хармааннаа диэнтэн атын
туһ. Хараҥа дьыалаҕа хаптардым, Харчыбын олорчу хармааннаттым. Р. Баҕатаайыскай
«Вот!» — диэт, Трифонов киһитин одуулаата. Кэниспиэгин антах аста: «Туох буолла?» «Хармааннаттым». Д. Таас

туохт. Туох эмэ (хол., лиэксийэ, ыстатыйа) кэниспиэгин оҥор. ☉ Составлять конспект, конспектировать
Дойду уонна омук сирин учуонайдарын үлэлэрин — барыта сүүрбэччэ кинигэни кэниспиэктээбитэ. Н. Лугинов
Оҕолор …… кэниспиэктээбитинэн барбыттара. Далан
Максим, мин психологиям кинигэтэ суох, бибилэтиэкэҕэ баран кэниспиэктиибин. Н. Габышев

кэпсэт диэнтэн дьаһ
туһ. «Оннук-оннук, Порфирьевич уруккуттан итинник. Биһигиттэн эмиэ кэниспиэгинэн кэпсэттэрэр этэ», — диир Айаан. Н. Лугинов
[Мэкчэ:] Кини миигин хаайан, ол номоҕу Хас да төгүл кэпсэттэрбитэ. И. Гоголев

сыһ. Туора соҕус, тэйэ (тутун), тумна (бар). ☉ Сторонясь, обходя, избегая
Бүгүн эмиэ …… ыалдьыбыта буолан кубулунан үлэлээбэккэ, бэйэтин кэтэх сүөһүтүгэр уоран оттоору, дьонтон кыдьы сылдьан, сир кэрийэ таарыйа өбүгэтин ампаарыгар киирэн олорон табахтаан соппойон ааста. Л. Габышев
Сорох кыргыттар киниттэн кэниспиэк, араас уларса диэн ааттаан киирэн-тахсан, билсэ-көрсө сатыыр этилэр да, кини наар кыдьы туттан, хайа да өттүнэн дьиэк киллэрбэт этэ. «ХС»
«Арыыны кыдьы соҕус туораан барыахпыт», — диэтэ Тукин, старшина аттыгар кэлэн. «ХС»
п.-монг. хадьи ‘кривой; криводушный, непрямой’

туохт. эб.
1. Саҥарааччы ыйытан, билиэн баҕаран мунаарарын, кыратык сэрэхэдийэн интэриэһиргиирин көрдөрөр (ыйытар интонациялаах, ыйыт. солб. ааттардаах этиигэ аат туохт. кытта тут-лар). ☉ Выражает желание говорящего узнать причины, мотивы уже совершенного или предстоящего действия с оттенком недоумения и настороженности (употр. с прич., сочетается с вопросительными мест. в вопросительных конструкциях)
«Дьонум миигин хайдах көрсөллөрө буолла?» — дии саныыр. А. Софронов
Эппиэтин хаһан ыытара буолла? Д. Таас
Ол Ньуукка үөрэҕин быраҕан, тыаҕа тоҕо тахсыбыта буолла? С. Ефремов
△ Баҕайы эбиискэни кытта сэргэстэһэн суолтатын күүһүрдэр (бу түбэлтэҕэ кэпсиирэҕэ сыстыан сөп). ☉ При сочетании с частицей баҕайы значение 1 усиливается еще более
Тугу суруйар баҕайылара буолла? Күндэ
«Төһө дириҥ баҕайы буолла?» — диэбитэ кинилэртэн биирдэстэрэ, иһиллэр иһиллибэттик. Д. Таас
2. Этиллэр хайааһын саҥарааччыга кэпсэнэр предметэ биллибэтин, ардыгар, мунаарыы дэгэттээх көрдөрөр (ыйытар интонацията суох тут-лар). ☉ Выражает неизвестность для говорящего предмета речи, действия, иногда с оттенком недоумения (употр. без вопросительной интонации)
Төһө өр турбута буолла, арай биирдэ тулатын көрүммүтэ ким да суоҕа. Н. Лугинов
Төһө өр буолта буолла, биирдэ өйдөнөн кэлбитэ — сөһүргэстээн олорор эбит. Амма Аччыгыйа
«Эн даҕаны хайдах киһи эбитиҥ буолла», — Үүйэ Эльвираны өйдүү түстэ. Л. Попов
Баар буолуохтаах. Тиэтэйэн тугу-тугу уктубутум буолла. Н. Заболоцкай
