туохт. Киҥ хааҥҥын киллэр, ордук суостан, уордан. ☉ Приходить в бешенство, ярость, лютовать
Кыырыгырбыт дьону тула Салыбырыыр хойуу ыстыык Тыалга хамсыыр тыа буолан. И. Гоголев
Күрээбитим мин …… Кыырыгырар өстөн-саастан, Кыһыы абатыттан! Күн Дьирибинэ
Онно кини миигин бэркэ кыырыгыран кырбаабыта. М. Горькай (тылб.)

туохт. Күүһүрэн, улаатан, хойдон бар (хол., тыас-уус, саҥа-иҥэ). ☉ Становиться громче, усиливаться (напр., о шуме-гаме, гомоне)
Дьиэ таһыгар сүөһү маҕыраһыыта, киһи айдаана, ыт үрүүтэ сүрдэннэ. Амма Аччыгыйа
Харытыанам барахсаным күлэн-үөрэн күлүмүрдүү түстэ! Ол күнү быһа ырыата-тойуга сүрдэннэ. И. Семёнов
Үһүс, төрдүс батареялар артиллеристара үс күн ытан сыалы булларбатылар. Кыһыы-аба сүрдэнэр. А. Данилов

быыппаһын диэнтэн хай
аата. «Сүктэр кыыс ырыатыгар» биир санааны хос-хос хатылааһыҥҥа, төһөлөөх сүрэх-быар эймэниитэ, бэйэ көҥүлүн бэйэ бас билбэтиттэн быыппастыы уонна ону уларытар кыах суоҕуттан кыһыы-аба этиллэрий?! Эрчимэн
Ньургустаана түбүккэ, эрэйгэ, өй-санаа быыппастыытыгар эмиэ түспүтэ, дакылаатын үгүс аҥаарын хат суруйбута. «ХС»
Айар үлэ — сынньалаҥы билбэт быыппастыы, түгэҕэ биллибэт дириҥ чүөмпэттэн күндү тааһы көрдөөһүн, сүүһүнэн туонна уруудаттан биирдии кыраам металы ылҕааһын. «Кыым»

аат.
1. Быһар, охсор сэп-сэбиргэл биилээх өттө биитэр уһуктаах тэрил сытыы уһуга. ☉ Острый край режущего, рубящего орудия или острый конец колющего предмета
Оккомаска туттар сэбин-сэбиргэлин уһугакылаана сыппаабат гына сытыылаан иһэр. Кустук
2. көсп. Кыһыы-аба, өргөстөөх быһыымайгы. ☉ Раздражительность, злость
Үрэкиин соруйан, эрдэттэн оҥостон, киһи уотун-күөһүн мөлтөтөр, уһугункылаанын мүлүрүтэр курдук эппитин Коля өйдөөтө. Болот Боотур
Сэрии баар — уһукпун-кылааммын Мултуппут. Сэриини утары тыл этиҥ! «ЭК»
Норуот күүһэ сэриигэ суудайааччылар өйдөрүн-санааларын уһугун-кылаанын тоһуппута. ПА

I
туохт. Кытар, кытара умай; кытар-тэтэр. ☉ Алеть; покрываться багрянцем (напр., о природных явлениях); заливаться румянцем (о лице)
Киирэн эрэр күн былыт кырыытынан кыыспыта кыһыл хаймыы буолан көстөр. Н. Якутскай
Мэйи сиригэр атырдьах ыйын эргэтин саҕана от-мас кытара кыыста. Л. Попов
Хаана улам кыыстар кыыһан, сирэйэ кыһыл сукуна курдук, кытаран кэллэ. М. Доҕордуурап
2. Араас өҥүнэн оонньоон ордук чаҕылыйан, сырдаан көһүн. ☉ Ярко сиять, переливаться всеми цветами радуги
