и. д. от кэрт = рубка; порубка; мас кэрдиитэ рубка леса.

слог.

уст. обычно употр. в деепр. ф 1) предопределять судьбу (о божествах, живущих, по древнему поверью якутов, в верхнем мире); орто дойдуга айан-кэрдэн түһэрбиттэрэ фольк. предопределили (его судьбу) и спустили в срединный мир; 2) творить и даровать, указывать и даровать (в обращениях к богам, божествам скота, охоты и т. п.); атыыр сылгыта айан-кэрдэн кулу сотвори и подари мне жеребца.

рубить; маста кэрт = нарубить дров; быһа кэрт = а) срубить; б) перерубить, разрубить; быһыта кэрт = разрубить на куски, на части.

1. кэрт диэнтэн хай. аата. Мас кэрдиитэ.  Комсомолецтар куорат тулатынааҕы бэһи кэрдиигэ, тоҥ буорга окуопа хаһыыга уо. д. а. бөҕөргөтүнүүлэри оҥорууга бастакы кэккэҕэ сылдьыбыттара. В. Чиряев
   Ким көрбүт суолай, буруйа-аньыыта суох барахсаттары суута-сокуона суох кэрдиини. А. Сыромятникова
2. кэпс. Туох эмэ кэрдиистии кэрдиллибитэ, кэрдииһэ; туох эмэ кэрчигэ. ☉ Зарубка; обрубок, чурбан
   Баай тиит кэрдиитин курдук быччыҥнаах. ПЭК СЯЯ
   △ Туох эмэ кэрдиис курдук быһыыламмыта. ☉ Кэриэн айаҕы кэккэлэтэ туппут курдук кэрдии мырааннардаах эбит. Нор. ырыаһ.
3. Туох эмэ буолуохтаах, бүтүөхтээх кэмэ, муҥур уһуга. ☉ Время проявления, осуществления, завершения чего-л.; конечный срок, предел существования чего-л.
   Андаҕайабын Аан дайды бастаан айыллыбыт чааһынан, Кэнэҕэс кини эмиэ кэрдиитэ ситэринэн. Өксөкүлээх Өлөксөй
   Тус бэйэтин тыыннаах олоҕо муҥурданар кэрдии кэмин норуот сүрэҕиттэн сүппэт кэрэ айымньытынан муҥура суох кэҥэтэ силэйэн, көлүөнэлэр ортолоругар бииргэ олорсо сылдьарыгар кини кытаанахтык эрэнэр этэ. Амма Аччыгыйа
4. Туох эмэ иитэ-саҕата, кыраныыссата, быыһа. ☉ Пределы, границы чего-л.
   Киэҥэ биллибэт, кэрдиитэ көстүбэт кэтит сир буолан сириэдийбит эбит. Ньургун Боотур
   Кэрискэ бырааным кэрдиитин иһигэр, Тунаарар Туймаадам таманын киинигэр Туругуран тураҕын, Дьокуускай куоратым. И. Чаҕылҕан
5. эргэр. Ойуун абааһылары үтэйэригэр, куту илдьибит үөрү эккирэтэригэр, айыылартан кут көрдөһө айанныырыгар тохтобулларын икки ардынааҕы айана уонна сынньанар тохтобуллара (итэҕэл быһыытынан, улуу ойуун оннук тоҕус кэрдиилээх буолара). ☉ Остановки или места отдыха шамана на долгом пути в погоне за чьей-л. душой, похищенной үөр-духом, или на пути, куда он отправляется, чтобы вымолить души детей у Айыы для кого-л. (по поверью, самый длинный путь великого шамана включает девять остановок)
   Дьахтар кутурук салайан, тоҕус кэрдииттэн үс кэрдиигэ нэһиилэ тахсан баран, ийэхара көлөһүнэ барыта түспүт, тулуйбатах. Саха фольк. Биир тоҥус ойууна: «…тоҕус кэрдиигэ тиийэн тургулланар киһи буолуохтаах, онон тоҕус кураахтаах дүҥүрү, тоҕус тоноҕостоох арбаҕаһы булуннаххытына сөп буолсу», — диэн барбыта. Болот Боотур
   ♦ Кэтэ кэрдии — бото болдьох диэн курдук (көр бото)

туохт., миф.
1. Үөһэттэн үтүө дьылҕалаан, үрдүк аналга Орто дойдуга түһэрэн олохтоо (былыргы итэҕэлинэн, үөһээҥҥи үрдүк айыылар тустарынан). ☉ Создать, ниспослать сверху и обосновать в Срединном мире для устройства счастливой жизни (о высших творцах, живущих, по древнему поверью, в Верхнем мире)
Бу Орто аан ийэ дойдуга киһи-сүөһү төрдө буолуҥ диэннэр, Саха Саарын Тойону, Сабыйа Баай Хотуну айан-кэрдэн түһэрбиттэрэ. Ньургун Боотур
2. Тугу эмэни тосхой, анаа, өлүүлээ (иччилэр тустарынан). ☉ Даровать добычу, наделять чем-л. (о духах, могущих даровать добычу охотнику)
Айан-кэрдэн биэрбит, Анаан арчылаан ииппит, Аҕыс кырыылаах таас олбохтоох Сылаас хоннох-быттык, Маҥан баттах, Саһар чанчык, Чүүччү кыламан, Бырдьа бытык. С. Зверев
Улуу Үрэхтэр иччилэрэ Хотун эбэлэрим! Үккүрүүр үрүйэлэргит, Тыккырыыр тымырдаргыт, Саккырыыр салааларгыт бастарыттан Айа-кэрдэ, ыыта-кыйдыы олоруҥ! Өксөкүлээх Өлөксөй
3. көсп. Саҥаны оҥор, туругурт. ☉ Создавать, строить, творить (напр., новую жизнь, новый быт)
Артыаллаһан сылдьаммыт Ааттаах-суоллаах олоҕу Айанкэрдэн иһиэхпит. Күндэ
Аа-дьуо олорон, Аргыый-аргыый араартаан, Атынатын тылынан Айар-кэрдэр айылгы Анаан-айхаллаан арылынна. А. Софронов

