дьүөрэлэс диэнтэн хай
аата. [Айдар бырайыактаабыт дьиэтэ] олус хараҕы аалар, кыбартаал уопсай тутулугар бас бэриммэккэ ансаамбылы алдьатар, дьүөрэлэһиини кэһэр. Н. Лугинов
Семен Руфов ханнык баҕарар хоһоонун аахтаххына, ханна да бүдүрүйбэккэ, лабырҕаччы ааҕаҕын; ардыгар, төһө да айымньы ис хоһоонугар сонно тута өтөн киирбэтэргин, аҥаардас дорҕооннор дьүөрэлэһиилэрин кэрэтигэр абылатаҕын. ТНН КХК. Киһи айылҕа төгүрүктээһинигэр олорор. Онно барыта бэйэ-бэйэтиттэн ситимнээх дьүөрэлэһии кытаанах сокуона баар. «Кыым»
◊ Аһаҕас дорҕооннор дьүөрэлэһиилэрэ көр дорҕоон
Эбэҥкиттэн (эбээнтэн) киирии тыллар сороҕор саха тылын фонетикатын сокуонугар - аһаҕас дорҕооннор дьүөрэлэһиилэригэр бас бэринэллэр, а. э. сахалыы кубулуйаллар. ВМС СДО
Аһаҕас дорҕооннор дьүөрэлэһиилэрэ бүтэй дорҕооннору кытта сэргэстэһиилэригэр туспа быраабыланы үөскэтэр, ити эмиэ хоһоон иһиллиитин кэрэтитэргэ туттуллар. ВГМ НСПТ
Саха тылыгар илин, кэлин аһаҕас дорҕооннор дьүөрэлэһиилэрэ төрүт түүр тылыттан ситимнээх төрүкү фонетическай сокуон буоларын О.Н. Бетлингк итэҕэтиилээхтик көрдөрбүтэ. СПА СТИ

туохт.
1. Туох эмэ киэргэлинэн киэргэт, киэргэли иил, ыйаа. ☉ Украшать, наряжать
Кыыһы сир курдук симээтилэр, тап курдук таҥыннардылар. Саха фольк. Кинини кытта түөрт аты симээн көмөллөр. Саха фольк. [Харыйаны] араас өҥнөөх, дьиримнэһэ турар уоттарынан симээбиттэрэ түүҥҥү болуоссаты олус тупсарара. Н. Лугинов
2. көсп. Тугунан эмэ тупсар, кэрэтит. ☉ Придавать кому-чему-л. нарядный, красивый вид
Күһүн көмүс дуйунан Сири симиир кэмигэр, Дьэҥкир курустаал буолан, Дьикти күннэр үүнэллэр. С. Данилов
Үтүө сир чэлгийэр саадтарын Үйэлээх синньэ күөх симээтин. Күннүк Уурастыырап
Сибэкки сири симиир. Оттон киһи дьолу түстүүр, олоҕу киэргэтэр. «ХС»
3. түөлбэ., харыс. т. Ымынахтан (куор, уоспа ыарыыттан). ☉ Покрываться сыпью (при кори, оспе)
Лэгиэ уонна Нарыйа харахтарын кыайан көрбөттөр, эттэрэ симээн иһэн, кэхтэн хаалбыт. В. Протодьяконов
Уоспа харахпын симээн, көрбөт буолан, кэтит бэрэбээскинэн илиибин уонна атахпын кытаанахтык баайаннар, түлэс-балас сыппытым. М. Горькай (тылб.)
ср. алт. чиме ‘резьба, украшение, насечка’

даҕ.
