и. д. от кэбэлий=.

көр кэбэл
«Эй, үрүмэ, кэбэлгэт!» — Дабыыт Бүөтүччэни ситэ саҥарпакка кыбдьырынан кэбиһэр. Амма Аччыгыйа
Дьэ, бэйиккэй, кэбэлгэт, билигин да илиим сэниэтэ син баар! «Чолбон»

кэбэлий диэнтэн дьаһ. туһ. Кини бэйэлээх, Киэлитин киэптээтэ, Киэбин кэбэлиттэ… А. Софронов
Кини [хаарты, арыгы абааһыта] сахалары сарбыйа, кэнчээрини кэбэлитэ, төрүөхтэрин түҥнэрэ кэлбитин кэпсэнэр. «ХС»

уходить (совсем); киэр кэбэлий! убирайся прочь!

побуд. от кэбэлий=; киэр кэбэлит= убрать кого-что-л. прочь, подальше.

1. тот I диэнтэн дьаһ. туһ. [Сайын] Хоргуйбуту тоторон, Ааспыты аһатан кэлэр. Өксөкүлээх Өлөксөй
   Отуулаах дьоннор омурҕаннарын оргутан, Оһоҕосторун тоторбута. А. Софронов
2. көсп., сөбүлээб. Кими эмэ тугунан эмэ сөп оҥор, хал гын. ☉ Надоедать кому-л. чем-л. [Болтоһо] Нохоонон тоторор, …… Кэбэлинэн кэпсэтэр эбит. А. Софронов
   — «Балаҕан баһылыга тылынан-өһүнэн сөбүн тотордо», — диир [Абыраамап] уонна Лэппиэрэй диэки оччо үчүгэйэ суохтук көрүтэлиир. Л. Попов
   «Күлэн-оонньоон, онон тоторон таҕыста», — атын бааһырбыт утарсар. «ХС»

туохт., сөбүлээб.
1. Киэр буол, мантан бар. ☉ Убираться, уходить прочь, проваливать куда-л. Эрэй-буруй элбии илигинэ, Кэлбит суолуҥ устун Кэбэлийэ тураахтаа. П. Ойуунускай
Куһаҕанын эрэ түөргүлүүр буоллаххына, эн мантан кэбэлийэ оҕус. У. Нуолур
Эн аны мин табаһытым буолбатаххын. Ханна да кэбэлий. А. Кривошапкин (тылб.). Тэҥн. дьүгэлий
2. көсп., эргэр. Буорай, эһин (туга эмэ табыллыбатах, сатамматах киһи туһунан этэргэ). ☉ Терпеть полную неудачу, провал, крах; пропасть, погибнуть
Кэпсээннэрин истибэт буолан кэбэлийдим, Саҥаларын сабаҕалаабат буолан сарбылынным. Өксөкүлээх Өлөксөй
[Ньукулай:] Мин даҕаны киһиттэн итэҕэһэ суох киһи кэбэлийэн эрдэҕим буолуо ээ. А. Софронов. Кэбэлийэр күнүм кэллэ диэн Кэриэс тылын кэпсээтэ… П. Ойуунускай

киэр ас — биир түргэн хамсаныынан бэйэҕиттэн тэйитэ сыҕарыт, үтүрүйэн кэбис. ☉ Оттолкнуть, отпихнуть от себя
Валентин Петрович кэлэн кууһаары гыммытын Клавдия Михайловна киэр анньар. Н. Якутскай
Ааныһы ылан киэр анньан кэбистэ. Күндэ
Туманов илиитин киэр аста. Н. Габышев. Киэр бар — хантан эмэ бара оҕус, бара тарт, дьүгэлий. ☉ Уйди прочь, с глаз долой
Киэр баран Кэбэлийэ охсуохха. П. Ойуунускай
[Далбарай:] Бар, киэр бар, икки харахпар көстүмэ, хара ыт! Н. Неустроев. — «Күлүү-элэк оҥосто киирбит буоллаххына киэр бар, таҕыс!» Н. Якутскай
Киэр буол — киэр бар диэн курдук. [Ньукулай:] Киэр буол, икки харахпар көстүмэ, хара ыт! А. Софронов
Бар, киэр буол, сыакаар! — диэн киһитин сынньаары …… холдьоҕон таһаарбыта. Күннүк Уурастыырап
[Хаҥыллай:] Эн бэйэҥ киэр буол, бэйэҥ дьүгэлий. Манна мин дойдум, мин төрүт буорум. И. Гоголев. Киэр бырах (быраҕылын) — 1) тугу эмэ эмискэ, туора элит, илгэн кэбис. ☉ Выбросить, отбросить прочь. [Светлана] абааһы көрөн, сиргэнэ-сиргэнэ үөнү ылан киэр бырахпыта; 2) көсп. үүрүлүн. ☉ Быть отброшенным назад, изгнанным
Кэлбиттэр киэр быраҕыллан, Турбуттар тосторун ылан, …… Өстөөхтөргө күрэнэллэр. И. Эртюков
Ити кэмҥэ Монголияҕа Сэбиэскэй Арассыыйаттан киэр быраҕыллыбыт үрүҥ гвардеецтар этэрээттэрэ хорҕойбуттара. И. Федосеев. Киэр гын — кими, тугу эмэ суох гын, хомуй, ханна эмэ илт. ☉ Убирать прочь с глаз, чтоб не видеть и не слышать
Бу сатананы киэр гын... Бэҕэһээ Трофимовтаах кыыстарын илиитин быһа хаба сыста диэн, бу ытынан сылтаан миигин мөҕөн эрэллэр. Амма Аччыгыйа
Суолбуттан киэр гын төрүт Хоргус, албын доҕоттору. И. Гоголев. Киэр диэ — аккаастаа, буолунума. ☉ Отказать кому-л. в чем-л.
