несов., вторгнуться сов. күүскүнэн киир, кэлтэччи ороос, күрүөһүлээ.

сырсыакалаа диэнтэн холб. туһ. Күөттэ Дьөгүөр …… биир оҕус күрүөһүлээн киирбитин тоһоҕотун тутан баран, эккирэтэн сырсыакалаһан эрэр эбит. А. Софронов
Уоллаах кыыс бодоруһан дьиэ иһинэн-таһынан сырсыакаластылар. Далан

с. күүһүнэн киирии, кэлтэччи орооһуу, күрүөһүлээһин.

аат.
1. Сүөһүгэ (сороҕор ыкка) күрүөһүлээбэтин эбэтэр куоппатын диэн моонньугар эбэтэр муоһугар баайар мас. ☉ Колодка, надеваемая на шею или рога домашнего скота (иногда собаки), чтобы они не убегали или не проникали в загороженное место
Тэһии таба моонньугар адаҕа курдук чэҥкээйи баайаллара. К. Уткин
Өлөксөй ыт моонньугар бэрэбинэ чуурката чэҥкээйини баайан кэбиспитэ уонна үөрэн мүчүйбүтэ: — Дьэ уонна ыттары быһыта тыыта сырыттын. «Чолбон»
2. көсп. Туохха эмэ боҕуу, мэһэй, таһаҕас (буол). ☉ Тягостное бремя, обуза
— Доҕоор, саа ылбаккын дуо? — Сааланнахпына, мин, Якутскайга хаалар киһи, чэҥкээйи оҥосторбор тиийэбин. Софр. Данилов
Онуоха эбии бу дьахтар ыалдьан чэҥкээйи буолла. Болот Боотур
Сылдьарын былаһа фотоаппарааты, магнитофонун чэҥкээйи оҥостор. Сэмээр Баһылай
ср. эвенк. чэнггэй ‘палка’

аат суолт.
1. Киһиэхэ таба ылларбат, таба туттарбат, биллибэт туох эмэ. ☉ Что-л. неуловимое, непознаваемое, невидимое
Көстүбэттэр көстүөхтэрэ, күлүктэр сүтүөхтэрэ. П. Ойуунускай
Көстүбэти көрдүү сатаан, кыаллыбаты оҥоро сатаан сыра-сылба быстан хаалла. Н. Лугинов
2. харыс. т. Абааһы. ☉ Бес, чёрт
Көстүбэт соҕуруу уола күнтэн дьэ сүтэрээри гынна! Ньургун Боотур
Абааһы атаҕастаата, Көстүбэт ууһа күрүөһүлээтэ. Тоҥ Суорун
Аны көстүбэти батыһыннаран аҕалта буолуо, Уоккар сиэллээн-хайаан аста кээс эрэ. Айталын
3. көсп. Дьаабал, түөкүн, ыт (кими, тугу эмэни сэнээн, үөҕэн эбэтэр күлэн этиигэ). ☉ Дьявол, бестия, пройдоха
Хантан кэлбит көстүбэтий? Киэр буол мантан, эмэгэт! — кыччаҕар харахтаах, улахан, акыйбыт киһи бардьыгынаата. Д. Очинскай
Оннооҕор бу көстүбэт [кымырдаҕас] туох эрэ сыаллаах-соруктаах буолан хапсаҕайданан эрдэҕин. Э. Соколов
Бэйэлэрэ кыыл буолбут көстүбэттэртэн туох куһаҕан барыта тахсыа, кэтэнэ сатаарыҥ. В. Башарин

