ис диэнтэн хай
аата. Чэй иһиитэ бүтэн эрдэҕинэ, аҥаар хараҕын көлөһүннээх былаатынан саба бааммыт …… арыылаах тымтай сүгэһэрдээх оҕонньор хара дьиэ диэки ааһан истэ. Амма Аччыгыйа
Былыр саха киһитэ Чэйи күндүркэтэр... Сүөгэйдээх чэй иһиитэ Сүрэххэ сайан киирэр... С. Тарасов
Арыгыны иһии чааһынан түһээн да баттатыллыбат этэ. Э. Соколов

аат.
1. Ыалга иитиллибит оҕо төрөппүт уонна ииппит дьонноро бэйэ-бэйэлэригэр. ☉ Биологические и приёмные родители ребёнка по отношению друг к другу
Оҕотун ылан ииттэххинэ, ол киһиҥ ньаадьыҥ буолар. Багдарыын Сүлбэ
Быыкаанныыр Кыстааныктаахха ньаадьылара буолан, көҥүл олордо. Н. Павлов
Балбаара эмээхсин уһуннук тэринэн, кэһии мунньунан, ньаадьытыгар Кэтирииҥҥэ тиийбитэ. А. Сыромятникова
2. эргэр. Сүөһү айыыһыта. ☉ Богиняпокровительница скота
Үгэх иччитэ иһэгэй дьиэлээх Хаҥас диэки ньаадьыга ньымааттаата. Өксөкүлээх Өлөксөй
Кинини кытта буоллаҕына Киллэрбиттэрэ эбитэ үһү Хотон иччитэ оҥорон Ньаадьы Ньаҥханы. П. Ойуунускай
Сайылыгыҥ оҥкучаҕар ньаадьы уйата баарын ыалыҥ оҕото алдьаппыт. Суорун Омоллоон
3. түөлбэ. Киис тыһыта. ☉ Самка соболя
Эбэҥкилэр кииһи олус күндүркэтэн атыырын «атас», тыһытын «ньаадьы» диэн ааттыыллар. Я. Семёнов
ср. монг. найз ‘друг, приятель; подруга, приятельница’, калм. нээдьи ‘друг, подруга’, туба. ньанджы ‘друг’, эвенк. нядю ‘родня (близкая)’

туохт.
1. Хааһыта буһар. ☉ Сварить кашу
Туох эмэ курдук күндүркэтэн, сүөһү хабаҕар кута сылдьан, хааһылаан сииллэрэ. Күннүк Уурастыырап
[Күөрэгэй:] Күн аайы кэлэн хааһылаан сиэтиэм, кыһын сиэмэ аҕалыам. Т. Сметанин
Тойоммут киирдэҕинэ чэй, табах, аҕыйахта лэппиэскэлээн сиир, хааһылыыр бурдук көрдөөн көрүөх этибит. Р. Кулаковскай
2. кэпс. Үлтү ытыйан, булкуйан кэбис (хол., бадараан оҥор). ☉ Превращать в жижу, в кашу
Суол билигин тубустаҕа, били, маҥнай тыраахтарынан суолу хааһылаан айаннаабыппытыан. У. Нуолур
Бөһүөлэктэрбит уулуссаларын тыраахтар, массыына илдьи хааһылаан, сылдьарга олус да эрэйдээх. Э. Соколов
3. көсп. Тугу эмэ булкуйан, бутуйан, киһи өйдөөбөт гына оҥор. ☉ Запутывать, искажать что-л., сбивать в кучу
Дьыаланы кини хааһылаабыта маннык үчүгэй түмүктэниэ диэн, санаатыгар да оҕустаран көрбөтөҕө. Тумарча
[Ноев:] Бу киһи өйө-санаата татыма, сайдыыта намыһаҕа тылыттан-өһүттэн, икки тылы хааһылаан саҥарарыттан тута биллэр. СТЫМ

