с. 1. (по гл. обострить) сытыыр-хатыы, бэргэтии, күүркэтии; 2. (по гл. обостриться) сытыырхайыы, бэргээһин; обострение болезни ыарыы бэргээһинэ.

аат. Үлүннэрии, күүркэтии, ордук-хоһу тыл (үксүгэр буолб. ф-ҕа тут-лар). ☉ Домыслы в рассказе, преувеличения, лишние несдержанные комментарии (употр. в отриц. ф.)
Кини [Боҕурҕана] суруйбут дьыалата, дэмэхомо суох, биир ыскаап буоллаҕа. И. Гоголев
«"Алтан туура" хотуура Айаннаатар эрэ дуо», - Дэмэ-хомо суох кэмнээх Дэһээтинэ диэн кэбис. Суорун Омоллоон

аат.
1. Дарбатыы, күүркэтии. ☉ Преувеличение
Күөгэйэр күнэ?! Бу омуннааһын, Ол баҕас ааспыт хайа сахха! Баал Хабырыыс
Бу сурук оччотооҕу ыччат ыраас мөссүөнүн көрдөрөр улахан историческай суолталаах докумуон диэтэхпинэ омуннааһын буолуо суоҕа. Софр. Данилов
2. лит. Уус-уран уобараһы ордук тиийимтиэ, ордук сытыы, чаҕылхай, сөҕүмэр оҥороору, омуннаан, улаатыннаран, дарбатан этии. ☉ Гипербола
Омуннааһын ньыматын сатабыллаахтык туттуу манна бүтүн хартыына буолан тэнийэн-тэлгэнэн тахсан кэлэр. Н. Заболоцкай
Саха олоҥхотун тыла-өһө уустук, эҥин эгэлгэ иэҕэн этиилэрэ, уобарастаан тэҥнээһиннэрэ, омуннааһыннара үгүс. «ХС»

даҕ. Тупсарыылаах, киэргэтиилээх, омуннаах (тыл, кэпсээн туһунан). ☉ Приукрашенный, слегка преувеличенный (напр., о рассказе)
Трофим Васильевич маҥнай ону, эбиилээх, күүркэтиилээх соҕус сэһэн ини диэн, соччо итэҕэйбэтэҕэ. Софр. Данилов
Күүркэтиилээх тыллар буолбатахтар — көмүс тыллар! Н. Лугинов
[Семен Данилов] биһиги доҕордоһуубутун күүркэтиитэ суох, хайдах баарынан хоһуйар. «ХС»

туохт. эб. Этэр санааны, эбэн, чорботон күүһүрдүүнү көрдөрөр (үксүн ааттары кытта тутлар). ☉ Служит для модального выделения, усиления высказываемой мысли
Кырса ардыгар уон алтаҕа тиийэ оҕону төрөтөн ньырылатар. Эймэҥнэһэн элбэх ыама диэтэҕиҥ. И. Федосеев
Барахсан, маҥан куба ууга түһэн олорорун курдук, кылбайан, кырдьык да, бэртээхэй дьиэ диэтэҕиҥ. «Кыым»
△ Арыт хомолто, сиилээһин толбонноох буолар. ☉ Иногда имеет оттенок сожаления и осуждения
Туһугар эмиэ моһуок диэтэҕиҥ. Табыллыбат дьон киэнэ куруук итинник. Н. Лугинов
Быһатын эттэххэ, ылахтаһыы диэтэҕиҥ. Г. Колесов
Кир-хах, дьүһүн-бодо диэтэҕиҥ. И. Данилов
△ Иэйиилээх күүркэтиини көрдөрөр, күүһүрдэр интонацияны уонна дьэ диэн курдук сыһыан тыллары кытта туттуллуон сөп. ☉ Выражает эмоционально-экспрессивное усиление (употр. в восклицательных предл. и сочетается с модальными словами типа дьэ)
[Кыыс:] Ол эрээри хайаан да мөлтөх сирдээх. Ону таба тайаныахха наада! Сыалай стратегия диэтэҕиҥ! Н. Лугинов
Итини барытын эттэххэ дөбөҥ, судургу курдук. Тэрийиэх диэтэххэ, дьэ, түбүктээх дьыала диэтэҕиҥ! Софр. Данилов
Дьэ, уолаттар диэтэҕиҥ! Г. Колесов

сов. что 1. (чувство и т. п.) сытыырхат, бэргэт; 2. (сделать более напряжённым) сытыырхат, тыҥат, күүркэт; обострить отношения с кем-л. кими эмэ кытта сыһыаҥҥын күүркэт.

күүркэт диэнтэн атын
туһ. Үтүө да сүрэхтээх киһи, ол аймалҕан бастакы күннэригэр мин киниэхэ махталым, олус күүркэтиллэн, миэхэ ыар сүгэһэр буолуоҕун билбит. Н. Чернышевскай (тылб.)

саллай диэнтэн дьаһ
туһ. Оҕотоойоп кыраны, бытархайы саллатан, күүркэтэн, …… Даайаны сэмэлиир санаата улам ахсаан барда. Софр. Данилов
Мэхээс киэргэмсэх, эрэһиинэ саппыкытын оһун мушкетёрдар курдук саллатар. Н. Габышев

туохт., кэпс. Сымыйа былаастаах, кыратык халытан кэпсээ. ☉ Привирать, присочинять
Ханна кырдьыгы кэпсиирин, ханна күүркэтэрин эбэтэр букатын сымыйалыырын, куолаһыттан дуу, тута билэр. Инникитэ — чахчы, оттон кэнникитин сүүрүҥүйдээтэ. Н. Лугинов

бүдүгүр I диэнтэн дьаһ
туһ. Бүгүн үөрбүт үөрүүбүт Бүдүгүрдэн тураарай? Хатан уохтаах күлсүүбүт Харах уута буолаарай? И. Федосеев
Арыгы киһи өйүн-санаатын бүдүгүрдэр, кини суобаһын сыппатар, куһаҕаны оҥорууга күүркэтэр диэн суруйбута нуучча улуу суруйааччыта Лев Толстой. ТХХ АС