I
туохт.
1. Эмискэ туора ыстан, туораан таҕыс, эбэтэр суолу-ииһи бутуйан куот, сас. ☉ Вдруг увернуться, нырнуть в сторону, запутав след, укрыться
Бандьыыттар ханан эмэ төттөрү бургуйан манна тиийэн кэллэхтэринэ да көҥүл. Болот Боотур
Кини [тайах] адьас көнөтүк, иннин хоту барбакка, араастаан бургуйан куота сатыырга санаммыт быһыылааҕа. Далан
Мин тыынан таҥнары устабын. Иннибэр таҥара дьиэтэ көһүннэ, соччо ырааҕа суох эбит, үрэҕим төттөрү бургуйда, таҥара дьиэтэ көстүбэт буолла. М. Пришвин (тылб.)
2. Туох эмэ (хол., уу) аннынан, түгэҕинэн сырыт. ☉ Быть, находиться, обитать под чем-л., в толще чего-л. (напр., воды)
[Икки атахтаах] Муораны түгэҕинэн Муутака балык курдук Бургуйа сылдьар буолла. Өксөкүлээх Өлөксөй
Өрт уота тиит мастаах, халыҥ көтөҕөлөөх тыаҕа алларанан бургуйан сир кырсын, көтөҕөнү сиэн, мас силиһин батыһан күрүөһүлээн куотаары сордуур. ФВС К
♦ Бургуйар куордаах фольк. — куотар санаалаах, үгэстээх. ☉ Неуловимый, легко ускользающий. Босхо бастардаах, Боҕуйар сүһүөхтээх, Бургуйар куордаах Бороҥ урааҥхай аймахтарын Мудан элбэх буолуон туһугар Кырдьык, кэлээри гыммыт нии! Саха фольк.
II
туохт. Синньигэстик өрө тыккыраан таҕыс (буруо туһунан). ☉ Клубиться, тянуться вверх (о тонкой струйке дыма)
Ыраах саҕахха Буруо бургуйар, Соҕотох яранга Сыыр үөһэ турар. С. Данилов
Урут ол-бу алаастар быыстарыттан сэниэтэ суохтук бургуйан тахсар соҕотох буруолар, ырааппакка эрэ, буруйан сүтэн-өһөн хаалаллара. Г. Нынныров
Кырдьаҕас биир оҕонньор Саҥа хаата тутар, Эмээхсинэ уот оттор, Күрэҥ буруо бургуйар. Т. Сметанин

туохт.
1. Оргуйан эбэтэр уокка сыраллан сииргэ бэлэм буол (ас туһунан). ☉ Свариться, испечься
Чүөчээски үтэһэлээбит этэ буһаатын кытта, чэйдээбитинэн барда. Суорун Омоллоон
Арҕаанан айахтаах ампаар дьиэ, Оһоххо олгуй-чаан оргуйар. Тааттаҕа төрөөбүт улаан биэ Туруктаах чоҥкута бу буһар. Күннүк Уурастыырап
Хойуу да хойуу миин бэрдэ буһан эрэр. Т. Сметанин
2. Үүнэн, ситэн-хотон, хомуйарга, сииргэ бэлэм буол (хол., бурдук, отон о. д. а.). ☉ Созреть, поспеть
Күөттэ Дьөгүөр саһарчы буһан эрэр бурдугар оҕус күрүөһүлээн киирбит. А. Софронов
[Чокуурап:] Ол суорт үүнэрин сүрдээхтик үүнэр эрээри, кыайан буспакка үлүйэн хаалар эбит. С. Ефремов
Садтан дьаабылыка, айва, персик, марабель отоннор буһаннар, арамаат сыта тарҕанар. Н. Якутскай
3. Уокка эбэтэр итиигэ сиэт. ☉ Обвариться, обжечься, получать ожог
Ууттан буспут үүттэн куттанар (өс хоһ.). Ол курдук, тааска быстан, уокка буһан, тымныыга тоҥон туран, оҕолору быыһаабыт уол Луха Луоскун бэйэтэ балыыһаҕа киирэр. Амма Аччыгыйа
Аһыырыгар саха саҥарбат, Арай тэриэлкэ, тиис тыаһыыр, Мииҥҥэ буспат, уҥуохха харбат Сэрэҕин бэркэ сыаналыыр. Дьуон Дьаҥылы
4. Куйаастан, күүскэ үлэлээн, хамсанан эбэтэр олус халыҥнык таҥнан итииргээ, көлөһүн таҕыс, тирит. ☉ Переносить жару, потеть
Эн эмиэ сылайаҕын, ардыгар аччыктыыгын, куйаастан буһаҕын, тымныыттан тоҥоҕун. Т. Сметанин
Тула хараҥа, хаар ытыллар, ыллыыр. Эмиэ оргууй хаамабыт. Тоҥмоппун, хата буһабын. Н. Габышев
5. көсп. Эт-хаан, өй-санаа өттүнэн ситхот. ☉ Достичь зрелого возраста, окрепнуть, закалиться
Эн, Федор Попов, Хотой аймаҕар холбоһон, хомсомуол кэккэтин булбутуҥ, — Бу олох кыайыытын барҕардар Бойобуой кыһаҕа буспутуҥ. Күннүк Уурастыырап
Биһиги бурсууй-баай буораҕын, Буулдьатын сиэбиттэр, Бууска, саа уотугар буспуттар, өлбүттэр. Эллэй
6. көсп. Бүтэйдии күҥкүйэн сытый (сииктээх кэбиһиллибит от туһунан). ☉ Сопреть, гнить (о недостаточно высушенном застогованном сене). Сииктээх кэбиһиллибит от буһар. Куһаҕан түстээх оту ардах хотор, оччоҕо от буһар
тюрк. бус, бүс, пис
◊ Иһэ (көхсө, өһөҕө) буһар (үллэр, тымныйар) көр ис
Мин иһим буһан эрэрин биллим. Кини [Карл] туһунан тугу саныырын сирэйигэр этитэлээтим. Доҕордоһуу т. Түөртээх бэдигим Саша үҥсүүлээх киирдэ. Өһөҕө буспут. Ытыы сыспыт. Багдарыын Сүлбэ