1. Бытархай, хордьон буолбатах, ордук торолхой, ордук кэриҥнээх (туох эмэ хас биирдиитэ улахан буоллаҕына этиллэр). ☉ Крупный
Бөдөҥ хортуоппуй. Бөдөҥ отон. Бөдөҥ кырбастар. Күн тахсан …… окко хоммут сиик бөдөҥ таммахтарын уон араас уотунан сандаарыччы уматта. Н. Заболоцкай
Хас да алааһы туораан, бөдөҥ тииттэрдээх чагдаҕа киирдэ. Т. Сметанин
Ат бөдөҥ уҥуохтара сулуллубут курдук тараадыһан сыталларын итэҕэйбэтэхтии тутан көрүтэлээтэ. М. Доҕордуурап
△ кэпс. Улахан уҥуохтаах, төрөл. ☉ Рослый, крупный (в основном о человеке)
Сотору соҕус буолаат …… аҕамсыйа барбыт бөдөҥ дьахтар лаахтаах ньаалбаан тааһы туппутунан киирэн кэллэ. Амма Аччыгыйа
Бу бөдөҥ, мааны нуучча үөрэхтээх киһитин дьон көрөөт сөбүлээбитинэн …… барааччы. Л. Попов
Дириэктэр …… үрдүк уҥуохтаах бөдөҥ киһи, сайыҥҥы үлэ түмүгүн кэпсии куорпустары кэритэр, оҕолору көрдөрөр. Н. Заболоцкай
△ Буукубаларын улахан гына суруйар, улахан гына суруллубут буукубалардаах. ☉ Пишущий крупными буквами, крупный (о почерке); написанный крупными буквами
Туора сааллан турар хаптаһыҥҥа бөдөҥ суруктаах дьиэ айаҕар тиийдилэр. Эрилик Эристиин
△ кэпс. Улаханнык иһиллэр, дорҕоонноох; улахан. ☉ Громкий (о голосе)
«Кэпсээҥҥит?» — кэһиэхтээх бөдөҥ саҥа иһилиннэ. Күннүк Уурастыырап
«Дорообо, сибэтиэй сололоох», — диэн күө-дьаа көрүстэ Олесь Дудар магистры суон бөдөҥ куолаһынан. Л. Попов
2. Улааппыт, сааһын сиппит (сүөһүнү уонна сорох харамайдары этиллэр). ☉ Крупный (о скоте и нек-рых др. животных)
[Егор Егорович:] Урут этэҥҥэ олорор эрдэххэ, кырдьык, үс-түөрт сүүс бөдөҥ сүөһү баара. С. Ефремов
Баарасуоҕа бөдөҥ сүөһүтэ биэс-түөрт эрэ этэ, онтукатыттан туттарын тарбаҕыттан быстарын курдук санаахтаамына. А. Софронов
3. Баайынан-дуолунан улахан кыахтаах, киэҥ. ☉ Располагающий большими материальными возможностями, мощный, крупный. Бөдөҥ хаһаайыстыба. Бөдөҥ предприятие
□ Бүлүү биэрэктэригэр Сунтаар, Ленинскэй, Үөһээ Бүлүү уонна Бүлүү оройуоннарын бөдөҥ сопхуостара уонна холкуостара бааллар. И. Данилов
△ Элбэх баайдаах, улахан баай. ☉ Владеющий большим богатством, очень богатый
Манна арыый бөдөҥ баайдар буолуохтара. Амма Аччыгыйа
△ Улаханы оҥорор, улахан күүстээх. ☉ Предназначенный для крупного производства, большой мощности, крупный. Бөдөҥ промышленность. Бөдөҥ техника
□ Биһиги холкуос кырабыт бэрт
Бөдөҥ техникаттан тугу да туһанар кыахпыт суох. М. Доҕордуурап
△ Элбэх киһилээх, улахан. ☉ Состоящий из большого числа людей, многочисленный, крупный
Бартыһааннар биир бөдөҥ этэрээттэрэ эрэ кэтэххэ быстан хаалар. Амма Аччыгыйа
