1) подниматься вверх медленно и плавно; спокойно, мягко куриться; ыраах буруо унаарыйар вдали мягко курится дымок; 2) колыхаться; сайын манна от үүнэн унаарыйар летом здесь колышется сочная высокая трава; 3) делать что-л. спокойно, неторопливо; күннүктээн иистэнэн унаарыйар она целыми днями неторопливо шьёт.

1) солнце || солнечный; кун тахсыыта восход солнца; кун ойуута или күн уоттана ойуута утреннее солнце (около 8 —9 часов); күн киириитэ заход солнца; күн уота солнечный луч; күн сырдыга солнечный свет; 2) день; күн ортото полдень; үлэ күнэ а) рабочий день; б) трудодень; нэдиэлэ күнэ дни недели; күнү күннүктээн целыми днями; күнү күннүктээн айаннаатыбыт мы ехали целыми днями; күнтэн бэрсибэккэ весь день; күнтэн бэрсибэккэ утуйда он спал весь день; түүннээх күн сутки; 3) время; күн ааһан иһэр время идёт; күнү-түүнү билбэккэ не считаясь со временем; 4) уст. железный кружок на спине шаманского костюма, изображающий солнце # күн дьоно а) люди племени, рода; б) люди Земли, земляне; күн киһилии диал. по-человечески, хорошо, добротно (делать что-л.); күн сирэ а) родина, родная сторона; б) мир, земля; күн сирэ күндү погов. мир под солнцем дорог (т. е. никому не хочется умирать); күҥҥэ көрбүтүм мой единственный (о единственном ребёнке); күнүм тэҥэ мой ненаглядный, моё солнышко (обычно о единственном ребёнке).

көтүр диэнтэн төхт
көрүҥ. [Ууспут] Саайа-саайа көтүртэлээн, Самсыы-самсыы садаҕалаан, Күнү күннүктээн Күрбүйдэ, Чапчыйда, Дарбыйда. К. Туйаарыскай

көр күннүктээн
Хобоо күннүгүлээн балаҕаныгар көстүбэт буолла. Ханна сүтэн хааларын ийэтэ ыйытан көрөр да, кыыһа тугу да хоруйдаабат. И. Гоголев

даҕ. Сылатар, сылаарҕатар курдук. ☉ Утомительный, изнурительный (напр., о работе). Сыламталаах үлэ
□ Күнү-күннүктээн хамсаабакка кэриэтэ күөгүлэрин мыҥаан олороллор, туһугар сыламталаах дьыала быһыылаах. А. Кривошапкин (тылб.)

көр көлөһүннүр
Көлөһүннүйбэт күөх ыаҕайа баар үһү (тааб.: халлаан). Көлөһүннүйбүт маҥан ырбаахылаах …… уолан киһи маҥаас оҕуһунан сыарҕаҕа бугуллары угаайылаан, сыннаран аҕалан от кэбиһиллэр сиригэр сүөкүү турара. «ХС»
Күннүктээн хонууга үлэлээн, Көлөһүннүйэн кэллэххэ, Көдьүүстээх буолбат дуо, баанньык? Н. Некрасов (тылб.)

аат. Кимтэн эмэ тугу эмэ көрдөһөр киһи. ☉ Просящий, проситель
Хонтуораҕа кэлэн көрдөһөөччүлэр Күнү күннүктээн туран кэтэһэллэр. Р. Гамзатов (тылб.)
Суут тойотторо бара-кэлэ сылдьаллар, көрдөһөөччүлэр эбэтэр харабыла суох буруйданааччылар, суут аһылларын көһүтэннэр, истиэнэ ыксатынан санньыардык хаамсан тэлбиҥнэһэллэр. Л. Толстой (тылб.)

туохт. Тэтимнээхтик уонна унньуктаахтык айаннаа (аты этэргэ). ☉ Идти, ехать быстро, не утомляясь, длительное время
Күрүөлээх күөх оттон күлтэччи симинэн Күннүктээн айаннаан күдүөлээн кэлэрин — Ат курдук көлөнү ама ким умнуоҕай, Ахса суох үтүөтүн ким туора сотуоҕай? А. Николаев

даҕ. Туһалаах, туһаҕа турар (үксүгэр буолб. ф-ҕа тут-лар). ☉ Полезный, сто ΄ящий (обычно употр. в отриц. ф.)
Күннүктээн ууну оймооһун манан аҕай дьыала буолбатах, оттон сүрэҕэлдьэс киһиэхэ бу өнүкүтэ суох кэпсэтии буолааччы, үксүгэр. «ХС»

тамаралаа диэнтэн холб. туһ. [Тайахтар] уҥуоргу сис диэки сырсан тамараластылар. «ХС»
Оттон күнү-күннүктээн айаннаан көр эрэ, киэһэтигэр бэйэҥ да билиэҥ суоҕа: хайа ханна баарый били аҥаардастыы сөхтөрөн бугуһуйа тамараласпыттара, арыынан аҕаабыттыы килбэлдьиһэр хара харахтара кыымынан ыһыахтаммыттара. А. Кривошапкин (тылб.)