Билигин да мин, оо, күндү доҕоруом, Бэйэҥ эрэ тэйитэн киэр диэбэтэргин, …… Баарбын барытын биэрэргэ бэлэммин. С. Данилов
[Матаҥныырап] Айталыынаны кытта кэккэлэһэ олордо, ону Айталыына киэр диэбэтэ. В. Протодьяконов
Лунин бэйэтэ даҕаны уон иккилээх уолу кытта уһуннук ыаһахтаһарын киэр диэбэт этэ. И. Тургенев (тылб.). Киэр илгэр — тугу эмэ бэйэтиттэн халбарытар курдук, эрчимнээхтик туора элитэн кэбиһэр. ☉ Отбросить, отшвырнуть прочь, выкинуть что-л. Тигэн эрэр этэрбэһин Тиэтэлинэн киэр илгэн, Ньилбэктэрин тэбэнэн, Дьэбдьиэй туран кэлбитэ. Күннүк Уурастыырап
Даша …… сиргэммит курдук, сону киэр илгэн кэбиспитэ. Амма Аччыгыйа
Михаил Иванович, суруйа олорор уруучукатын илиитин таһынан киэр илгээт, ойон турда. Н. Лугинов
Киэр кыйдаа — киэр үүр диэн курдук. Сэттэ уон сааспытын туолларбыт даҕаны, Киэр кыйдыы сатыахха кырдьыбыт санааны! Эллэй
[Өлүөнэ халаана] Бөхтөөх мууһу киэр кыйдыыр Муҥутуур айанынан. С. Данилов
Атаанныыр, амньыалыыр, Аанньа аһаппат. Дьиэтиттэн киэр кыйдыыр, Аһыммыт аҕата. Баал Хабырыыс
Киэр кэбэлий — киэр бар диэн курдук. [Муустаах муора — Өлүөнэҕэ:] Кэһиигин кытта Киэр кэбэлий! Өксөкүлээх Өлөксөй
— Ол дьөлө түһэн сылдьыбыт сиргэр сырыт, аны икки харахпар көстүмэ, киэр кэбэлий! Н. Якутскай
— Оттон, эн эмээхсиэн, манна дьону бутуйума, киэр кэбэлий, дьиэҕэр бар! А. Сыромятникова. Киэр тип — сирэн кэбис, ким эмэ тугу эмэ эппитин ылыныма. ☉ Отвергать, отметать
[Унаарап] министиэристибэ бу тутууну сопхуоска былаанныырын саҕана манна баара эбитэ буоллар …… киэр тибиэ эбитэ буолуо. С. Никифоров
Бу тезиһи ГФР атын дойдулардааҕы дьыалатын миниистирэ киэр тибэр. ПА
Биһиги өбүгэлэрбит …… саха киһитин сиэрин-майгытын киэр тибэр эрэ киһи хоноһону холдьоҕуон сөптөөҕүн курдук саныыллара. «Кыым». Киэр уур (уурталаа) — тугу эмэ туора уур, уурталаа. ☉ Отложить, отставить в сторону что-л. Иһиттэрин киэр уурталаабыттар. Дьүөгэ Ааныстыырап
Эр киһи …… икки куобаҕы хостоон киэр уурталыыр. У. Нуолур
[Оҕонньор:] Кинигэни киэр ууран, Дьэ, сүүр, биллэр убайгар. А. Абаҕыыныскай. Киэр үүр — кими, тугу эмэ (хол., санааны) үүрэн, кыйдаан кэбис. ☉ Гнать прочь кого-что-л., отгонять
[Санааны] бэйэтиттэн киэр үүрэ сатыыр да, санаа сахсырҕа курдук арахсыбат. Амма Аччыгыйа
[Өрүүскэ:] Холкуостан киэр үүрүөххэ баар эйигин. Күндэ
Биһиги аармыйабыт …… өстөөҕү эмсэҕэлэтэн, утары атаакалаан киэр үүрэр. С. Васильев. Киэр элит — тугу эмэ илииҥ таһынан туора, ыраах садьыйан кэбис. ☉ Отбросить, откинуть, отшвырнуть
[Оҕо] бэргэһэтин соһуйбут курдук киэр элиттэ. Суорун Омоллоон
[Алаарап] ботуоҥкатын киэр элитээт, икки илиитин быластаабытынан умса түстэ. Л. Попов
Куосканы илиитин таһынан киэр элитэн кэбиспитэ, дьиэ ортотугар тиийэн тура түстэ. И. Никифоров. Киэр эс — 1) тугу эмэ бэйэҕиттэн тэйитэн өрө күөрэтэн быраҕан, элээрдэн кэбис. ☉ Выбрасывать, выкидывать, отбрасывать, откидывать