Неустроев тэрийбит куруһуогун оччотооҕу кэмҥэ …… Сибииргэ уонна Забайкальеҕа баар буола сылдьыбыт ахсаанынан биир бөдөҥ улахан тэриллиилээх куруһуок буолар диэн историктар сөпкө бигэргэтэллэр. П. Филиппов
4. Улахан кээмэйдээх, ордук киэптээх, ордук улахан. ☉ Большой величины, больших размеров, силы, масштаба, особенно большой, крупный. Бөдөҥ тутуу. Бөдөҥ куораттар. Бөдөҥ суума. Бөдөҥ кыргыһыы
□ Син биир киһи курдук хас биирдии бөдөҥ тутуу эмиэ пааспардаах буолар эбит. Суорун Омоллоон
Билигин манна Кэмпэндээйи диэн бөдөҥ оробуочай бөһүөлэк үөскээтэ, туус собуота тутулунна. И. Данилов
Симфоническай муусука бөдөҥ формаларын — «Хомуньуустар улуу партияларыгар» кантата, «Саха ыһыаҕа» диэн театрализованнай оратория тиэкистэрин суруйталаабыта. Эрчимэн
5. Киэҥ ис хоһоонноох, ис хоһоонунан ордук улахан суолталаах. ☉ Большой, важный по содержанию, крупный. Бөдөҥ айымньы. Бөдөҥ событие. Бөдөҥ ситиһии
□ Кылбановскай — Союзка биллэр бөдөҥ үлэлэрдээх, космическай наука иннигэр улахан үтүөлээх-өҥөлөөх. В. Яковлев. Бу [үлэ киһитин легендаҕа киллэрии] үлэһит маасса бэйэтин күүһүн кэрэтитэн көрдөрөрүн, үлэнэн кыайыытын эрэниитин улуу символа, бөдөҥ уобараһа буолар. Саха фольк. А. Гайдар хас биирдии саҥа кинигэтэ бэчээттэнэн тахсыыта сэбиэскэй уус-уран литератураҕа, ордук чуолаан оҕо литературатыгар, бөдөҥ событие буолара. Софр. Данилов
6. Ордук дириҥ билиилээх, талааннаах, үрдүк маастарыстыбалаах. ☉ Обладающий большими знаниями, талантом и сильный по своему влиянию. Бөдөҥ суруйааччы. Бөдөҥ учуонай. Бөдөҥ партийнай үлэһит
□ Д.Ф
Ходулов — билиҥҥи бириэмэҕэ биһиги саамай улахан, саамай бөдөҥ артыыспыт. Суорун Омоллоон
Игорь Иванович — олус уран көрүүлээх, улахан кыахтаах киһи. Киниттэн бөдөҥ салайааччы тахсыан сөп. Н. Лугинов. Тэҥн. улахан

аат. От аһылыктаах, хороҕор муостаах, үүтүн, этин иһин иитиллэр дьиэ сүөһүтэ. ☉ Крупное домашнее молочное животное отряда парнокопытных, самка быка, корова
Биир сарсыарда туран, биэс ынахтаах Бэйбэрикээн эмээхсин алаас сыһыыга ынаҕын сылгылыы барбыт үһү. Саха фольк. Ынахтар маҕыраһыылара, дьон саҥата ньамалаһыыта имик-самык соҕустук тыа баһынан охсуллан иһиллэр. Эрилик Эристиин
Биһиги биир ынахпытыгар салаа ото суох хааллыбыт. М. Доҕордуурап
♦ Бургунас <ынах> муоһа (муостара) булгу (булгурута) тоҥор (барар) тымныыта көр бургунас
Тохсунньу кыыдаан дьыбара чыҥкыныы турара, силлээбит сил сиргэ тиийбэккэ муус буолан тобугуруу тохторо. Бу буоллаҕа дии бии бургунас муоһа булгурута тоҥор тымныыта. П. Ойуунускай
