I
ньиккирээ диэнтэн холб. туһ. «Ыы, оокколорум!» — диэт, оҕонньорбут ытаан барда
Биһиги эмиэ бары ытаан ньиккирэстибит. М. Доҕордуурап
Сайылык сирдэргэ саҥа төрөөбүт ньирэйдэр ойуоккалаабыттара, үрдүк кырдалларга үөр сылгылар кистээн ньиккирэспиттэрэ. П. Филиппов
Нэдиэлэлээх ардахтар Ньиккирэһэн бүттүлэр, Күрэҥ баата былыттар Күдээриһэ көттүлэр. С. Тимофеев
Тыа үрдүнэн түүҥҥү буомбаһыт сөмөлүөттэр ньирилэһэн, ньиккирэһэн илинтэн арҕаа аастылар. К. Симонов (тылб.)
II
даҕ. Бүтэҥитик ньирилиир тыастаах. ☉ Издающий непрерывный глухой шум (напр., о ливне)
Самыыр да тохтообот, Сата да бохтообот. Сир-дойду ньиккирэс, Сирилэс, ньирилэс. Күннүк Уурастыырап

даҕ.
1. Биир кэлимсэ сылдьар улахан, бөдөҥ (хол., күрбэ таас, кэлимсэ муус эҥин). ☉ Крупный, глыбистый (напр., камень, лёд большим цельным куском)
Алларааҥҥы улахан мутук, соһуйбут курдук, сүгэн турар көһөҥө хаарын мүлчү тутан кэбиһэн баран, күөгэс гына хамсаан ылла. Амма Аччыгыйа
Аҕыйах соҕус мууһу тиэйэн баран, олор быыстарыгар бөдөҥ көһөҥө таастары хомуйан уурталаатылар. Болот Боотур
Аттыбар снарядтар көһөҥө буору тоҕута тэппиттэрэ. И. Сосин
△ Халҕаһа курдук (хол., былыттар, долгуннар). ☉ Огромный, мощный (напр., водяной вал, волна); кучевые (облака)
Тыал көһөҥө былыттара күдээриһэ көттөхтөрүнэ, аламай күн сыралҕана ордук күүрэр, кини сардаҥата ордук сытыырхайар эбээт. Амма Аччыгыйа
Онно көһөҥө халҕаһалаах уу эмискэ саба сүүрбүт. А. Сыромятникова
Тыал көһөҥө долгуннары үүртэлиир. В. Катаев (тылб.)
△ Бөдөҥ-садаҥ уонна модьу көрүҥнээх. ☉ Крупный, массивный, мощный (вид)
Көһөҥө көстүүлээх, көркүлүү кэпсээннээх. «ЭК»
2. көсп. Ааһан-араҕан биэрбэт ыарахан (санаа-оноо туһунан); улахан, модун (хол., талаан). ☉ Тяжелый, мрачный (напр., о думах); крупный, напоминающий глыбу (напр., о таланте)
Эмиэ дууһатын тааһырпыт көһөҥө санаалар ыарыылаахтык ааллылар. Н. Лугинов
Поэма өрө күүрүүлээх уонна сүдү, көһөҥө уобарастардаах. Л. Попов
Улахан көһөҥө талаан хаһан баҕарар кыайтарыа суоҕа. А. Сыромятникова

туохт.
1. Ордук кыайыылаах-хотуулаах, чобуо-дьорҕоот буол. ☉ Стать смелым, бойким, осмелеть, расхрабриться
[Бырааһынньык биэчэригэр] Максим харса суоҕар түһэн мулукучуйар, урукку дух-дах туттара ханна да суох. Сытыырхайбыта, чобуорхайбыта сүрдээх. Н. Лугинов
Бу түөкүттэр сытыырхайбыттара, чобуорхайбыттара, дьоройбуттара тоҕо бэрдэй! И. Данилов
Маша кытаанах санааны ылынан, сирэйэ-хараҕа сытыырхайбыт. М. Доҕордуурап
2. Өйүҥ-санааҥ сырдаан, ырааҕы-чугаһы толкуйдуур, тобулар дьоҕурдан. ☉ Начать понимать что-л., отдавать себе отчёт в чём-л.
Бар дьон санаалара сытыырхайбыт. Амма Аччыгыйа
Булчут өйө-санаата сытыырхайда, үлүйбүт сирэйэ итийдэ. «Кыым»
3. Ордук хотоойу тыллаах буол. ☉ Стать острее на язык
Аччыгыйтан да абаран, Айманан-айдааран, Аһа арбайан, Тыла сытыырхайан, Өҥүс баһа күүрэн …… олордоҕуна. Өксөкүлээх Өлөксөй
Павлик салгыы эттэҕин аайы хас биирдии тыла өссө кытаатан, ыйааһыннанан, сытыырхайан истэ. БТТ
Уоттаах сытыы харахтара өссө ордук чаҕылыстылар, тыла-өһө сытыырхайан, имигэстийэн киирэн барда. Ходуһа х.
4. Тыҥааһыннан, эйэлэспэт мөккүөннээх буол. ☉ Обостряться, активизироваться, становиться напряжённее (напр., о состязании)
Кылаас охсуһуута күнтүүн сытыырхайан иһэр. Болот Боотур
Кэнникинэн оонньуу сытыырхайда, ылсыы-бэрсии сулбутуйда [хаарты оонньуутун туһунан]. В. Гольдеров
Куоталаһыы-күрэхтэһии улам сытыырхайан иһэр. И. Данилов
5. Улаатан ис, бэргээ. ☉ Усиливаться, становиться острее (напр., о приступе боли), обостряться (напр., о чувствах)
Тапталга, ордук чорботон кэргэннии олоххо, киһи иэйиилэрэ быдан сэргэхсийэллэр, сытыырхайаллар уонна сайдаллар. ПБН ОПТ
Таня төрүүр остуол үрдүгэр сытан ити айылҕа муусукатын барытын иһиттэ. Сүрэҕэ үөрдэ. Ыарыыта ордук сытыырхайда. «ХС»
6. Ордук суоһаа, чаҕылый, күндээр (күн, сырдык туһунан). ☉ Становиться ярче, светлее (напр., о лучах солнца)
Тыал көһөҥө былыттара күдээриһэ көттөхтөрүнэ, аламай күн сыралҕана ордук күүрэр, кини сардаҥата ордук сытыырхайар эбээт. Амма Аччыгыйа
Ыраас хаартан тэбиэһирэн, ордук сытыырхайбыт күн уотугар ол хайыһардар үрүҥ көмүс курдук күлүмүрдэһэнкылбаҥнаһан ылыталыыллар. Амма Аччыгыйа
Тохсунньу ыйбыт аҥаарыттан Күммүт хараҕа сытыырхайбыта, Дьыбар туманын тобулан, Өтөрү көрөр быһыытыйбыта. Эллэй