аат. Сыл-хонук утумнаан ааһыыта (уһун бириэмэни этэргэ). ☉ Продолжительное течение времени, времена
Кэм-кэрдии киһини кэҕиннэрэр эбит. А. Софронов
Киһи барыны бары кыайар эдэр-чэгиэн кэмигэр кэмкэрдии түргэнник ааһааччы. Н. Лугинов
Кэм-кэрдии ааспахтаата эрээри, бу кэнникинэн дойду ахтылҕана эмискэ аһара сытыытык нүөлүйэн, үүйэ-хаайа тутта. «ХС»
♦ Кэм-кэрдии кэллэ — болдьоҕо туолла, бириэмэтэ уолдьаста. ☉ Пришло время, настал час
Өтөр саха да үчүгэйдик Олорор кэрэ кэмэ-кэрдиитэ Кэлиэ диэбитим кээлтэ — бэрдин! Эллэй
Бу күн сириттэн араҕар Кэм-кэрдии кэллэ быһыылаах. И. Чаҕылҕан
Уйан-хатан биллэр, үрүҥ-хара быһаарыллар кэмэкэрдиитэ бу тиийэн кэлбитэ. В. Яковлев
Кэмэ-кэрдиитэ суох (биллибэт) — кэмэ суох (биллибэт) диэн курдук (көр кэмнээх). [Баһымньы:] Кэпсээн кэмэ-кэрдиитэ суох. А. Софронов
Кэмэ-кэрдиитэ биллибэт Кэҥкил хара тыалардаах эбит. П. Ойуунускай
Микииппэр уутугар-хаарыгар киирэн кэмэ-кэрдиитэ суох киһиргэнэ олордо. «ХС»

туохт.
1. Туох эмэ биилээҕинэн охсон быс, кэрчиктээ. ☉ Рубить, резать
[Кыра Уйбаан] килиин сүгэнэн мас кэрдэн аҕыйахтык ууммахтаатаҕына, баараҕай тиит охтон сараадыйбытынан барар. Амма Аччыгыйа
Үүнэр буоргутун үөҕүмэҥ, Олорор мутуккутун кэрдимэҥ! С. Данилов
Күн аайы хараҥаҕа туран ойуурга мас кэрдэрэ, мутукча хомуйара, лабаа тоһутара. И. Данилов
2. Харса-хабыра суох өлөр-өһөр (ордук уһуктаах, биилээх сэбинэн). ☉ Уничтожать, убивать, губить беспощадно (обычно холодным оружием)
Сааҕын бырах! Кэрдэн кэбиһиэм! Амма Аччыгыйа
Дьэ иэдээн бөҕөнү оҥордо: биир титиик сүөһүнү кэрдэн кэбистэ. Күннүк Уурастыырап
Чулуу дьону кэрдибит хаан өстөөхтөн ситиһиэхпит, иэстэһиэхпит! — диэтэ Николай. А. Сыромятникова
др.-тюрк., тюрк. керт

туохт. Кимиэхэ эмэ тугу эмэ оҥороругар сүбэ-ама биэр. ☉ Давать совет, указывать кому-л., как поступить, наставлять кого-л.
Онно [Өлүөхүмэҕэ] баран дакылаат оҥортоон, сэбиэскэй былааһы олохтуур төрдүн ыйан-кэрдэн бараммын …… төннөн кэллим. П. Ойуунускай
[Дьэлкэни] дьонугар-сэргэтигэр ханан-ханан көһөн сылдьыахтаахтарын ыйан-кэрдэн, ыраахтааҕыларын суолун төлүүллэрин ыпсаран-хопсорон сөбүлэтэр этэ. П. Ламутскай (тылб.)

ый-кэрт диэнтэн хай
аата. Мин бэрт элбэх эдэр суруйааччылар суруйбут үлэлэрин көрөн кыра да буоллар ыйыы-кэрдии бэртэлээтим. П. Ойуунускай
Саас оройуон ситэриилээх кэмитиэтигэр тахсан, Космарчик диэн аҥаар илиитэ суох зоотехниктан ыйыы-кэрдии ылан киирэн баран, биэлэри саптарбытым. Эрилик Эристиин
Мин эмиэ урукку систиэмэҕэ иитиллибит киһи буоларбынан буолуо, …… уруккулуу үөһэттэн ыйыыныкэрдиини кэтэһэбин, ону-маны сыыһахалты чобуорхайдахпына, баҕар, дьүүллэнэ-сэмэлэнэ сылдьыам диэн дьулайабын. «Кыым»

v. to hack, chop, cut