Бургунас ынах муоһа булгу тоҥор тымныытыттан Букатын кыһаммакка Тэҥкэ харыйатын төбөтүгэр Лэкээрийэр буоларым! П. Тобуруокап
Бургунас (ынах) муоһун курдук (муоһунуу) көр бургунас. Бургунас ынах Муоһун курдук, Дьүөрэлэһэн үөскээбит Үөлээннээхэй дьүөгэлэриэм. НЫ. Бургунас ынах муоһун курдук Бур-бур буруо бурулуйан Өһөгөйдөөх өҕүргэни Өрө тэлэйэн [тахсар]. П. Ойуунускай. Сылгыта сылгы үрдүнэн барбыт, ынаҕа ынах үрдүнэн барбыт фольк. — сүөһүтэ олус элбээбит. ☉ Скот его сильно расплодился (букв. лошади его через лошадей пошли, коровы его через коров пошли)
Сытар ынаҕы туруорбат киһи көр сыт I. Аҕам эрэйдээх чугастааҕы дьонунуу-сэргэтинии, сытар ынаҕы туруорбат сымнаҕас киһи этэ. Далан
Онно Дьаллааһын үрүйэтигэр олохтоох Хахаарар Иван диэн сытар ынаҕы туруорбат сымнаҕас, сүүрбэччэ сүөһүлээх, булчут киһи баара. М. Доҕордуурап
Өксүөн туох да дьиэгэ суох ыраас, сытар ынаҕы туруорбат көнө киһи дуо? У. Нуолур. Сытар ынах ханнын саҕа — сүүнэ улахан, көһөҥө, сымара. ☉ Большой, огромный как глыба (букв. с брюхо лежащей коровы)
Аҕыс тараах хайа таастарыттан Сытар ынах ханнын саҕа Хара таастар Лачыгырыы таҥнары саккыраатылар. Ньургун Боотур
Биир ынах ханнын саҕа хара сымара таас үрдүгэр олорон табахтаатылар. Болот Боотур
Ынах ханнын саҕа хара таастан тирэнээт, устан даллайан иһэр алаас аҥаарын саҕа муус үрдүгэр ыстанан кэбистэ. П. Филиппов
Тарбаабыт ынах курдук (кэриэтэ) көр тарбаа. Манна да ол элбэх, биһиги син биир тарбаабыт ынах курдукпут, муннубутун тоҕу саайдахтарына, саһан туран соттуохпут. А. Сыромятникова. Ынах маҥыраабат, ыт үрбэт буол — киһи көрбөт (кэпсэппэт), ыт үрбэт буол диэн курдук (көр киһи I). Биһиги ынах маҥыраабат, ыт үрбэт дьоно буола кырыйдыбыт. Ынах муоһун курдук — иккиэ буолан биирдик, тэбистэҥҥэ, хайалара да чорбойбокко. ☉ Одинаково, в равных условиях (букв. как два рога коровы)
Сордоохтор, ынах муоһун курдук, сэргэстэһэн үөскээбиппит, биир суорҕаҥҥа-тэллэххэ сыппыппыт. Суорун Омоллоон
[Сэмэн оҕонньор:] Мин ынах муоһун курдук, иккиэйэх үөскээбит, бэйэбиттэн сэттэ сыл балыс бырааттааҕым. «ХС». Ынаҕы ыҥыырдаабыкка дылы (ыҥыырдаабыт кэриэтэ) — олуона, сөп түбэспэт, дьүөрэтэ суох. ☉ соотв. как на корове седло (сидит)
Учуонай буолуох киһи төһө бэрт учуутал буолуой? Арааһа, ынаҕы ыҥыырдаабыт эбэтэр сүүрүк акка бурҕалдьы кэтэппит кэриэтэ буолуо. Н. Лугинов