3. Саҥарааччы урут буолбут хайааһынтан сылтаан суланарын-кэлэнэрин, кэмсинэрин көрдөрөр. ☉ Выражает сожаление, сетование, большое недовольство говорящего по поводу совершенных действий
Хайдах мин урут баай батталын бу курдук дьэҥкэтик өйдөөбөтүм эбитэ буолла. Н. Павлов
Абааһы баара, тоҕо эмиэ ылбытым буолла. В. Яковлев
Сүрдээхтик эрэйдэнэрим, санааргыырым, ытыырым, тоҕо холкуоска тахсан сордонноҕум буолла диэн. С. Ефремов
4. Билигин ааспыт кэмнээх туохтуурдары кытта билиэн баҕарыы дэгэттээх сэрэйиини көрдөрөр. ☉ С глаголами недавнопрошедшего времени выражает предположение с оттенком желания узнать о происходящем
Ол кэтэрдэригэр уот түрүтэ сиэбит баастара төһө эрэ ынырыктык ыарыйдылар буолла! Софр. Данилов
Сылластыгас Сүөдэркэ хайдах эрэ киһиргээтэ буолла. Н. Якутскай
Туох ааттаах тоҥ иҥиирдээхтэр Тутустаххыт буолла?!! П. Ойуунускай
Көһөр да улахан эрэйдээх, туох-туох дойдуга анаатылар буолла. С. Ефремов
5. Хайааһын көрүнньүк, сымыйа, кубулунуу майгыннааҕын көрдөрөр. ☉ Выражает кажущийся, мнимый характер действия
Кыра Хабырыыс иһигэр улахан хоргутуулаах эрээри, күлбүтэ буолла. Эрилик Эристиин
Мила хантас гынна. Аһаҕас сытар кэниспиэгэр умса түһэн суруйбута буолла. Н. Лугинов
Кэмниэ кэнэҕэс, сыыр анныгар ыкса тиийэн кэлбиппит кэннэ, дьиэ «манабыла» үрэн ньаҕырҕаабыта буолла. «ХС»
6. Билиҥҥи бириэмэҕэ туохтуурдары кытта хайааһын билиҥҥи туругун, инникитэ быһаарыллыбытын көрдөрөр. ☉ Выражает неизбежность данного состояния кого-чего-л. или в чем-л., предрешенность действия
Алыы бүтүүтүн саҕана тайах субу-субу тохтоон, ыттыын охсуһар буолла. Т. Сметанин
Оҕонньор Уйбааскыны илдьэр буолла. Л. Попов
Элбэхтик этиппэтэҕэ — барсар буолла. «ХС»

туохт.
1. Кэтэ, сүгэ биитэр иилинэ сылдьаргын бэйэҕиттэн арааран ыл (хол., таҥаскын). ☉ Снимать с себя что-л. (напр., одежду)
Сотору уу чаккырас гына тириттэ, үтүлүгүн уһулла, бэргэһэтин сэгэччи аста. Болот Боотур
Хайыһардарын устан балаҕаҥҥа өйөннөрдө. Амма Аччыгыйа
Мэркиттэр бэриммиттэрин бэлиэтигэр, былыргыттан олохсуйбут үгэс быһыытынан бэргэһэлэрин, курдарын кытары сааларын-сэптэрин, куйахтарын устан ууран биэрбиттэр. Н. Лугинов
Учууталбыт үрүсээгин уһулла, таҥаһын сыгынньахтанна. М. Доҕордуурап
2. Туох эмэ иһигэр баары хостоон эбэтэр ханна эмэ иилиллэн, кэтэрдиллэн турары арааран, тууран ыл. ☉ Отделять что-л., укреплённое где-л. или находящееся внутри, сверху, на поверхности чего-л., снимать
Икки ботуруону буулдьаларын уһулан ылан, тиэрмэһин бүөлээн баран кэлбит. Т. Сметанин
Вася торуоһун тиэрбэстэн уһулан, куормаҕа тиийдэ. Н. Габышев
Уол чаанньыгар чэй бырахта, онтон чыппанан өрө тутан туран, өссө оллоонтон уһулан кутаа кытыытыгар туруорда. Е. Неймохов
Киэбиттэн устан ылан ойоҕос туоһу били бэлиэтэммит сурааһыҥҥа сөп түбэһиннэрэ хардары тутан, үөһэ-аллара өттүлэриттэн туттарыллар. ГПП ТО
3. Ким, туох эмэ саҥатын, хамсаныытын, көстүүтүн туохха эмэ түһэр, түһэрэн ыл (хол., видеокамераҕа, магнитофоҥҥа, фотоаппаракка). ☉ Делать фото- или видеоизображение, снимать на фото- или видеокамеру, магнитофон