1. туохт.
2. Сэриигэ, күөн көрсүһүүгэ, охсуһарга утарылаһааччыгын (өстөөххүн) үлтүрүт, хот. ☉ Одержать победу над противником в битве, войне при полном его поражении
   [Уот Уһутаакы — Ньургун Боотурга:] Кыайарын кыайдыҥ да, Кыһыылаахтык кыайдыҥ, Хоторун хоттуҥ да, Хомолтолоохтук хоттуҥ. П. Ойуунускай
   Биһиги өстөөҕү кыайыахпыт, дьоллоох күҥҥэ тиийиэхпит. Т. Сметанин. Маныаха нуучча сэриитэ буорахтаах саанан, сибиниэс буулдьанан ытыалаан, өлөртөөн, кырган кыайаллар. Саха фольк.
   △ Ханнык эмэ күрэххэ (куонкурустарга, күрэхтэһиилэргэ о. д. а.) күрэхтэһээччиҥ иннигэр түс, кинини баһый. ☉ Одержать победу над соперником в каком-л. состязании (напр., соревновании, конкурсе)
   Мас тардыһыытыгар үксүгэр ордук күүстээҕэ буолбатах, ордук тулуурдааҕа кыайар. Амма Аччыгыйа
   [Сынаҕы Баай:] Күөн көрсөн, күрэх былдьаһан Кыайдаххытына биирдэ арбанаарыҥ. И. Гоголев
   Кырдьык, кини эппитин курдук, Роман Дмитриев Джавадины астыктык кыайар. И. Федосеев
3. Доруобуйаҥ, күүһүҥ, өйүҥ-санааҥ хоторунан тугу эмэ оҥорор, толорор кыахтан. ☉ Осилить, одолеть что-л., справиться с чем-л. [Дуолан Хара:] Баҕар, олох олоруох, үтүөрүөх Баҕа санаам күүһэ бэрт буолан Ыар ыарыыны кытта күн, түүн Харса суох харсан кыайбыта буолуо. И. Гоголев
   Кини, оҕо эрдэҕиттэн атаҕынан чэпчэки буолан, кыылы эккирэтиһиигэ сырыытын кыайар. С. Никифоров
   Бары күүстэрин, сатабылларын уонна билиилэрин холбоон кытаанахтары кыайаллар, кыайыыттан кыайыыны ситиһэллэр. И. Данилов
4. Араас ыарахаттары, моһоллору туораан, олортон хотуулаах таҕыс, тугу эмэ туруулаһан, дьүккүһэн ситис. ☉ Преодолеть, пересилить, осилить что-л., справиться с чем-л., добиться успеха в чем-л.
   Күүһүм кыайара буоллар, бэйэм да иэстэһиэм этэ. Амма Аччыгыйа
   [Учууталым тылларын өйдөөтөхпүнэ] санаабыппын барытын ситиэх, баҕарбыппын бүтүннүү кыайыах курдук сананабын. Н. Лугинов
   [Маня:] Катя, мин быһыыта сатаан ыанньыксыт буолуо суохпун. Кыайбатым, сатаабатым бэрт. С. Ефремов
5. Икки утарылаһар өрүттэр (кылаастар эбэтэр ханнык эмэ идея иһин охсуһааччылар) утарсыыларын түмүгэр (биир өрүт) хотуулаах тахсан өрөгөйдөө, тарҕан, сайын. ☉ Одержать, взять верх над классовым или идейным противником
   [Василий Петров:] Өрөбөлүүссүйэ букатын бүтэ илик, биитэр баай кылааһа кыайыахтаах, биитэр үлэһит кылааһа кыайыахтаах. П. Ойуунускай
   Мачча саҥара сытта: Син биир Сэбиэскэй былаас кыайыа: Ытыҥ, Өлөрүҥ! Н. Габышев
   Социализм аан бастаан биир дойдуга — Сэбиэскэй Сойууска кыайбыта. ПЭ
6. Кими эмэ буруйдаан кэһэт, хот; самнары баттаа. ☉ Заклеймить, осудить кого-л.; проучить кого-л.
   Этиспит дьон кинини ол Дарыбыан Кулуба кыыһыгар сирдэрбит сорунан үөҕэн кыайаллар. Амма Аччыгыйа
   Үнүрүүн уопсай мунньахха Ганя дьэ Кешаны кыайда. Адьас үлтү этэн кэбистэ. С. Васильев
   Ити буоллаҕына кини [Таня] ынахтарын соруйан халтаҥ сиргэ быыһаан мэччитиэм уонна миигин үҥсэн кыайа сылдьыа! М. Доҕордуурап