Бэйэтигэр уурбут-туппут курдук сөп түбэһэр былаачыйаны, үрдүк хобулуктаах түүппүлэни кэппитэ аһара кэрэтитэр. Киниэхэ тэҥнии туттахха, икки дьүөгэлэрэ олох атын, ынаҕы ыҥыырдаабыт курдук быһыылаахтар, тутуулаахтар. Н. Босиков
◊ Киэһээҥҥи (киэһээ) ыам (ынах) көр киэһээҥҥи
Киэһээ ынах буолла. Суорун Омоллоон
Көтөх ынах көр көтөх II. Көтөх ынах буоларга сөбүлэспит оҕолор муостаҕа эбэтэр сиргэ ойоҕосторунан сытан биэрэллэр. ОВЕ СОо
Ыччат өттө анньа-бөрдө, кулааһай кустаах кыырт, көтөх ынах, Ылдьаа-Дьаакып буола оонньоотулар. ИН ХБ
Күнүскү ыам (ынах) көр күнүскү. Күнүскү ынах күргүөмэ буолтугар Суоһалдьыйа Толбонноох Доҕор оҕолоро Мойуос обургу сүүһүнэн ынаҕын мөрүөрэн аҕалан Ыары сылдьар кэмнэригэр. С. Зверев
Оҕонньорбут киэһэ эрдэ соҕус саҕалаан баран, нөҥүө күнүгэр күнүскү ынах саҕана уурайда. П. Ойуунускай
Ол олордоҕуна, хойукку күнүскү ынах саҕана, горн ыҥырыыта «ту-туту» — диэн кээлтэ. Суорун Омоллоон. Саха ынаҕа — тыйыс тымныыны тулуйарынан, кыра аһылыктааҕынан, хойуу үүтүнэн, этин тахсыыта элбэҕинэн уонна минньигэһинэн уратылаах сахалар былырбылыргыттан иитэн кэлбит дьиэ сүөһүлэрин боруодата. ☉ Аборигенный якутский рогатый скот: порода, отличающаяся высокой приспособленностью к экстремальным условиям Крайнего Севера, а также высокой жирномолочностью, хорошими вкусовыми качествами мяса и молока, устойчивостью к болезням
Саха ынаҕын түүтэ хойуу, сылааһы тутарыгар аналлаах хойуу ньуолах түүлээх. Ол иһин тымныыны үчүгэйдик тулуйар. Саха ынаҕа. Түөртүүр ынах — киэһээҥҥи түөртүүр диэн курдук (көр түөртүүр). Күн түөртүүр ынах буолан эрэр эбит, алааска онно-манна сүөһүлэр мэччийэ сылдьаллар. Н. Неустроев
Күн түөртүүр ынах буолуута, муус көтөҕүллэн, бысталанан, устубутунан барар. Р. Кулаковскай
Түөртүүр ынах иннинэ аҕай Дьэбдьэкиэйэ балаҕанын ааныгар тахсан, хотуур сүгүүлээх икки киһи иһэрин чарапчыланан көрдө. А. Сыромятникова
Ыанар ынах көр ыанар. [Кымаах Байбал] билигин хаһаайыстыбатыгар сүүрбэттэн тахса сүөһүлээх, уон ыанар ынахтаах, икки көлүнэр оҕустаах, биэс биэлээх уонна биир аттаах. А. Бэрияк
Ыанар ынахтар уолан хаалбыттара. И. Данилов
[Даадалай Дабыыдабыс] сураҕа, бэркэ байан, үс-түөрт ыанар ынахтанан, оҕолоро улаата охсон, ньирбааччы олорор курдук кэпсииллэр. Кустук
Ыанньык ынах көр ыанньык. Сайылыкка ыанньык ынах үөрэ титииктэн тахсан мэччирэҥ диэки үүрүллэн эрэрэ. И. Никифоров
Быйыл ыанньык ынах тохсунньу, олунньу ыйдарга маассабайдык төрүүрэ күүтүллэр. «Кыым»
Үрүҥ сап курдук, өрүү сыыйан Өлгөм үүт-сөлөгөй чарылыыр, Тобуктаан олорон саха кыыһа Ыанньык ынаҕын ыксаан ыыр. П. Черных-Якутскай (тылб.)