Кини икки мэтээлбин кэтэрдэн олорон хаартыскаҕа устубута. Эрилик Эристиин
Ыанньыксыттарга анаан этиитин магнитофоҥҥа устубуппутун иһитиннэрбиппит. И. Артамонов
Уолбун киинэҕэ уста хааллылар. Лоһуура
«Москва иһин охсуһуу» киинэни устааччылар сөҕүмэр үлэни ыыттылар. «Кыым»
4. Тугу эмэ (хол., суругу-бичиги, ойууну) туохха эмэ (хол., кумааҕыга, холустаҕа) илиигинэн суруйан, ойуулаан, куоппуйалаан таһаар. ☉ Переписывать, копировать что-л. (напр., письмо, рисунок)
Миша биир түүн, урут ситэ суруйбатах кэниспиэгин устан баран, сарсыарданан утуйда. Н. Лугинов
Ол куоппуйалаан устубут кумааҕыларын туоһу быһыытынан ууран биэрбит. П. Филиппов
Устар кэмигэр оҕо таба суруллубут тыллары көрөр, ырытар уонна өйдөөн хаалар. АВМ ҮКТТҮө
Айаннаан иһэн сирбин хаартаҕа уһула-уһула оргууй аҕай барар буоламмын, этэрээт миигин ситэн ылан иннибэр түһэрэ. В. Арсеньев (тылб.)
5. көсп. Туох эмэ эппиэтинэстэн (хол., дуоһунаскыттан) босхолоо, уурат. ☉ Освободить кого-л. от чего-л., заставить кого-л. покинуть место, снять (напр., с должности)
Ыраахтааҕыны устубуттар, өрөбөлүүссүйэ буолбут, көҥүл кэлбит. Н. Якутскай
«Дириэктэрдэрин устубуттар үһү», — диэн сурах бөһүөлэги тилийэ көппүтэ. «Чолбон»
Хабырыыс салайар салаатын пуостан устар, сынньатар, солбуйар кэмэ кэлэр. «ХС»
△ Үлэлиир, үөрэнэр миэстэтэ суох хааллар. ☉ Уволить (с работы, учёбы)
Сибиэтэ дьүөгэтин кытта кэпсэтэн баран, санаата улаханнык оонньоото, Андрейы үөрэҕиттэн устубуттар. А. Николаев
Кэргэнэ үлэтиттэн кэлэн Сэмэҥҥэ кэпсээбит: «Саҥа начаалынньыкпыт дьон бөҕөнү үлэлэриттэн устан эрэр». КФА СБ
6. көсп. Тугу эмэ бэйэҥ туһаҕар ыл, былдьаа. ☉ Отбирать, отнимать что-л. у кого-л.
Баайдар хос хоҥуллайдарыгар баар сүүһүнэн күрүө сири устан ылыахха. М. Доҕордуурап
Ыскылаат сэбиэдиссэйэ Дайбыырап үс сылга барыта уон түөрт тыһыынчаттан тахса солкуобайы устубута билиннэ. М. Попов
7. көсп., саҥа т., кэпс. Бааҥҥа уурулла сытар биитэр карточкаҕа баар харчыны ыл. ☉ Снять деньги с карточки или со счёта в банке. Бааҥҥа баран харчы уһулла
♦ Иэнин тириитин сүл (<үстэ> уһул) көр иэн I
Дьэ, сымыйаны эппитиҥ тахсыа да, иэниҥ тириитин үстэ устуом, ону искэр санаа. Эрилик Эристиин
[Балбаара:] Кини дьөксө эр сириилээх буолуо үһү, бэйи, тохтоо, иэниҥ тириитин ырбаахы курдук устан кэбиһиэм. «Чолбон». Торбос соҥҥун уһул эргэр. — олоҕуҥ уруккутуттан лаппа тубус, уруккугунааҕар кыаҕыр. ☉ Улучшить благосостояние
Бу ааспыт сүүрбэ сыл устатыгар хайдах курдук кэрэ, остуоруйа олоҕун олордубутуй — торбос соммутун устан, торҕонон-солконон таҥынныбыт, араас аһы чалбалаатыбыт. Суорун Омоллоон
Көнө бэйэбит нүксүйүөхпүтүгэр диэри таҥнары бүгүйэхтээбиппит да, торбос соммутун устубатахпыт. «ХС»
ср. др.-тюрк. сучул ‘стягивать одежду; сдирать шкуру (животных)’, п.-монг. суҕул ‘вытащить, извлечь’

1. аат. Туох эмэ быыһа, ардайа. ☉ Пространство, промежуток между чем-л.
