уурбуттуу) көр ытыс. Маннык үрдүк таас очуостан туох барыта бэрт ыраахха диэри ытыска уурбуттуу ырылыччы көстөрө. Далан
Мантан [сыыртан] бэрт киэҥ сир ытыска уурбут курдук мэндээрэр. И. Данилов
ср. др.-тюрк. ур, чув. хур, с.-юг. ор ‘класть, помещать’