7. Туохха эмэ мэһэй, харгыс буол, табыгаһа суох балаһыанньаҕа киллэр. ☉ Причинять неудобство кому-л., ставить кого-л. в неудобное положение
   Ити айылаах буолбут атаххын этэрбэһиҥ да хоччорхойо ыга тутан кыайыыһы. Эрилик Эристиин
   Улахан да сиэх сүөһүтэ түбүлээн… Аҕыйах оппутун күрүөһүлээн дьэ кыайда. Күндэ
   Салгыы үөрэниэххин тиийиммэт кыһалҕата кыайдаҕа дии! Дьэ абалаах суол. М. Доҕордуурап
8. Ханнык эмэ кэриҥҥэ, кээмэйгэ тиийэр-тиийбэт буол (үксүн буолб. ф-ҕа тут-лар). ☉ Чуть не достигать какого-л. предела в объеме, размере, возрасте, расстоянии и т. д. Ити Марха сэлиэнньэтэ… Итинтэн куорат көһү кыайбат сиргэ баар. Н. Якутскай
   Андриан Корнилов саҥардыы «көнөн» эрэр, сүүрбэччэни кыайбат сүөһүлээх, орто ыал. М. Доҕордуурап
   Эмискэ күөгүбүт быата чиккэҥнии түстэ. Байбал миэтэрэни эрэ кыайбат усталаах балыгы мөҕүһүннэрбитинэн соһон таһаарда. И. Никифоров
9. кэпс. Элбэҕи бултаа, хомуй. ☉ Добыть на охоте много дичи, собрать большой урожай
   Миитэрэй андаатары кыайбыт, онон былаанын толороору санаата көтөҕүллүбүт этэ. Далан
   Кинилэр [эһэлэр] үрэххэ бастаан киирдэхтэрин түүн хаптаҕаһы кыайдылар. Р. Кулаковскай
   «Дьэ Киргиэлэй оҕонньор булду кыайдаҕа», — диэн бэрэссэдээтэл булгуччу эрэнэн олорор. «ХС»
   △ Хото тут; суох гын (кыдьык, дьаллык туһунан). ☉ Расправиться с кем-чем-л., уничтожить кого-что-л. физически; преодолеть, искоренить дурную привычку
   Сүөһү кыдьыгын хайдах кыайабыт? М. Доҕордуурап
   Ити Андрюшканы түрмэҕэ олус да сынньан кыайдылар. Эрилик Эристиин
   «Ооһу-у, Махсыым оонньообут тиитин [чаҕылҕан] кыайбыт ээ!» — диэн оҕонньор саҥа аллайа түстэ. Р. Кулаковскай
10. көмө туохт. суолт. -ан сыһыат туохтуур форматыгар атын туохтууру кытта туттуллан хайааһын толоруллар кыаҕа суоҕун көрдөрөр. ☉ В форме деепричастия на -ан в сочетании с финитными глаголами в отрицательной форме указывает на несостоятельность действия, выраженного финитным глаголом
    Хоргуйан, сылайан, кыайан хаампат буолан хаалла. Эрилик Эристиин
    Туран куотуохпун, өттүгүм ыарыыта кыайан сүүрдүө суох. Н. Якутскай
    Балтараа Баһылай тугу эрэ этиэх курдук иннин диэки дьүккүк гынан баран, кыайан саҥарбакка тохтоон хаалла. А. Бэрияк
    ◊ Кыайа тут — 1) күүскүнэн, өйгүнэн, тылгынан-өскүнэн баһый. ☉ Превосходить кого-л. силой, умом; держать кого-л. в строгости, в узде
    Суох, кыыстаах кэргэнин кыайа туттаҕына сатаныыһы. Туох аатай, наһаа көҥүллэринэн баран эрэллэр. Н. Якутскай
    Күүстэринэн Бэрт Хара чахчы кыайа тутар эбит буолан баран, Тиэтэйбит халбархайынан Бэрт Хараны тарбаҕын төбөтүнэн сири таарыйтарда. «Чолбон»; 2) тугу эмэ сатаан толор, гын. ☉ Осилить что-л., справиться с чем-л.
    Хас нүөмэр аайы биһиги ырыаны-хоһоону кыайа тутан хаһыакка бэрт үгүстүк таһаарар этибит. ПНИ ОСОТ
    тюрк. кый