бурай диэнтэн төхт
көрүҥ. Хараханов саҥа ырбаахылаахтары бурайталаан кэбистэ. Эрилик Эристиин
Оо, бу муҥнаах сэрии туран Бурайталыан иннинэ, Саҥа ыалсэргэ буолан Олордубут да этэ! С. Данилов
Дьэ, итиччэтигэр кэпсэтиллиэ. Мин эһигини үчүгэй аҕайдык бурайталыам. Н. Лугинов

көр бэйи (бэйэ) оттон
Бэйиккэй оттон, убайым кэлиэ суоҕа! И. Гоголев
Тоҕо киһи табатын ыйытыыта суох ылар? Дьэ, бэйиккэй оттон, кэллэр эрэ кэпсэтиллиэ. «ХС»
Бэйиккэй оттон, кэпсэтиэхпит ээ. В. Иванов

даҕ. Эрдэттэн кэпсэтиллибит, болдьоһуллубут. ☉ Заранее условленный, оговоренный
[Уолаттар] үлэхтээх сирдэригэр кэлиилэригэр, бары ыҥырыллыбыт дьон мустубут этилэр. Эрилик Эристиин
Кустуурга эрдэттэн үлэхтээх этилэр. П. Аввакумов
Кини уолун кытары бүөрэмньитик көрсүһэр үлэхтээх чааһын мүччү тутуон баҕарбатах. «ХС»

сыһ.
1. Уута, убаҕаһа суох, кураанахтыы (сиэ — аһы этэргэ). ☉ Всухую, всухомятку
Урут, ыал-ыал курдук эт, балык сиирбит, оттон билигин күн тура-тура хоччорхойдук, ыһаарыламмыт сымыыты мотуйан тахсабыт. Н. Габышев
2. көсп. Кытаанахтык, хаҕыстык. ☉ Грубовато, жёстко. [Өлөксөй Уйбаанабыс:] Итинник буоллаҕына, эйигинньик хаалынньаҥы кытта өссө хоччорхойдук кэпсэтиллиэ. И. Семенов

I
ыадаҥнаа диэнтэн холб. туһ. Сир үчүгэйин апчарыйан ылаары, эмиэ сис баайдар ырҕаҥнастылар, ыадаҥнастылар. И. Гоголев
Аарыма тайахтар аа-дьуо ыадаҥнаһаллар. И. Данилов
Ынахтарым ыанньыйыы бөҕөнү ыанньыйан баран, ыадаҥнаһан иһэр буолаллар. И. Находкин
II
даҕ.
1. Уойбут-топпут көрүҥнээх, улахан истээх (үксүгэр киһини этэргэ). ☉ Упитанный, с большим животом (обычно о человеке)
[Тээллэриис:] Эһигини кытта баҕас кэпсэтиллиэ, уойан-тотон ыадаҥнас буолбуккут. И. Гоголев
2. Олус улахан көстүүлээх (тугу эмэ этэргэ). ☉ Большой, объёмный (о чём-л.)
Ыадаҥнас ындыылааннар, Тэйгэҥнэс тэриллээннэр Ойох ылар оҕолорун, Олох суолун буллардылар. И. Чаҕылҕан

аат.
1. Ис хоһоонунан эбэтэр атын өттүнэн көрөн, үөрэтиллиэхтээх, быһаарыллыахтаах туох эмэ. ☉ Вопрос (то, что требует изучения и определения в плане содержания или в каком-л. другом плане). Наука уонна культура боппуруостара. Социальнай боппуруостар
□ Холкуос сайдыытын боппуруоһугар баартыйа ыйыыта баар
Онон салайтарыахтаахпыт. С. Ефремов
Кини Академияҕа научнай каадырдары аттарыы боппуруостарынан дьарыктанара. В. Яковлев
Кини [«Хотугу сулус» сурунаал] суруйааччылар, литературоведтар, кириитиктэр болҕомтолорун саха сэбиэскэй литературатын актуальнай боппуруостарын быһаарыыга туһулуохтаах. Софр. Данилов
△ Туох дьүүллэһиллэрэ, кэпсэтиллэрэ; дьүүллэһии тиэмэтэ. ☉ То, что обсуждается, рассматривается, тема обсуждения (напр., на собрании). Мунньахха көрүллэр боппуруостар
□ Кинилэр бырабылыанньа мунньаҕар туруорар боппуруостарын бэлэмнээн, арыт мөккүһэн, арыт сөбүлэһэн, уһуннук олордулар. М. Доҕордуурап
Күөл балыгын бултааһын туһунан А. Бястинов боппуруоһу көтөхпүтүн сэргээн аахтым. «Кыым»
2. кэпс. Туох эмэ быһаарыллыахтаах сорук, наада, дьыала. ☉ Вопрос (задача, требующая решения, дело, которое нужно выполнить)
Алдьархайдаах элбэх бурдук быһылынна. Оруос боппуруоһа быһаарылынна диэххэ сөп. С. Ефремов
Биһиги бэйэбит төһө түргэнник хамсыырбыт …… ол туспа боппуруос. М. Шолохов (тылб.)
Ибрагим ити бутуурдаах соҕус боппуруоһу быһаарар суолу була охсубут этэ. В. Гаврильева
3
көр ыйытыы. Дакылаат кэнниттэн араас ис хоһоонноох бэрт үгүс боппуруоһу ыйыталлар уонна онтон салгыы кэпсэтиилэр буолан бардылар. А. Бэрияк
Арай түһээтэҕинэ, сочуот туттара олорор эбит. Преподаватель боппуруос бөҕөнү кутар-симэр. Миша билбэт. Н. Лугинов

