сырсыакалас диэнтэн хай
аата. Ыалдьыт-хоноһо үксээтэҕин аайы эмээхситтэр — балаҕантан ампаардарга сырсыакалаһыылара түргэтиирэ. Далан
Олбуор иһигэр төттөрү-таары сырсыакалаһыы буолбут. Амма Аччыгыйа

ыстаҥалас I диэнтэн хай
аата. Биһиэхэ, оҕолорго, көр-күлүү, дьиэттэн дьиэҕэ сырсыакалаһыы, ыстаҥалаһыы эрэ буолла. Күрүлгэн

чоной диэнтэн холб. туһ. Сорохторо уот аттыгар икки хаамыы сиргэ сырсыакалаһан кэлэн чоноһон олордулар. Болот Боотур
[Кууруссалар] сири-буору тоҥсуйа-тоҥсуйа, тэһии аҕайдык чоноһон хаамсаллара — саҥа харахтыыр оҕо киһиэхэ барыта олус сонуна. С. Маисов

даҕ. Төлөһүйбүт, сыаламмыт (сүөһү). ☉ Прибавивший в весе, жирный (о скоте)
Уойуулаах ынахтар ханаҥнаһалларын, Оонньоколоон ньирэйдэр сырсыакалаһалларын Өрүү долгуйа көрөбүн, Үөрэн-ыллаан кэлэбин... С. Васильев
Үрдүкү уойуулаах сүөһүнү туттарыы хаһаайыстыбаҕа да, судаарыстыбаҕа да барыстаах. ЭБТ
Матрёна Аммосова племенной кыыллар сөбүгэр уойуулаах буолууларын кыһанан кэтээн көрөр. АВЛ ГСФ

I
туохт. Кими эмэ иллэҥсит, иллэҥ кэмнээ. ☉ Предоставлять свободное время, давать передышку
Үгүс түбүгэ соҕотох Котруһу, төһө да хоһуунун иһин, сололуох да буолбатахтар. ПАК ИК
Киһи үксэ кинилэрдиин кэпсэтэ сатаан сололооботторо бэрт. «ХС»
Тоҕо эйиэхэ түүнү-күнүһү быһа …… уолаттар, кыргыттар сололообокко төттөрү-таары сырсыакалаһан тахсалларый? А. Фадеев (тылб.)
II
туохт. Кими эмэ ханнык эмэ дуоһунаска таһаар. ☉ Определить, назначить кого-л. на должность
Быйыл кыһын Вронскайы полковник сололообуттара. Л. Толстой (тылб.)

I
аат. Аһы-үөлү, араас табаары атыылыыр эргиэн тэрилтэтэ. ☉ Магазин
Ас-үөл маҕаһыына.  Бу кинигэ маҕаһыыҥҥа тахсыбытыгар оҕолор сырсыакалаһыы бөҕө буолбуттара. Бэрт үгүс оҕо матан хаалбыт этэ. Амма Аччыгыйа
Кыргыттар маҕаһыыннары кэрийэн кэлэн, аһаансиэн, таҥас-сап уларытан холкуос кулуу бугар бырааһынньыгы атаара сус гынан хаалбыттар. В. Яковлев
II
аат. Бэстилиэти, аптамааты, эбэтэр сааны иитэргэ ботуруон нары сааһылаан угар уйа. ☉ Коробка для патронов в огнестрельном оружии, магазин
«О, Мишка!» — кини бэрт чу гас билсиилээҕин аатын истэн үөрбүттүү, аптамаатын маҕаһыыныгар б отуруону симэ-симэ, саҥа аллайбыта. Д а л а н. [ Куоратчыттар] сааларын маҕаһыынын куобах нэгинэн суулаан айаҥҥа турарга бэлэм буоллулар. П. Филиппов

1. аат. Кыра тэхтир, оҥхой, очур-чочур, быллаар-аҥхай (хол., суол охсуута, нэксиэтэ, очурачочура). ☉ Бугристость, неровность, ухабистость
   Күһүҥҥү түүн …… хараҥатын бэйэҕит да билэр инигит. Хас силиһин, оллурун-боллурун билэр омоон суолбунан хааман дэллэрийэбин. Софр. Данилов
   Доҕотторунаан кини үгүстүк төттөрү-таары сырсыакаласпыт кырдалларын оллурун-боллурун, хас ыырын-ыллыгын биэс тарбах курдук билэрэ. Далан
2. даҕ. суолт. Кыра тэхтирдээх, очурдаах-чочурдаах (хол., суолу этэргэ). ☉ Ухабистый, неровный (напр., о дороге)
   Тайах оллур-боллур таастарга сыыһа-халты тэбинитэлээн, эрчимнээхтик илгистэн, эһэни олоҕун булларбакка өгдөҥөлөөтө. В. Протодьяконов
   Ларьяна Никитична, нухарыйыах буолан иһэн, оллур-боллур сирдэр охсууларыттан сэргэхсийэн хаалла. Р. Баҕатаайыскай
   Оллур-боллур суолунан, Түҥкүр-таҥкыр түһэн-тахсан, Онно-манна батыллан, Отой түүнүн тиийбиттээҕим. В. Гольдеров