Атырдьахтаах отун киэр эһэн үрэл гыннараат, оҕонньор …… күрүөҕэ иҥнэ биэрдэ. Амма Аччыгыйа
[Көстөкүүн] харчытын Мэхээлэ диэки кэлэйбиттии киэр эстэ. Күндэ; 2) көсп. кими, тугу эмэ суох гын, эһэн кэбис. ☉ Уничтожить, ликвидировать, искоренить
Эмиэ эргэни киэр эһэр Истиҥ биир иэйиилээхпит. С. Данилов
Ээй, эһиги холкуостар, киэр эһиҥ эргэ олох эмэҕирбит силиһин. П. Тулааһынап
Ньиэмэс хааннаах ыттарын сир сирэйиттэн киэр эһиэхпит. ИИФ УС. Киэр этин — туохтан эмэ аккаастан, буолунума. ☉ Отказаться от чего-л. «Эргэ олохтон киэр этиниэҕиҥ». Амма Аччыгыйа
Ньукулай Дорогуунап маҥнай байартан да киэр этиммэт. ФЕВ УТУ
Ленскэй сиэртибэ буолта... Мин Онтон сүрэҕим ыалдьан, ытаан, Туох баартан киэр этинэммин, Дьонтон тэйбитим. А. Пушкин (тылб.)
♦ Киэр хайыс — кимтэн эмэ кэлэй. ☉ Отвернуться от кого-л., разочаровавшись
[Киирик:] Бу көмүһү бэйэбэр иҥэриннэхпинэ туох буолабыный? …… Төрөппүт оҕолорум киэр хайыһыахтара. С. Ефремов
ср. саг. кедэр, хак. кидер ‘запад, на запад; в сторону’

аат.
1. миф. Аллараа дойду, абааһы дойдута. ☉ Нижний мир, преисподняя, ад
Кырынаас дьаарын курдук ыы-дьаар сыттаах өлүү үөдэн дойдутун кирбиитин үрдүгэр турар эбит. Ньургун Боотур
Аҕыс уон сааспын Аҥаарыйа туоламмын, Үрүт уҥуоҕум өҥкөйөн, Күрэҥсийэ дьүдьэйэн, Үөдэним үүтүн өҥөйөн, Өлөр күнүм бүрүүкээн Олордоҕум үһү, оҕолоор! С. Зверев
Үөдэн айаҕа аһыллан туран оборон ыллын. ХИА КОВО
2. үөхс. Абааһы, дьаабал, дирээн (үксүгэр сэнээн этэргэ). ☉ Дьявол, чёрт, бестия
Кырдьык даҕаны, кыыһырбычча да бу үөдэни кытта охсуһаары гынным. Ньургун Боотур
Чыс кутуйах үөдэн Чобоотук чыҥыргыыр, Чычыпчааптар үөрдээн Сылдьаллар дабархайдыы. Баал Хабырыыс
[Ойуун — эдэр ойууҥҥа:] Үөдэн олус билээҕимсийэн, киһиттэн төһө эмэ ордук ойуун буолан. «Чолбон»
♦ Үөдэн салаатын (сиэтин, тыыттын) — абааһы көрөн, сөбүлээбэккэ саҥа аллайыы. ☉ Выражение недовольства, сильной досады; соотв. пропади [оно] пропадом
Үөдэн салаатын, ити сүөһүлэргин харайталаа. Н. Апросимов
[Укулаанап:] Тиэйбэт буолла дуо, сөп буоллаҕа дии. Үөдэн тыыттын кинини. В. Протодьяконов
Кэбэлий! Киэр буол мантан! Үөдэн сиэтин! Баал Хабырыыс. Үөдэн түгэҕэр — ханна эрэ олус ыраах, кыайан эргийбэт сиргэр. ☉ соотв. у чёрта на куличках
Аакка таҥнаһынным дуу? Үөдэн түгэҕэр түстүм дуу? Өксөкүлээх Өлөксөй
«Бай, үрүҥнэрбит үөдэн түгэҕэр түспүттэр буолбаат?! — диэтэ Булумдьу — Аҕыйах хонуктааҕыта тиэргэн иһэ үллэҥнэс киһи этэ». Л. Попов
Сыарҕалаах ат, аан туманы олбохтонон, ханна эрэ үөдэн түгэҕэр көтөн эрэргэ дылы. А. Фёдоров
<Үс күлэр> Ньүкэн <Үөдэн> түгэҕэ (төрдүгэр) көр ньүкэн. Үс Ньүкэн үөдэн түгэҕин дойдутун тоҕута тэпсэллэригэр тиийдилэр. Саха фольк. Чэй эрэ, түргэнник Үс Ньүкэн Үөдэн түгэҕэ дьиэҕиттэн тахса тарт! Ньургун Боотур
Илин эҥээргэ Дуолан Хара диэн Ньүкэн Үөдэн түгэҕиттэн да күөрэйбитэ, Халлаантан да түспүтэ биллибэт Туйгун боотураат баар буолла. И. Гоголев
ср. п.-монг. егүдэн ‘дверь’

сыһ.
