кета || кетовый; кэтэ балык курдук кэтэ турар погов. прёт напролом, как кета (о незадачливом упрямце); кэтэ искэҕэ кетовая икра.

1) надевать (на себя), носить что-л.; вешать, нацеплять (на себя); саҥа сонно кэт = надеть новую шубу; ытарҕата кэт = носить серьги; нацепить серьги; 2) перен. разг. наезжать, наталкиваться, налетать; сыарҕа чөҥөчөгү кэттэ сани наехали на пень.

I
аат. Кыһыллыҥы эттээх бөдөҥ муора балыга. ☉ Кета (морская рыба)
Улахан остуолу тула олорон буспут кэтэ балыгы сиэтилэр. «ХС»
Биһиги Тютихэҕэ кэтэ балык муораттан өрүскэ ыы тахсар кэмигэр кэллибит. В. Арсеньев (тылб.). Үрэх сүүрбэ арсыыннаах туоратын тухары кэтэ балык киэптии анньан киирэ турар. А. Алдан-Семенов (тылб.)
♦ Кэтэ балык курдук кэтэ турар — сиэрэ суох өһөс (туох да диэ — эппитин этэ, оҥорбутун оҥоро турар). ☉ Очень упрямый, стоящий на своем (букв. идет напролом, как рыба кета; в период нереста кета, преодолевая огромные расстояния, встречные течения, пороги, упорно устремляется в верховья рек и после нереста подыхает).
тунг. кеета
II
кэтэ бараан улууһа фольк. — олоҥхоҕо ханнык эрэ үөһээҥҥи биис уустара. ☉ Какое-л. верхнее племя (в эпосе олонхо)
Кэтэх өттүбүттэн кэтээбит, Кэтэҕинэн быалаах Кэтэ бараан улууһа, Кэлэҕэй бэйэбитин тылбаастаабыт, Кэргэн билэ дьонум, Бэттэх буолуҥ эрэ! ТТИГ КХКК; кэтэ кэмэлдьи — өһөс, куһаҕан майгы. ☉ Грубый, упрямый нрав
Эн Кэнчээри от курдук, Кэрэ дьүһүҥҥүн Кэтэ кэмэлдьибинэн Кэҕиннэриэм суоҕа. А. Софронов; кэтэ кэрдии — бото болдьох диэн курдук (көр бото)
Мас курдук Өрүс алдьаныыта биирдэ эргийэн күөн көрсүөм, хаан харсыам, бото болдьох, кэтэ кэрдии буоллун. Саха сэһ. I
Кинилэр [улуу ойууттар] туох эрэ буруйдара-айыылара туолан дуу, күн сиригэр сылдьыахтаах бото болдьохторо, кэтэ кэрдиилэрэ кэлэн дуу, үөһээҥҥи тоҕус ойуун төрдүгэр көтөр быһыылара үһү. И. Гоголев