I
аат. Буоста өҥөтүнэн туһаныыны эбэтэр туох эмэ төлөбүрү оҥорбуту туоһулуур сыаната ыйыллыбыт, үксүгэр түөрт муннуктаах, сыһыарыллар, ойуулаах кыра бэлиэ кумааҕы. ☉ Марка (почтовая)
Араас дьэрэкээн ойуулаах буоста мааркалара атыыламмыттар.  Арааһынайы хомуйар дьон баар буолаллар. Сорохтор буоста мааркатын, атыттар испиискэ хаатын биитэр былыргы манньыаттары хомуйаллар. ДьДьДь
II
аат. Туох эмэ көрүҥэ (хол., м а с с ы ы н а о. д. а. ). ☉ Марка (машины, техники и т. д.)
Тыраахтардар уонна хамбаайыннар эргэ мааркалара саҥа тупсарыллыбыт, ордук көрдөрүүлээх массыыналарынан солбуллаллар. ЭБТ
Хамбаайыннар эргэ мааркалара көдьүүһү биэриилэрэ хамбаайын саҥа мадьыалларын кытта тэҥнээтэххэ таҥ нары түспүт. «ХС»
△ Туох эмэ суорда, хаачыстыбата. ☉ Марка (сорт, качество чего-л.)
«Сухой» [арыгы] ханнык эрэ мааркатын толоруннум уонна Сэмэҥҥэ былдьаһыспыттык: «Маны түһэрэбин!» — диэн сибис гынным. Софр. Данилов
Мохсоҕоллооххо сиэмэн М-500 мааркатыгар хаачыстыба судаарыстыбаннай бэлиэтэ иҥэриллибитэ. «ХС»
III
аат., кэпс. Икки хамаандаҕа хайдыһан кыра мээчигинэн бырахса оонньуур оонньуу. ☉ Лапта (игра)
Хаар харааран, оҕолор маарка оонньоон сырсыакалаһа сылдьаллар.  Маарка оонньоотоххо Вася мээчиккэ таптарыгаһа суох, өрө тамаһытан түһэн, сүрдээхтик сүүрэр уол эбээт ити. Амма Аччыгыйа
Техникум таһыгар маарка оонньоон сырсыакалаһа сырыттахтарына биир киһи бэлисипиэтинэн бэрт холкутук тайаарытан ааста. «ХС»

туохт. Туох эмэ онно суохха күтүрээ, буруйдуур сылтаҕы була сатаа. ☉ Придираться к чему-л. для того, чтобы найти повод для каких-л. подозрений и обвинений
Охсуспут диэн баайсыстахтарына, учууталыттан да устан кэбиһиэхтэрин сөп. Дьиҥэр кини [Аласов] букатын буруйа суох эбээт. Софр. Данилов
Баайсыма, маҥан ата суох киһибин. Күннүк Уурастыырап
◊ Иэс баайыс көр иэс баайсыы
Мин оҕолор иэс баайсалларын көрө олорон, ону-маны эргитэ санаабытым. Далан
Бэл, көннөрү сасыһа, иэс баайса оонньооһун, былаах былдьаһыыта эҥин бары оҕо дууһатыгар, сүрэҕэр хорсун, сылбырҕа, булугас өйдөөх буолууну кытта кыайыы-хотуу өрөгөйүгэр өрө күүрдэллэр. П. Аввакумов
Дьэ уонна бары бииргэ иэс баайса, ороспуой хаһаактар буола, харах симсэ эбэтэр сасыһа оонньууллара. Суол т. Иэс баайсан сырсыакалаһар оҕолордуу, борооскулар, субан сүөһүлэр батыаккалаһаллар. Далан

туохт.
1. Күрүөнү алдьатан иһигэр киир эбэтэр таһыгар таҕыс (сүөһү туһунан). ☉ Проникать внутрь какого-л. огороженного места или выбираться наружу, проломив изгородь (о скоте)
Күөттэ Дьөгүөр саһарчы буһан эрэр бурдугар биир оҕус күрүөһүлээн киирбитин, күрүө тоһоҕотун тутан баран, эккирэтэн сырсыакалаһан эрэр эбит. А. Софронов
[Оҕус] түүн кыбыы аанын күрүөһүлээн тахсан, тыа саҕатыгар ыраах мэччийэ сылдьар эбит. Амма Аччыгыйа
Мантан саас ыаллар сүөһүлэрин мэччитэ таһаарар буолуохтара, оччоҕуна күрүөһүлээн киирэннэр отун сыыһын биирдэ салаан кэбиһиэхтэрэ. Сэмээр Баһылай
2. көсп. Туохха эмэ күүскүнэн ороос. ☉ Насильно вмешиваться во что-л. Ол мөккүөртэн кырдьыккын хайдах дакаастыыр кыахтааххыный? Этэр былааннаргын олоххо киллэрэҥҥин эрэ
Онуоха эн сороҕор күрүөһүлээн ылаҕын, эбиитин биригэдьиириҥ уурайа сатыыр. У. Нуолур
Кинилэр [дьахталлар] эр дьон кэпсэтиитигэр мээнэ күрүөһүлээн киирбэт эбиттэр. «ХС»
3. көсп. Алдьатар, өлөрөр-өһөрөр санаалаах ким эмэ олорор сиригэр-уотугар соһуччу баар буол. ☉ Нагрянуть куда-л. с целью разрушения, истребления
Абааһы атаҕастаата, Көстүбэт ууһа күрүөһүлээтэ. Көрдөһөр бөҕө күттүөннээх, Ааттаһар бөҕө ахсааннаах, Хайдах эмэ гынаҥҥыт Күдэн күүстэ, Одун хаан уохта Ууран-тутан биэриэххитин Төһөхачча буолуой? Тоҥ Суорун
Муус устар сүүрбэ биэс күнүгэр үрүҥнэр куорат үс өттүттэн күрүөһүлээн киирдилэр. «ХС»