1. Эттиккэ тобулу эбэтэр курдаттыы хайаҕас оҥорон. ☉ Насквозь (просверлить, пробурить, продырявить что-л.)
Ойоҕо Боккуойа этэрбэс тигэ олорон иннэтинэн сөмүйэтин дьөлө анньан, бэйэтэ даҕаны онтукатын оборо-оборо, киҥэ-наара холлон олороохтуур. Амма Аччыгыйа
Кэнники суон мас умнаһын дьөлө хаһан [дьон] тыы оҥостор буолбуттара. КФП БАаДИ
2. Ыардык, батары (түһэн сыт - туох эрэ ыарахан ууга, сиргэ тимирбитин этэргэ). ☉ Тяжело, глубоко, вглубь (погружаться в воду, в землю - о чем-л. очень тяжелом, напр., якоре)
Өлүөнэ өрүс өһөҕөр Дьөлө дьуоҕара сытар Дьуос дьаакыр тыҥыраҕын Төлөрүтүннэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Оронуттан туран, муостаҕа түөрт атаҕынан дьөлө дьуоҕарбыт курдук халымааргы, либиэй курдук олоппоско олордо. П. Ойуунускай
3. Оҥойон хаалар гына, олус күүскэ (обор - үксүн убаҕас эттик туһунан). ☉ (Всасывать, втягивать жидкость) так сильно, чтобы образовалась воронка (напр., о водовороте)
Баай ыал баараҕай атыыра Чүөмпэ уутун Дьөлө оборон ылан Көҥүрүтэн эрэрин курдук Көхсүн хаанын көҥү оборон ылла. П. Ойуунускай
Массыына, моҕой кыыл курдук түүрүллэ сытан, буочукалаах ууну дьөлө оборон ылан, уот ортотугар кутан курулатар. Эрилик Эристиин
4. көсп. Дьоҥҥо көстүбэт-биллибэт гына, ханна да барыан баҕарбакка, бу сиртэн арахсыа суох курдук (дьуоҕар, тимир, түс). ☉ Надолго, безвыездно, глубоко, неотлучно (жить, засесть где-л., чтобы не попадаться на глаза, не желая уходить, отлучаться с данного места)
Туматтар куһаҕан ыарыы курдук, дьөлө дьуоҕаран, ааһан, арахсан биэрбэтэхтэриттэн Туоҕа Баатыр ыар санааҕа ылларбыта. Далан
Буланбулан сааһыгар биир үрэх баһыгар дьөлө тимирэн олорбут киһини ытаары гынаҕыт дуо?! Эрилик Эристиин
5. көсп. Уһуннук, өр, тургутардыы, тобулу, сытыытык (көр, одуулаа). ☉ Долго, пристально, упорно, не спуская глаз (смотреть, глядеть на кого-что-л.)
