дьүһ. туохт. Атахтаргын олбу-солбу үөһэ көтөҕөлөөн киэҥкиэҥник атыллаан сүүр (хол., сылгы, тайах). ☉ Скакать, идти галопом, попеременно высоко поднимая ноги (напр., о лошади, лосе)
[Тайах] аҕыйахтык дабыкыс гынаат, үрэх халдьыатын таҥнары тамаралаан киирэн, уолаттары адьас иннилэринэн, куула тыаҕа күлүкүс гынан хаалбыта. И. Федосеев
Оо, тамаралаан түһэн, күтүр [тайах], олуга киэҥин. В. Яковлев
[Роман] сырсыыга баҕас иннин биэрбэтэ — тайах курдук тамаралаан, сорох-сорохторун мастыы ааһыталыыр. Ф. Софронов
Күтүр улахан кыыл [эһэ] киэҥ-киэҥник атыллаталаан, субу тамаралаан кэлбитэ. «ХС»

сыһ.
1. Туох эмэ ыараханы, улаханы лаппыйа тутан, түөскэр өйөөн (көтөх, илт). ☉ С большим усилием, напряжением (поднимать что-л. тяжёлое и нести его на груди)
[Киргиэлэй] түөһүгэр мараччы көтөхтө [тимир буочуканы], мадьаччы үктэннэ уонна хааман мадьыкычыйан ыскылаатыгар нэһиилэ тиэртэ. Болот Боотур
Били икки ардыгар Байбал араас бэйэлээх таҥаһы мараччы көтөҕөн киллэрдэ. Эрилик Эристиин
Дьааһыктаах пакляны мараччы көтөхпүт дьон быһыт кэтэх өттүнэн сүлбэ түгэҕэр күлүкүс гыныталаатылар. В. Яковлев
2. Олус тото аһаан, истэнэн (көһүн). ☉ Так, чтобы раздуло живот, от пуза (наесться)
Менюларынан баай остуоллаах ол ыа л ла рыгар Митрофанов субуота, баскы һыанньа ахсын марочнай арыгылары иһэ-иһэ, мараччы тотуор диэри сокуус калыыр. Р. Баҕатаайыскай
Биһиги ыттарбытын киэһэ аайы тотуохтарыгар, истэрэ мараччы кэлиэр диэри аһатабыт. Я. Семёнов

I
даҕ. Бастакы торума оҥоһуллубут, бэлэмнэммит. ☉ Заготовленный, приготовленный, сделанный вчерне
Уон харалаабыт хотууру таҥнары туппут курдук түрбүү хара тыҥырахтанна, саар ыаҕас быһаҕаһын саҕа лэгиэ хара атахтанна. ПЭК ОНЛЯ I
«Үҥкүрүс-күөлэһис» гына түстэ, Хотой хара дьаҕыла буола түстэ, Харалаабыт анньыы курдук Уһун ньургун тумсун Буруустаан күкүрүйдэ. Ньургун Боотур
Харалаабыт хатыыр курдук, Хардастыгас тыҥырахтаах Хаҥыла быһыылаах …… Өргөстөөх тумустаах. Д. Говоров
II
даҕ. Харааран тахсыбыт, буспут (сир аһын, отону этэргэ). ☉ Потемневший, созревший (о ягодах)
Онно [дьааһыкка] тобус-толору харалаабыт моонньоҕон кутуллубут этэ. Далан
Хайы-сахха тыа саһарбыт, кыһыл көтөҕө санньыардык тохтор, хойуу ук быыһыттан харалаабыт уулаах отон оҥой-саҥай одуулуур. И. Гоголев
Бу кэмҥэ [алтынньыга] ойуурга сылдьар, харалаабыт бөдөҥ отону үргүүр олус үчүгэй. «ББ»
III
даҕ.
1. Улаатан бороохтуйбут, түүлээбит (кыыл, сүөһү, көтөр). ☉ Поменявший шерсть, оперение, полинявший (о птицах, животных)
Көрбүтүм, түүлээн харалаабыт, муоһа суох мултугур төбөлөөх, даллайбыт улахан кулгаахтаах кыыл …… мас быыһынан биирдэ-иккитэ күлүкүс гынан хаалбыта. Н. Заболоцкай
2. Сэбирдэҕэ түспүт, харааран көстөр (мас, тыа, ойуур туһунан). ☉ Обнажённый, без листьев и хвои (о дереве, лесе)
Ханан эрэ ырааҕынан Хаҥыл аттар тыбыырдылар, Харалаабыт хатыҥнарым Хараҥанан таҥыннылар. С. Данилов