   Мастар бөдөҥөөн, арыттара кэҥээн, мэһэйэ суох буолбут суол эмискэ уһуннук аллара түһэн куугунаан барда. П. Аввакумов
   Сотору тыа чугаһаан арыттара арыллан истэ. А. Федоров. Бу курдук бааһынатын кытыытыгар, Булуук ойоҕос арытыгар, Оннооҕор сыһыы ортотугар Сыыс от кыбыллан тахсааччы, Сытыган эрбэһин баар буолааччы. С. Васильев
   др.-тюрк. ара
2. көмө аат суолт. Ортотугар, быыһыгар (үксүн икки диэн ахс. ааты кытта тут-лар). ☉ Между чем-л. (чаще употр. с числ. икки). Куорат уонна Табаҕа ардыгар
   □ Онон бу Убсанур икки Байкал икки ардыларыгар айылҕаттан бэрт тосту-туора туспалар баалларын ырытан көрө сатыыллара. Эрилик Эристиин
   Киһини быыһыыр омунугар кини икки ардыларыгар ыстанан киирдэ. Н. Заболоцкай
3. сыһ. суолт. Сороҕор, сорох ардыгар, хаһан эмэ. ☉ Иногда, изредка, временами
   Кини [өс хоһооно] дьүөрэлии тылынан оҥоһуллар, үксүгэр аллитерациялаах буолар, арыт рифмалаах да буолар. Саха фольк. Биһиги арыт мэнигилээн Вера Дмитриевнаны ыксатарбыт буолан баран, таптыыр этибит. Амма Аччыгыйа
   Арыт ардах, хаар түһэр кэмигэр киһи кыраныыссаҕа кыайан дабайбат түбэлтэлэрэ тахсаллара. Н. Якутскай
4. сыһ. ситим т. суолт. Чахчылары солбуйар түгэннэри, көстүүлэри бэлиэтиир этии биир уустаах чилиэннэрин, этиилэри кэккэлэччи ааҕан уонна араартаан холбооһуҥҥа туттуллар. ☉ Употребляется для разделительно-перечислительного соединения однородных членов предложения, предложений при перечислении чередующихся фактов и явлений (то..
   то). Тыал арыт хотуттан, арыт арҕааттан үрэр. Н. Габышев
   Ата аа-дьуо сэлбэйэр, Суол очура сиксийэр. Арыт ыарҕа, арыт хонуу Ааһа устар утуусубуу. П. Тобуруокап
   Арыт олус бэһиэлэй, Арыт олус көрсүө буолар, Арыт чобуо, Арыт сэмэй, Кимин билэр күчүмэҕэй. И. Гоголев
   Арыт сүтэ-сүтэ, арыт көстө-көстө, тииҥ мастан маска, лабааттан лабааҕа ыстаҥалаан испитэ. В. Гаврильева
   ♦ Ардылара (арда) атар — 1) биир санаалаах буолуулара, эйэлэрэ бүтэр (үксүн арахсан эрэр кэргэнниилэр тустарынан). ☉ Они перестали жить в мире и согласии (обычно о жизни супругов, которые разводятся — букв. расстояние между ними увеличивается)
   Чэ, иирсибэтэх да буолуҥ. Оччоҕо хаһааҥҥыттан ардыгыт атан барбытай? Софр. Данилов
   Аны ардылара атта да атан иһиэ турдаҕа, эрдэ билбит буоллар, киһи эйэлэһиннэрэн көрүөх этэ да. Н. Лугинов
   Ол күнтэн ыла Надя биһикки ардыбыт атан барбыта. Софр. Данилов; 2) туохха эмэ үөрэнии, тугу эмэни баһылааһын атахтанар, харгыстанар. ☉ Задерживается освоение какого-л. ремесла, замедляется овладение какими-л. знаниями
   Онуоха эбии Васька тыраахтарга үлэлээбэтэҕэ өр буолан, арда атан, бастаан утаа дух-дах туттара. В. Яковлев
   «Холкуоска баран икки сыл үлэлиигин, аармыйаҕа бараҕын, — ийэм хомойбуттуу саҥарбыта. — Оччоҕо дьэ ардыҥ атар дии». Далан