Оттон оҕонньор төбөтүн өндөтөн, дьөлө көрөн туран ордоотоото. Саха фольк. Сыллай ыыс араҕаһынан кырыктаахтык дьөлө одууласта. Амма Аччыгыйа
Сидор Саввич ыардык дьөлө көрбүт киэҥ харахтара сытыы уотунан чаҕылыһа умайбыттар, сүүһүн уонна уоһун тулатынааҕы сурааһыннара сымнаан кэлбиттэр. П. Аввакумов
6. көсп. Улаханнык, күүскэ (хаһыытаа, үөгүлээ). ☉ Громко, звонко, пронзительно (кричать)
Биирдэ эмэтэ суор обургу, тумарык халлаанынан көтөн күпсүйэн иһэн, соһуйан дуу, дьөлө кыланан ааһар. Амма Аччыгыйа
Бу кэмҥэ Анатолий Птицыны, ыраах айантан кэлэн, массыынатын ыскылаат олбуоругар киллэрээтин аҕай кытта төлөпүөҥҥэ дьөлө хаһыытаан ыҥырдылар. П. Аввакумов
Үрдүк кирилиэһинэн үөһэаллара сырсар оҕолору буойталаан, оскуола дириэктэрэ дьөлө сөҥөдүйэ турара. Н. Босиков
◊ Дьөлө ас - 1) туохха эмэ сытыы уһуктааҕы киллэр эбэтэр курдары таһаар. ☉ Проткнуть что-л. чем-л. острым глубоко или насквозь
[Чүөчээски] эмиэ быһыччатын ылан эһэтин буукка дьөлө аста, эһэтэ, куолутунан, хамсаабата. Суорун Омоллоон
Тиэтэйбит [киһи аата] батыйатын сиргэ дьөлө анньан баран, хараҕатыгар быарынан бигэнэ, иҥиэттэ, суол аанынааҕы дүлүҥ олох маска олорор. Эрилик Эристиин; 2) көсп. имнэн (биллэр соҕустук илиигинэн, тоҕоноххунан ас). ☉ Подать знак кому-л., толкнув рукой, локтем
Онтон үгүстүк буолар быһыынан, туох эрэ дьөлө аспытын курдук, «ханна баарбыный, туох буоллум?» - дии санаабытынан эмискэччи уһуктан кэллим. В. Короленко (тылб.). Дьөлө бар - ортоҕунан эмискэ киэҥ хайаҕастан, аһаҕастан. ☉ Посередине лопнуть, треснуть, разорваться
Одун халлаан улаҕатыттан Үрүҥ былыт өрүкүйэ көтөн кэлэн Ортотунан дьөлө бараатын үүт кэрэ ат Түөһүн тылыгар диэри быкпыта. И. Гоголев
Тыа ортото дьөлө баран Тииттэр ууга охтубуттар. Баал Хабырыыс. Дьөлө баттаа - 1) тугу эмэ үөһэттэн аллара диэки хомулуннара ас. ☉ Продавить, пробить, проломить что-л. сверху
Буулкатын, буспутун билээри, дьөлө баттаан көрдө.  Хаары түгэҕэр дьөлө баттаабакка эрэ, сытыы туйахтарын төбөтүнэн чэпчэки-чэпчэкитик дэгэйбэхтии турбуттар [туртастар]. Амма Аччыгыйа
«Баартыйата суох» диэни ааҕаат, сөмүйэтинэн дьөлө баттыы түстэ. Софр. Данилов; 2) көсп. олус ыар санааҕа ыга баттатан харааста сырыт. ☉ Находиться под гнетом мрачных мыслей
Оччоҕо, көхсүн дьөлө баттаан сылдьар ыар таһаҕаһын түһэриммит курдук, кэҥии, дьэгдьийэ түһэр. Амма Аччыгыйа
Самыраахап, ити ыар санааларын умнан эмиэ сибилигин сүрэҕэбыара дьэгдьийбитин курдук буолуоҕун баҕарда да, хара санаата халыҥаан көхсүн, түөһүн дьөлө баттаан истэ. Т. Сметанин. Дьөлө киир - туохха эмэ хайаҕас оҥорон хаһан иһирдьэ киир. ☉ Делать отверстие, углубление и проникать внутрь чего-л.