Газоннарга, аллеяларга сибэккилэр кустук дьэрэкээн өҥүнэн дьиримнии кыыһаллар. Софр. Данилов. Араас өҥнөнөн, Кылбаара кыыста Аралы кустук Сайаҕас халлааҥҥа. С. Данилов
Дьүкээбил уоттара кыыһаллар Эн кыһыл көмүстээх баттаххар. Эллэй
др.-тюрк. хыз
II
аат. (э. ахс. кыргыттар)
1. Дьахтар оҕо уонна эдэр (кэргэн тахсыан иннинээҕи) сааһыгар. ☉ Девочка, девушка (до замужества)
Дора көнө уһун уҥуохтаах, сэмэй, сайаҕас майгыннаах кыыс. В. Яковлев
Муостата суох дьиэ буоругар олорон …… уончалаах кыыс, ол-бу өрбөх сыыһынан оонньуу олоорто. Күндэ
2. (тард. сыһыар-х тут-лар). Ким эмэ оҕото буолар дьахтар киһи (төрөппүттэригэр сыһыаннаан этэргэ). ☉ Дочь
Уоллара иккитэ, кыыстара биирэ буолла. Саха фольк. «Ыы, оҕом барахсан», — диэн Баһылай кыыһын төбөтүттэн бэрт минньигэстик «сыык» гына сыллаан ылла. П. Ойуунускай
Шарапов кыыһын урут Сэмэнчик дэҥ кэриэтэ көрөрө. Н. Якутскай
3. Дьахтар кэргэн тахсыан иннинээҕи кэмэ, туруга. ☉ Состояние до замужества, до вступления в брачные отношения, девичество
Кыыс сылдьан кыыспыт, тэтэрбит, Ыраас иҥэ хатан эрэр. Р. Баҕатаайыскай
Кыыс сылдьан чугаһаппатах эрээригин, билигин кэлэн харайа сатыыгын дуо? «ХС»
Эргэ тахсан да баран Элэс түүл буолан күрэммит Эйэҕэс күнүн, кыыс кэмин Үтүөнэн өйдүү сылдьар. А. Пушкин (тылб.)
◊ Абааһы кыыһа — Аллараа дойдуга олохтоох ынырык сидьиҥ дьүһүннээх олоҥхо, остуоруйа персонаһа. ☉ Чудовище Нижнего мира — персонаж женского пола в героическом эпосе олонхо
Онуоха абааһы кыыһа обургу саҥара олорор үһү. Ньургун Боотур
Илбис кыыһа көр илбис. Кыыс бэрбээкэй көр бэрбээкэй. Умса түһэн сытар Чом көрдөҕүнэ даадар икки кыыс бэрбээкэйэ кини муннун анныгар субу бадьаллан тураллар үһү. Далан
[Уу] эбии дэбилийэн кэлэн истэ, …… дьон кыыс бэрбээкэйдэригэр тиийдэ. Н. Заболоцкай. Кыыс дьахтар — 1) эдэр дьахтар (эдэр кыыстыы кэрэтин, кыраһыабайын бэлиэтээн этэргэ). ☉ Молодая женщина (сохранившая девичью красоту, свежесть)
Тэһиин тутуохпут диэн тоҕус уолан киһи, аҕыс кыыс дьахтар тахсан сэргэ төрдүгэр мустубуттар. Саха фольк. Кыыс дьахтар томтойор түөһүгэр уол оҕону күөрэччи көтөҕөн ылар. Т. Сметанин
Уолан киһи кыыс дьахтар кылыһахтаах ырыата тыа саҕатын сатарытан …… эрэрин истэ биэрбит. П. Филиппов; 2) кэргэннэнэ илик сааһырбыт кыыс. ☉ Незамужняя женщина в возрасте