1. туохт.
2. Улахан дуорааннаах, бэрээдэгэ суох саҥаны-иҥэни, күүгээни таһаар. ☉ Издавать, производить невнятный шум-гам
   Арҕаа диэки өттүн одуулаан турдахпына — Аҕыс үөстээх Араат байҕаллаах эбит, Аҕыс күннүк сиртэн Аарыгыра, айдаара Айгыста турар эбит. Саха фольк. Бэрт өр айдааран баран нэһилиэк дьокутааттарын сэбиэтин таллылар. Амма Аччыгыйа
   Кылааһын аанын аспыта, оҕолор бүтүннүү кэриэтэ кэлэн, дуоска аттыгар мустан, тугу эрэ кэпсэтэн айдаараллар. Софр. Данилов
3. Улахан этиһиини, муҥхаалы, содуому таһаар, содуомнаа. ☉ Затевать шумную ссору, ругань; скандалить, дебоширить
   Тоҕо милииссийэҕэ илдьэҕит, мин тугу оҥордум? Күлүгээннээбэтим, айдаарбатым, үөхсүбэтим. Амма Аччыгыйа
   Саша бэрт өр муҥхааллаан, айдааран баран, түүн хойут утуйбута. Н. Якутскай. Доҕоор, эйигин айдаарар дииллэр. Холкуос хаһаайыстыбатыгар «хаана суох өрөбөлүүссүйэни» оҥороору гынар дииллэр ээ. А. Федоров
4. Улаханнык айманан саҥар-иҥэр (үксүгэр соһуччу); эмискэ, соһуччу улаханнык саҥаран-иҥэрэн чуумпуну аймаа. ☉ Громко, взбудораженно заговорить; неожиданно громко заговорить, нарушая тишину
   «Эбээ, тугу саҥараҕын?» — диэн умуһах айаҕар Уйбаанчык уол айдаара түстэ. Амма Аччыгыйа
   Нахов айдаарбытынан киирэн, завуч остуолун аттыгар турар олоппоско олорунан кэбистэ. Софр. Данилов
   Наахара Сүөдэр буспут мундутун хоторон, саҥардыы сиэн эрдэҕинэ, таһынааҕы ыал эмээхсинэ айдааран киирдэ. Т. Сметанин
   △ Элбэхтик саҥар-иҥэр, күөртээн, тарҕатан айаҕалан (үксүгэр солуута суоҕу, буолары-буолбаты). ☉ Много и возбужденно говорить, создавать шумиху вокруг какого-л. вопроса (обычно незначительного)
   Кимнээх эрэ аллааҕымсыйан, ускуустуба тэрилтэлэрэ ити билигин айдаарар хозрасчеттарыгар киирбиттэринэн сибээстээн, музыкальнай тыйаатыр сабыллыбыта, үлэһиттэрэ ууратыллыбыттара. Н. Лугинов
5. Саҥарыллыа суоҕу саҥар, дьоҥҥосэргэҕэ кэпсээн иһитиннэрэн кэбис. ☉ Разглашать, разглагольствовать о том, о чем следует молчать
   [Балааҕыйа:] Соһуйбучча айдааран кэбистим, сэрэйбэтэҕэ үчүгэй. Амма Аччыгыйа
   — Настааны кытта кэпсэтиллиэ. — Ээ, айдаараайаҕын! Киһини саакка ыытан. В. Гаврильева
6. даҕ. суолт., фольк. Күүгээннээх, сүпсүлгэннээх; аймалҕаннаах, түрбүөннээх. ☉ Беспокойный, шумный, бурный (обычно об эпических лесах, морях и т. д.)
   Араҕастай атыыр сылгы Ардайдаах сиэлин, кутуругун Арыйыта баттаталаабыт курдук Айдаар хара тыаларынан араарталаммыт эбит. Саха нар. ыр. I
   Тоҕус сүүлэр этиҥ илдьиттээх, аҕыс айдаар этиҥ аргыстаах, сэттэ ньиргиэр этиҥ сэриилээх [Үрүҥ Айыы Тойон]. ПЭК ОНЛЯ III