Онуоха көрдөҕүнэ - өлүү үс күлэр модьоҕотун өҥөйө турар эбит, сытар ынах ханнын саҕа хара сымара таас иһигэр бу быа дьөлө киирэн хаалбыт эбит. Ньургун Боотур
Сарайга сүүрэн тахсаммын, кур окко дьөлө киирэн, сытынан кэбиспитим. Амма Аччыгыйа
Били буулдьа түннүк ботуускатын ойо тэппитэ, Сордоҥону сүүскэ саайан, тириитин дьөлө киирбит, ону оҕонньор буулдьа түстэ диэн тиэрэ таралыйа түспүт. М. Шолохов (тылб.). Дьөлө көт - туохха эмэ хайаҕас оҥорон, курдаттыы аас. ☉ Пройти насквозь, сквозь что-л. Ол кэмҥэ [Дабыыт отуттан тахсыытыгар] Дьөгүөрдээннээх отууларын ойоҕоһун Миитэрэй дьөлө көтөн киирэн, суорҕанынан бүрүнэ тардынан кэбистэ. Амма Аччыгыйа
[Граната] түннүгү дьөлө көтөн дьиэ таһыгар тахсан, олбуор ааныгар турар харабыл саллаат аттыгар тиийэн түспүтэ. Суорун Омоллоон
Өстөөх буулдьата Василий хаҥас эмиийин аллара өттүнэн түһэн баран, уҥа саннын хаптаҕайын алын өттүнэн дьөлө көтөн тахсыбыта. ССС. Дьөлө оҕус - тугу эмэ ортотунан көҥү, тоҕо сырбат, хайаҕас оҥор. ☉ Сильным ударом пробить отверстие, продырявить что-л., пробить что-л. насквозь. [Улуу Кудаҥса обургу] алтан тайаҕынан сири дьөлө охсон баран: «Биитэр өлүөхпүт, биитэр тиллиэхпит, син биир...» П. Ойуунускай. Эллэй, дьиэҕит буруота бэрт диэн, балаҕаннарын үрдүн дьөлө охсон, оһох оҥорон биэрбит. Н. Неустроев. Дьөлө сиэ - умайан, ууллан хайаҕастан. ☉ Прожечь насквозь (огнем)
Табаҕын уота ырбаахытын дьөлө сиэбит.  Маны [мааны киһи кэлбитин] көрөөт, бу дьүһүлэнэ турарыттан кыбыстан, хотон иһигэр көтөн түстэ уонна муус түннүгү сааскы күн уота дьөлө сиэбитинэн көрөн турда. Эрилик Эристиин
Уот көрдүгэннээн дьөлө сиэбитин, холобур, дьааҥылар сирэм айаҕа дииллэр. Багдарыын Сүлбэ. Дьөлө сүүрт - тугу эмэ эмискэ курдаттыы аас (буулдьа туһунан). ☉ Пройти насквозь (о пуле)
[Федор Попов] Уунан тиийбэт уруй үрдээн Бүлүмүөт булууланна, Өстөөх үөһүн дьөлө сүүрдэр Өргөннөөх ойууланна. Эллэй
Мин тиэрэ эргийэн, кинини [маузеры] хаатыттан ороон таһааран ытыахпар диэри итиччэ илиитигэр тутан турар бэстилиэттээх киһи миигин хас-хас сиринэн дьөлө сүүрдэрэ биллибэт. Н. Якутскай. Дьөлө түс - 1) эттиккэ батары киир (уһуктаах кытаанах уһун синньигэс сэп туһунан). ☉ Войти в тело (об остром твердом длинном предмете - обычно употр. в фольк.)
Дьэ били ох Бэрт Хараны быарын хаба ортотунан дьөлө түһэн истэҕинэ, Бэрт Хара ыырааҕын быыһыгар кыбытан «лып» гыннаран ылбыт. Саха сэһ. I
Онуоха уһун субуйа батаһынан быарын хаба ортотунан дьөлө түстэ. Ньургун Боотур
Өлбүт саллаат үҥүүтүн сулбу тардан ылан, кыыс биир саллааты көхсүн хараҕынан дьөлө түһэн баран: «Аҕаа! Убаай! Хаан хааҥҥа! Ситистим!» - диэн часкыйа түстэ. П. Ойуунускай; 2) туох эрэ сымнаҕаска тимирчи сыт, олор. ☉ Сесть, лечь, продавив что-л., вдавливаясь, погружаясь во что-л. мягкое
[Мүлдьү] оронугар дьөлө түһэр, суорҕанынан саптар, аҥаар эрэ хараҕа көстөр. Суорун Омоллоон
Киил оҕонньор эмискэ ах баран, Айдаар сыҕарытан биэрбит кириэһилэтигэр дьөлө түһэн, саҥата суох дьиппиэрэн олордо. Н. Лугинов
Силлээтэххинэ силиҥ муус буолан хаарга дьөлө түһэр. «ХС»; 3) туохха эмэ хайаҕас оҥорон курдат аас. ☉ Провалиться в дыру; сделав дырку в чем-л., пройти сквозь нее