Кыыс дьахтар кытыйаны-хамыйаҕы кытта кырбаһар, ойоҕо суох уол үтүлүгүн-бэргэһэтин кытта охсуһар (өс хоһ.). Дьадайан, бэйэтэ даҕаны дьүдэйэн бараары гынан, Мэҥэ улууһуттан Доллу диэн нэһилиэктэн биир кыыс дьахтары ойох ылбыт. МНН. Кыыс кэрэ (үчүгэй) — 1) тас көрүҥүнэн, көстөр дьүһүнүнэн кыраһыабай, нарын-намчы (эдэр эр киһини этэргэ). ☉ Красивый, изящный, имеющий нежные черты лица (о молодом мужчине)
Уопсай көрүҥэ үөһэттэн алларааҥҥа дылы эҥкилэ суох, ситэ үчүгэй, дьоҕус, кыыс үчүгэй киһи. МНН
Георгий Дмитриевиһы көрбүт эрэ киһи барыта кыыс кэрэ, көнө уһун уҥуохтаах, хатыҥыр киһи этэ диэн дьүһүннүүллэр. ПНИ ОСОТ
Саһархай харахтаах, нууччалыы сырдык хааннаах, кэннигэр тарааммыт хойуу баттахтаах, орто уҥуохтаах кыыс кэрэ киһи этэ. «ХС»; 2) эдэр уонна маҥан дьүһүннээх (сылгыны этэргэ). ☉ Молодая и белой масти (о кобыле)
Кыыс кэрэ Кытыт биэ буолан Тымыытта турбут, Тырыта тыбыырбыт. П. Ойуунускай
Туой күрэҥ соноҕоһу утаарбыттар, Кыыс кэрэ биэни кыйдаабыттар. С. Зверев
Күн Толомон Ньургустайга кыыс кэрэ убаһа этин буһуулаан таһаараҥҥыт, араҥа туос үрдүгэр ууран биэриҥ! ПЭК ОНЛЯ VI
Кыыс оҕо — кыыс II диэн курдук. Айыы Куо, көстөсүөргү олус үчүгэй кыыс оҕо. П. Ойуунускай
Били кыыс оҕо таһырдьа сүүрэн тахсан ийэтин ыҥырда. Күндэ
[Петя:] Дьэ бу маннык бэйэлээх, сибэкки курдук кыыс оҕо пиэрмэҕэ, хотоҥҥо сүөһү ортотугар хайдах үлэлээн сылдьыах бэйэҕиний? С. Ефремов. Кыыһынан кырый — кэргэн тахсыбакка, ыал буолбакка соҕотох хаал. ☉ Остаться в старых девах
«Аны оҕобут эргэ барымына, кыыһынан олорон кырдьара буолуо», — диэн Сэмэн Уйбаанабыс кэргэнин, игиинэн аалар курдук, биир кэм хомуруйан тахсара. Н. Якутскай
Мин билэрим: кини аҥаардас хаалан, Кыыһынан кыһалҕалаахтык кырдьыбытын. С. Данилов
Урут эн саҥаһыҥ миигин: «Дьону кытта тутуһар, ол иһин кэргэннэммэккэ кыыһынан кырыйда», — диэн тыл тарҕаппыт сурахтааҕа. Г. Колесов. Уу кыыһа — сүһүөхтэртэн турар сымнаҕас эттээх, улахан бүлтэгэр харахтаах, үс паара хатыылаах атахтардаах уу үөнүнэн аһылыктанар күөлгэ үөскүүр тоноҕосчут ыамата. ☉ Личинка стрекозы
Мин уу кыыһынабын, Балык балтынабын. С. Данилов
— Ол, паапа, туох үөнүй? — Билбэтим ээ. Уу кыыһа эбитэ дуу? Далан. Уу кыыһа атаҕа элбэҕин, харахтара эчи ынырыгын! Суол т.
др.-тюрк. хыз
III
аат., эргэр. Кыһыы, аба. ☉ Злость, язвительность, едкость
Тылын кыыһын, айаҕын абатын, уоһун угалдьытын, тииһин силигин! ПЭК ОНЛЯ II