Ынах арыыта көр арыы II. Аҕам ынах арыыта Амтанныйан астыйдын, Туҥуй ынах суората Тумаланан тубустун. Күннүк Уурастыырап. Ынах барааҕа көр бараах. Ынах бараахтара нэс да көтөрдөр, олох куоппаттар ээ. Ынах бүөрэ түөлбэ. — сир оллура-боллура, оҥхойдоох сир. ☉ Неровная, бугристая, ухабистая местность
Ыарҕа былаастаах, куһаҕан оллороот-боллороот суоллаах ынах бүөрдээх сиринэн сэлии былаастаах хаамыынан анньан испитим. Н. Заболоцкай
Куобах оллороот-боллороот, ынах бүөрэ сирдэринэн эрийэ-буруйа сүүрэр, охтон сытар маһы, сылбаҕы үрдүнэн ойуоккалыыр. «ХС»
Ынах быата көр быа. Ынах быатын үктүү-үктүү, кэлбит сиринэн төттөрү кыдьыгылдьыйда. М. Доҕордуурап
Ынах кута көр кут II. Умуһахха сииктээх буолан ынах кута бөҕө ыспыт. Ынах омурда көр омурт II. Лоҥкууда үрэх халдьаайы хайаларын сирэйдэрэ харааран, ынах омурда тахсан, самаан сайын иһэрин санатар. М. Доҕордуурап
Ынах сүөһү көр сүөһү. Онон бу дьон сүөһүлэриттэн уон толуу сылгы, уон толуу ынах сүөһүнү үүрэн дойдулаабыттар. Эрилик Эристиин
Күөл кытыытыгар ынах сүөһү үөрэ мэччийэн, хара тордох курдук, ааллаһа сылдьар. М. Доҕордуурап
Ынах сүөһү сахаҕа бастыҥ баайа, иитимньитэ буолара урут. А-ИМН ОЫЭБЫ
Ынах тыла көр тыл I. Суола үрэҕиттэн үс мундуну тутан аҕалбыттар. Кэнники чохулары, ынах тылларын иитэн көрбүттэр. «ББ»
Андрей кымырдаҕастар уонна ынах тыла, бэйэлэрин ыйааһыннарыгар тэҥнээтэххэ, ытыран баран элбэҕи көтөҕөллөрүн туһунан суруйтарбыта. «ХС»
Дубровскай буоллаҕына суорҕаҥҥа-тэллэххэ сытан хаалла: уезд лиэкэрэ ынах тылынан хаанныы оҕуста. А. Пушкин (тылб.)
Ынах хаана көр хаан I. Ынах хаанын сылгы хаанын курдук астыыллар. Сылгы субайынааҕар хараҥа дьүһүннээх буолар. КЕФ СТАҮө. Ынах чыычааҕа зоол. — уонча көрүҥҥэ арахсар барабыайдыҥылар этэрээттэригэр киирэр, уһун кутуруга куруук үөһэ-аллара хамсыы сылдьар, үөнүнэн-көйүүрүнэн аһылыктанан сүөһү далыттан арахпат кыра чыычаах: сорох көрүҥнэрэ өрүөстээх төбөлөөх, сорохторо саһархай түөстээх уо. д. а. буолааччылар. ☉ Птицы из отряда воробьиных разных видов с длинными, постоянно покачивающимися сверху вниз хвостами: с жёлтыми грудками — жёлтые трясогузки, с белым оперением на голове — белошапочные овсянки
Ол араҕас түөстээх ынах чыычааҕа этэ. Н. Заболоцкай
Үрдүлэринээҕи лабааҕа өрүөстээх төбөлөөх ынах чыычааҕа кэлэн түстэ. В. Титов
Талах быыһыгар хардьаҥ чыычаах саҥарар, үөт лабаатыгар ынах чыычааҕа араҕас түөһүн күҥҥэ тоһуйан олорор. И. Сосин. Ынах эмиийэ бот. — хатыҥ, тиит, бэс булкаастаах тыаҕа үүнэр, сырдык кыһыл өҥнөөх хааппыла курдук быһыылаах өлүүскэлэртэн турар отонноох, уон — уон биэс сэнтимиэтир уһуннаах умнастаах норуот медицинатыгар киэҥник туттуллар эмтээх үүнээйи. ☉ Встречающееся в смешанных лесах многолетнее травянистое растение, высотой в десять — пятнадцать сантиметров, с плодами из ярко-красных костянок, соединённых основаниями в ягоды, широко применяется в народной медицине при различных заболеваниях, костяника. Ынах эмиийин сэбирдэҕин, отонун оргутан битэмииннээх муорус, сироп оҥостон иһэр туһалаах
др.-тюрк., тюрк. инэк