Арыытыгар тиийэн тахсаары гыммыта, болуот курдук күөгэлдьийэ турар кута дойду буолан биэрдэ. Киһи дьөлө түһэн хаалыыһы. Амма Аччыгыйа; 4) көсп., сөбүлээб. дьонтон сас, бу сиртэн арахсыа суох курдук тутун. ☉ Прятаться от людей, не желать сдвинуться с какого-л. места, провалиться, застрять, засесть
Били балай эмиэ хайа үөдэҥҥэ дьөлө түстэ! Нохоо! Ийэҥ ханна барда диибин дии, тылыҥ тарпыт дуу? Амма Аччыгыйа
Ол дьөлө түһэн сылдьыбыт сиргэр сырыт, аны икки харахпар көстүмэ, киэр кэбэлий! Н. Якутскай
Кии хомурдуоһугар дылы, биир сиргэ дьөлө түһэн саас тухары олорор диэн туох аатай? Далан. Дьөлө тэп - хомулуннарар эбэтэр хайаҕас оҥорор гына атаххынан күүскэ тэп. ☉ Пнуть, пробить ногой дыру, образовать вмятину
Агафья Петровна, ытыттан бүдүрүйэн баран, бачыыҥка төбөтүнэн дьөлө тэптэ быһыылаах. Амма Аччыгыйа
Кэргэттэригэр да сүрдээх кырыктаах киһи этэ. Баанньа диэн суос-соҕотох уол оҕолооҕо. Эрээлинэй оскуоланы үөрэнэн бүтэрэр дьылыгар көхсүн дьөлө тэбэн кэбиспитэ - сотору сэллик буолан өлбүтэ. Эрилик Эристиин. Дьөлө үктээ - 1) атаххынан ыга баттаан тугу эмэ хомулуннар эбэтэр хайаҕас оҥор. ☉ Продавить ногой что-л. насквозь, образовать вмятину
Мин диэтэх киһи ир суолгун ирдээммин, тор суолгун тордооммун кэллим, иттэнэ ууран искин тыырыам, умса ууран көхсүгүн дьөлө үктүөм. Саха фольк. Ону эн туорайдыыр буоллаххына, килбиэннээх маҥан сирэйгин киртитиэм …… иттэнэ ууран искин тыырыам, умса ууран көхсүгүн дьөлө үктүөм. Ньургун Боотур
Такымыгар диэри буору Дьөлө үктээт, кыр өстөөҕүн Күүгэннээх өрөҕөтүн Тэлэ аста биир дуул буойун. И. Гоголев; 2) атаххын туох эмэ уһуктаахха, кытаанахха тирэнэн бааһырт. ☉ Проткнуть, поранить ногу, наступив на что-л. острое
Бу курдук хараҕын уутугар суунан иһэн сиргэ сытар хаппыт мутукка атаҕын дьөлө үктээн кэбиспитэ, ыарыыта сүрэҕэр дьырылаабыта. Амма Аччыгыйа. Дьөлө үр - салгын сүүрээнин күүскэ ыытан эттиккэ курдаттыы хайаҕаста оҥор. ☉ Продуть что-л. насквозь
Онуоха кэлэн үктэниэх буолтун кэннэ Айыы Умсуур удаҕан дүҥүрүн дьөлө үрэн кэбистэ да, [абааһы уола] аллара уот сымалаҕа баһынан таҥнары түһэ турда. Ньургун Боотур
Хотуттан тымныы тыал аҥсыйда, киһини дьөлө үрэн кускуйда. П. Егоров. Дьөлө үүрдэрэн кэл сөбүлээб. - эмискэ, соһуччу баар буолан хаал. ☉ Появиться внезапно, неожиданно
Сардырҕаан хорохоот уола Елисей Бурскай манна хайа эрэ үтүгэнтэн дьөлө үүрдэрэн кэлбит Чинарин диэн дэриэтинньик уһун ускуур тылыгар ама да сөрүөстэн хаалбытын иһин, эдэр киһи көннөрүнүө этэ. Эрилик Эристиин. Дьөлө үүттээ - 1) туохха эмэ хайаҕаста оҥор. ☉ Просверлить в чем-л. дыру, отверстие
Сүүрээн онтон дьулайан Ытыы-соҥуу сыппатаҕа, Хайыр тааһы дьөлө үүттээн Дьулуспута муораҕа. Д. Апросимов
[Тыгын тойон] көрбүтэ - арай быһах уһуга туос тыыны дьөлө үүттээн чороҥолоон эрэр эбит. БИГ ӨҮөС; 2) көсп. хараҥаны, уһун синньигэс балаһанан сытыытык сырдат. ☉ Пронзить темноту ярким лучом, полосой света
Түннүгү дьөлө үүттээн, Көһүннэ дьоҕус үүтээн. Күннүк Уурастыырап
Сулустар, хараҥаны дьөлө үүттээннэр, Сиргэ чугаһаан иһэр курдуктар. И. Эртюков
Им балай хараҥаны Ильич лаампаларын сырдык уоттара дьөлө үүттүүллэр. ПДН ТБКЭ; 3) көсп. сытыытык көр. ☉ Смотреть остро, проницательно, сверлить глазами