туохт.
1. Ханнык эмэ таҥаһы таҥын. ☉ Надеть какую-л. одежду. Соҥҥун кэт. Сэлээппэтэ кэт. Түүппүлэтэ кэт. Саҥа көстүүмнэ кэт
2. Бэйэҕэр тугу эмэни иилин, баан (хол., симэҕи, наҕарааданы, быалаах дьоҕус малы). ☉ Навешивать на себя что-л. (напр., украшения, награды)
Дьэ бүгүн кэлэн мэтээллэрин, уордьанын тоҕо кэппэтэҕэй диэн Дайыыланы сэмэлии санаата. Софр. Данилов
Чыычаах оҕо сутуругун саҕа тискэҕэр сарыы саппыйаны моонньугар быалаан баран кэтэ сылдьарын устан, Бэдэр Харахха уунна. И. Гоголев
Кырдьаҕас учуутал ачыкытын кэтэр. Н. Якутскай
△ Тугу эмэни иилин (хол., атаххар — хайыһары, хаҥкыны эҥини). ☉ Надевать, нацеплять на себя что-л. (напр., лыжи, коньки)
Никита хотуокка кэлэн хаҥкытын кэттэ. Н. Лугинов
Остоолбоҕо хатаастар тыҥырахтарын кэппитинэн, радиорепродукторы иилиммитинэн Сиэҥкэ ааһар. Амма Аччыгыйа
Бу күөх бэстэр быыстарынан ыччат саас, күн ылаардар эрэ, хайыһар кэтэн, көр-нар, күрэхтэһии буолара. А. Сыромятникова
3. көсп. Олус уһуннук, күнү күннээн сатыы сырыт (хол., тыанан, үксүгэр суола-ииһэ суох сиринэн). ☉ Долго бродить (напр., по лесу, бездорожью)
Нохоо! Бу ханна баран иһэҕин, туох буолан хара тыаны кэттиҥ? Н. Неустроев
Ынахтар ойууру, сыбары кэтэн, мэнээк ыһыллан сордообуттара. П. Аввакумов
Мин дьүөгэ эмээхситтэрим куораты куоратынан, соҕурууну соҕуруунан кэппиттэрэ ыраатта. В. Иванов
4. көсп. Туохха эрэ кэтиллэ түс, иҥнэн хаал. ☉ С силой натыкаться на что-л.; встречать какое-л. препятствие (неожиданно)
Ат муҥунан түһэн суолга киирэн истэҕинэ, сыарҕа олгуобуйатын төрдүнэн төҥүргэскэ кэтэ биэрбитигэр, атах быата быһа ыстанна. Р. Кулаковскай
5. көсп. Уһуктааҕынан-биилээҕинэн кими эмэ ас, анньан өлөр. ☉ Заколоть кого-л. острым холодным оружием
Кыра уол сыһыыны туораан баран, быһаҕынан кэтэн, өлөрөн кэбиспит. Саха ост. I
Кутурук Сэмэн ииппит аҕатын Лөгөнтөйү быһаҕынан кэтэн барбытын туһунан сибигэнэһии, сөҕүү-махтайыы бөҕө буола түспүтэ. Р. Кулаковскай
«Ураа!» — диэн баран өстөөхтөр утары кэтэ турар ыстыыктарыгар уунутары сүүрэр. Эрилик Эристиин
6. көсп. Ханнык эмэ кыһалҕаны, сорумуҥу бэйэҕинэн ылын; сорго-муҥҥа тэбилин. ☉ Принять на себя какое-л. бремя, страдания; подвергаться страданиям, мучениям
[Ньургуһун Ньукулай:] Биһиги тыа хамначчытын иннигэр бу сорумуҥу кэтэр буолбаппыт дуо? Күндэ
Маннык дьон эбэтэр өлөн, эбэтэр кумалаан сорун кэтэллэрэ чахчы этэ. Суорун Омоллоон
Туох да кэскилэ суох суолга, бору-бостуой муҥу-сору кэтэн эрэр эбиппит дии? В. Яковлев
♦ Адаҕатын кэппитинэн төрөөбүт көр адаҕа
Кэбин кэт көр кэп II. [Даайыс:] Мин сордоох эмиэ эн кэпкин кэтэрим чугаһаан сылдьар. А. Софронов
Көр, онно эр бэрдэ: «Эһиги да мин кэппин кэтиэххит!» — диэхтээбит үһү эбээт. Н. Якутскай. Кэппитэ эрэ сэлээппэ (туппута эрэ торуоска) — киһи киэнин апчарыйар идэлээх, иҥсэлээх. ☉ Имеющий обыкновение присваивать чужое, жадный
Туппута эрэ торуоската, Кэппитэ эрэ сэлээппэтэ, Биэрэрин бэскэ ыйаабыт, Уунарын умнан кээспит. Өксөкүлээх Өлөксөй. Кэтэ балык курдук кэтэ турар көр кэтэ I. Тимир тириитин кэппит — киҥэ-наара холлубут (алдьаммыт); киҥэ-наара холлон хаҕыс, тыйыс буолан көрсөр. ☉ Быть в дурном расположении духа; встречать кого-л. грубонеприязненно из-за дурного расположения духа
Тимир тириитин кэтэн, Илгистэ-дьигиһийэ олордоҕуна, Илэ-бодо илиэһэй кыыһа, Ала-бааччы абааһы кыыһа. Өксөкүлээх Өлөксөй
Буурҕа киҥэ-наара холлон уйулаан, Тимир тириитин, дьэ, кэтэн турда, доҕоор! В. Миронов. (Туох эмэ) тириитин кэт — дьүһүн кубулуй, уларый (үксүгэр мөкү, куһаҕан өттүнэн). ☉ Принять вид кого-чего-л., перевоплотиться в кого-что-л., обернуться кемчем-л. (обычно в худшую, дурную сторону — букв. надеть чью-л. шкуру)
Торҕон бөрө тириитин уста охсон баран, албын ыт тириитин кэтэҥҥин, дьадайа оҕустуҥ ини? Амма Аччыгыйа
[Өрүүнэ:] Ээ, дьыллар-күннэр буоланнар ньии, аныгы икки атахтаах сур бөрө тириитин кэппит, сур бөрө хараҕа харахтаммыт. Күндэ
Сарсыҥҥы күн тугунан көрөн тахсара биллибэт. Баҕар кимнээҕэр ордук абааһы тириитин кэтиэ. Н. Заболоцкай
◊ Мэнньиэс кэт — эр-ойох буол, таҥара дьиэтигэр бэргэһэлэн. ☉ Венчаться в церкви
Биир эмэ киһиэхэ, Мэнньиэс кэтэн бэргэһэлэнэн, Бэрт үчүгэйдик олороор. А. Софронов. Хоруона кэт — ыраахтааҕы буол. ☉ Стать царем, королем, императором, короноваться. Бэрт сотору бириэмэнэн Чампарыын Саар өлөн хаалбыт. Хоруонатын уола Доодор кэппит. Саха фольк.
др.-тюрк. кед, тюрк. кет, кэт

кэт оҥочо (биир маачталаах соҕотох баары-стаах муора оҥочото.)

v. to wear, put on; to clothe