   Дьэ, ол иһин [мөлтөх үөрэнээччилэрэ ыйытыллыбакка] күнтэн күн ахсын кинилэр орто сайдыылара бытаарар, ардылара атар. «Кыым». Быысарыт булар — 1) сыыһа-халты туттар. ☉ Ускользать, увиливать (от наказания, ответственности — букв. находит щель, отверстие). Кини баччааҥҥа диэри быысарыт булан буруйдаммакка сырытта
   □ Ол гынан баран, хайдах эрэ быысарыт булан, туохха да ылларбакка сылдьар. А. Бэрияк; 2) бириэмэ чорботунар, ордорунар, сололонор. ☉ Находит, выкраивает свободное время. Сеня хаһан баҕарар быыс-арыт булан кэниспиэгин ситэрбит буолар
   □ [Галина Васильевна] икки кыра оҕо көрүүтүнистиитин соччо-бачча таһаҕас оҥостуммакка, киһи сөҕүөн курдук быысарыт булан, араас общественнай үлэлэргэ кыттан, улахан убаастабылы ылбыта. «ХС». Быыс-арыт бэрдэрэр — сөптөөх түгэни биэрэр, булларар. ☉ Позволяет, помогает выбрать подходящий, удобный момент
   Баара буоллар эһэни аралдьытан, охсуһуннаран кэм ыттарар быыс-арыт бэрдэриэ этэ. «ХС». Быыһа-арда (биллибэт) суох — быыстала суох, тохтоло суох, кэлимсэ. ☉ Сплошной, беспрерывный (букв. без щели-отверстия). Хомоҕо быыһа-арда суох муус симиллибит
   □ Саа тыаһа букатын бу тиийэн кэллэ, дьиэ таһыгар айдаан, быыһа-арда биллибэт саҥа-иҥэ тиийэн кэллэ. Эрилик Эристиин
   Бүтүн сыһыы-толоон туманын анныттан элбэх сыарҕа тыастара куугунаан туох да быыһа-арда суох биир кэлимсэ куугун-хааҕын буолан иһилиннэ. Эрилик Эристиин
   Икки саары икки ардынан көр икки. Кини саҥа былаас былыргы оонньууну-көрү сөбүлүүрүн, сөбүлээбэтин билбэт этэ. Онон икки саары икки ардынан эппитэ. И. Федосеев
   Петухов үрээнньик урукку куорма таҥаһын какаардата суох кэппит, Сараапап атыыһыт эмиэ икки саары икки ардынан таҥныбыт. Н. Якутскай. Сирхаллаан икки ардыгар хаал — мээнэ, көрүүтэ-истиитэ суох хаал. ☉ Оставаться без присмотра, на произвол судьбы
   Хата, «Охотскайга сир-халлаан икки ардыгар хаалларан кэбиспэтэхтэр», — диэн махтаныаххын билиминэҕин эн [таах саҥараҕын]. Амма Аччыгыйа
   Барон курдук үтүө киһини сир-халлаан икки ардыгар хаалларар хайдах табыллыай?! П. Филиппов
   ◊ Сорох ардыгар — арыт, хам-түм, хаһан эмэ. ☉ Иногда, иной раз, временами, порой
   Сорох ардыгар [Кулаковскай] субу айаҥҥа бараары сылдьар курдук, таба ыстааннаах кэлэрэ. Суорун Омоллоон
   Сорох ардыгар яблоко, груша уонна сливалар лабаалара сиргэ таҥнары намылыһан көстөллөр. Н. Якутскай
   Сорох ардыгар, суол ортотугар киһи ойон тахсан илиитинэн сапсыйан тоһуйар. Амма Аччыгыйа. Хайа икки ардыгар — хайдах маннык түргэнник. ☉ Как так быстро, как же, когда же
   «Хайа икки ардыгар ону истэн кэллэҕэй?» — диэн, буруйдаах дьон соһуйа санаатылар. Н. Заболоцкай
   Ол хайа икки ардыгар Ньууккаҕа сылдьа оҕустуҥ? С. Ефремов