Сатаатар, бортмеханик Степан Калмыков өйдөөх-санаалаах сытар буолан, төп-төгүрүк сытыы харахтарынан дьөлө үүттээн эрэр курдук суптурута көрбүтүнэн, тугу эмэ саҥара, сүбэлии сыттаҕа дуу? Амма Аччыгыйа
Кини кырыктаах кыараҕас харахтара ыскамыайкаттан турбут алта оҕону - түөрт уолу, икки кыыһы - дьөлө үүттүүр курдуктара. Н. Островскай (тылб.); 4) көсп. төбөҕөр хатанан хаал (ааспат-арахпат санаа туһунан). ☉ Глубоко засесть в голове (о неотступной мысли)
«Куотуохха! Куотуохха!»- эрэ диэн санаа кини [Сипсики] чэчэгэйин дьөлө үүттээтэ. Л. Попов; 5) геол. аналлаах массыынанан сиргэ уһун синньигэс дириҥ хайаҕаһы оҥор. ☉ Сверлить, бурить скважину, пробивать грунт, породу специальной машиной
Буровой массыыналар таас чох кэлимсэтин Дьөлө үүттээн, кыымнаах кыырпаҕынан бурҕайаллар. Л. Попов
Хас да сыл анараа өттүгэр Гренландияҕа мууһу 1390 м диэри дириҥҥэ дьөлө үүттээбиттэрэ. ДьДьДь. Дьөлө үүттээһин геол. - аналлаах массыынанан сиргэ уһун синньигэс дириҥ хайаҕаһы оҥоруу. ☉ Бурение
«Сүрүн үлэбит сири дьөлө үүттээһин, тимир саппааһын үөрэтии»,- диэн баран Николай Иванович Яковлев …… хайа үрдүк арҕаһын көрөн кэбистэ. «ЭК»
Билиҥҥи кэмҥэ геофизиктар уонча тус-туспа структуралары быһаардылар уонна дириҥник дьөлө үүттээһиҥҥэ бэлэмнээтилэр. «Кыым». Дьөлө хас - 1) туохха эмэ умуһахта эбэтэр хайаҕаста оҥор. ☉ Выкопать яму, отверстие
Манчаары Баһылай дьахтары күрэтэн баран тыаҕа сири дьөлө хаһан олорор сурахтааҕа. Амма Аччыгыйа
Иккис кырынааһа атын ороҕунан хаары дьөлө хаһан тахсан барбыт. Болот Боотур
Болугур оҕонньор …… таба тэллэҕин кыбыммытынан хаар толору тибэн кэбиспит хаспаҕын дьөлө хаһан киирэр. Н. Якутскай; 2) көсп. ким эмэ итэҕэһин-быһаҕаһын була сатаа. ☉ Упорно выискивать у кого-л. недостатки, подсиживать кого-л.
Олус да дьөлө хаспыт киһилэрэ, - Хаһан аххан. Тойон аймаҕа наар кининэн иирэн эрэллэр. М. Доҕордуурап
«Микииппэрэп кинээс, ньылбыйа сылдьан, үҥэн дьэ дьөлө хастаран эрэр»,- дии-дии Андриан Корнилов иҥсэлээхтик аһаан кимиритэ олордо. «ХС». Дьөлө ыстан - 1) эмискэ ортотунан чөҥөрүччү аһаҕастан. ☉ Лопнуть, внезапно продырявиться посередине, провалиться
Ороно ортотунан Дьөлө ыстанан түстэ. Дьөлөрү үтүгэн айаҕа Аһыллан аппас гына түстэ. П. Ойуунускай
Ол эрэйдээх биир да сиринэн хаан тохтор гына хайа барбыт, дьөлө ыстаммыт бааһа суох. Амма Аччыгыйа
Булгунньах арҕаа өттүгэр дьөлө ыстаммыт курдук дириҥ аһаҕастаах. Күннүк Уурастыырап; 2) көсп., сөбүлээб. хантан да кэлбитэ биллибэккэ эмискэ баар буола түс. ☉ Внезапно появиться (откуда ни возьмись)
Дьирикинэччи көрбүт улахан уол саҥа үөрэнээччи паартатыгар тиийэн кэлэн: «Хайа бу эмиэ туох абааһы уола дьөлө ыстанан кэлэн хаалла?» - диэтэ. Ф. Софронов
Куһаҕан Ньукулай уола дьөлө ыстанан кэлэн, дьон санаатын хараарчы иирдэр буолла ээ, бадаҕа. М. Доҕордуурап. Дьөлө ыт - тугу эмэ курдаттыы аас (саа буулдьатын туһунан). ☉ Прострелить кого-что-л. насквозь
Үрдүк халлаан өрөһөтүттэн биир туруйаны дьөлө ытан түһэрдэҕинэ, [былыргы] саха сааһыта ону тойонугар бэрик илдьэрэ. Суорун Омоллоон
Бачах! Кааскабын дьөлө ытан кэбистилэр! Хаарыан кааскам тэһиннэҕин көр. И. Гоголев
Арамаан мүччү көтөн иһэн түөһүн дьөлө ыттаран, сыгынах төрдүгэр охтубут. П. Аввакумов