I
даҕ.
1. Кураанах буолбатах; киһи кэһэ сылдьар бычырҕас уунан бүрүллүбүт (сир). ☉ Имеющий значительную влажность, сырой; залитый водой (о местности)
Ньээдирэ уулаах, лээби оттоох алыыны туораан, эрбийэ мастардаах ойуурга тахсыбыттара. Л. Попов
Бырдах уулаах, хойуу оттоох ходуһа сиригэр ордук сытайан үөскүүр. Н. Заболоцкай
Өйдүүгүөн, эн биһиги уулаах окуопаҕа сытан, утуйбакка сылдьан, охсуһуу быыһыгар бу күнү ахтарбытын-саныырбытын. Т. Сметанин
Уулаах араҥаҕа уу таах сыппат. «ХС»
2. Иһигэр оҕолоох, буос (сүөһү, кыыл туһунан). ☉ Стельная (о корове), жеребая (о кобыле), беременная (о самках нек-рых животных)
Дьэ, били тоҕус уулаах биэлэрим сир хараарбытын кэннэ бары этэҥҥэ төрөөтүлэр. Эрилик Эристиин
Кытараабыт ынаҕын атын сүөсүһүттэргэ бэрдэрэр, ол оннугар Даарыйа уулаах ынаҕы ылар. А. Фёдоров
Үөскэх үөскүөҕүттэн оҕо буолан төрүөр диэри кэмин сүөһү уулаах сылдьыыта диэн ааттанар. СИиТ. Кээс, доҕор, атастаһыах. Мин өсүөлүм уулаах, төрөөтөҕүнэ оҕотун ылыаҥ. Я. Козяк (тылб.)
3. Алтан булкаастаах (көмүс туһунан). ☉ Имеющий примесь меди (о серебре, золоте)
[Кыталык] Булуу көмүс буухтаах, Үрүҥ көмүс өрөҕөлөөх, Уулаах көмүс уорҕалаах. Саха нар. ыр. I
[Сайсары:] Истээри эрэ гынар буоллаххына: Оҥоойу буутун улахана Уон сүүс уулаах көмүс буолбут үһү. Суорун Омоллоон
Алтана кыра буоллаҕына аҕыйах уулаах көмүс оҥоһук диэн күндүркэтэн ыарахан сыанаҕа атыыланара. МАП ЧУу
♦ Уулааҕынан (уулааҕынан-хаардааҕынан) көр — уу бычалыйбыт хараҕынан көр. ☉ Смотреть увлажнившимися глазами; смотреть глазами, полными слёз
Маны ааҕан баран, Чүөчээски: «Ии, оҕом эрэйдээх, мин ахтыбат үһүбүн дуо?» — диэн баран, уулааҕынан-хаардааҕынан тула көрөн кэбистэ. Суорун Омоллоон
Мариса [Бурхалей ийэтинээн көрсүһүүлэрин] көрөн аһынан, уйадыйбыт курдук уулааҕынан көрүтэлээтэ. Эрилик Эристиин. Уулаах олорон — үлүһүйэн, умсугуйан, омуннуран туран (кэпсиир, арбыыр). (Өр саҥаран тамаҕа хатар, ол иһин уулаах олорон, дьоһуннанан, уһуннук сэһэргииргэ оҥостон олорон кэпсиир.) ☉ С пристрастием, увлечённо, приукрашивая (рассказывать, хвалить — букв. сидя с водой)
Кэргэттэр кэмэ суох кэпсииллэр, Хамначчыттар харса суох хайгыыллар, Уолаттар уулаах олорон умсугуйаллар. Өксөкүлээх Өлөксөй. Уулаах табахсыт — дьаарай табахсыт, табахха дьиҥнээхтик ылларбыт табахсыт. ☉ Заядлый курильщик. Уйбаан оҕонньор уулаах табахсыт. Уулаах табахсыттары утары аҕытаассыйа ыытабыт
□ Эн уулаах табахсыккын бэркэ билэбин. И. Гоголев
Молоох оҕонньор баар дии, уулаах табахсыт. Сүүсчэкэтэ буолан эрдэҕэ, хата, оҕонньоруҥ билигин да тэп курдук. «ХС»
◊ Уулаах былыт көр былыт
Дьиэбитигэр тиийиибитигэр арҕаа диэкиттэн уулаах хараҥа былыттар сайылык ойуурун үрдүнэн сабардаан тахсыбыттара. И. Сосин
Болоорхой халлааҥҥа уулаах былыттар халыйа устан бардылар. Н. Абыйчанин
Уулаах отон көр отон. Хотуур ортотун эргин уулаах отон ситэрэ. Г. Угаров
Уулаах отон бэрт киэҥ тарҕаныылаах, хагдарыйбат күөх сэбирдэхтээх, өндөҕөр синньигэс умнастаах, элбэх сыллаах сэппэрээктиҥи үүнээйи. МАА ССКОЭҮү
Уулаах эрбэһин көр эрбэһин. Ордук тарыыһа, ача от, уулаах эрбэһин, хатыы от үүнэллэр. ВДИ ҮөКОБҮ
II
даҕ. Уһуннук, өр утуйар (киһи). ☉ Любящий поспать, сонливый. Уулаах баҕайы киһи. Уулаах дьону сөбүлээбэппин
□ Тур, тур, тур, эн — уулаах дьахтар! Н. Некрасов (тылб.)