аат. Тугу эмэ угарга, хаалыырга аналлаах хордуон эбэтэр мас дьааһыктыҥы оҥоһук, хаа. ☉ Вместилище для чего-л. в виде деревянного или картонного ящика, коробка
Биир хоруопка түөрт күлүүстээх үһү (тааб.: халлаан (ый, күн, чолбон, үргэл)). Женя сиэбиттэн сабыс-саҥа «Казбек» хоруопкатын ылан нэлэҥнэттэ. Н. Габышев
[Хоско] эмтээх хоруопкалар, ыарыһаҕы көрөргө туттуллар бары тээбириннэр остуолга, муостаҕа күөдэллэммиттэрэ. Л. Попов

I
1. аат. Ханнык эмэ кыыл (үксүгэр таба, тайах) өлүгүн атаҕыттан сүлүллүбүт тирии. ☉ Шкурка с нижней части ног животных (обычно оленя, лося), лапки, камус
Куһаҕан харахтаах, хатыҥыр, кыра эмээхсин хаҥас диэки боруҥуй муннукка күөдэллэммит нэк ортотугар киэбэ эрэ боруйан олорон, куобах тыһын-кулгааҕын имитэ-имитэ, кэрэтик кэпсээн унаарыйар. Амма Аччыгыйа
Ата үрэх уутугар киирбэтэҕин Мэник Мэнигийээн: «Бу атым этэрбэспин уһул диэхтиир ээ, быһыыта», — диэн, түһэ эккирээн, атын түөрт тыһын быһа тардан саралаан кэбиһэр. Суорун Омоллоон
Ийэлэрэ, хараҕа суох Өрүүнэ, …… тыаһа-ууһа суох кэлэн, аҕалара имитэр тириититтэн …… тыһын булан сууралаан ылара. Эрилик Эристиин
2. даҕ. суолт. Тыстан тигиллибит. ☉ Сшитый из лапок какого-л. животного, из камуса (обычно оленя, лося)
[Кыыс] атаҕар уран тарбахтарынан оҥоһуллубут сахалыы оҕуруо оһуордаах дьоҕус тыс этэрбэстээх. Н. Лугинов
Тыс этэрбэстээх, суптугур тугут бэргэһэлээх, саар-тэгил эбэҥки наарта дуҕатыттан тутуһан, сүүрэн-хааман бадьаралыыр. Н. Габышев
Тыс этэрбэс — таба, тайах, сылгы, сүөһү тыһыттан мааныга да, мараҕа да кэтиллэр гына тигиллэр кыһыҥҥы этэрбэс. НБФ-МУу СОБ
♦ Тыһа тиийбэтэ (кылгаан биэр- дэ) — ким эмэ тугу эмэ оҥороругар кыаҕа тиийбэтэ, тугу эмэ кыайан оҥорбото. ☉ соотв. пороху не хватило у кого-л.; кишка тонка у кого-л. (букв. не хватило камуса)
Ханна эмит ыраах баран, уунан үөрэнэргэ тыс кылгаан биэрбитэ. Багдарыын Сүлбэ
— Мин санаабар, Боруохтуур Буулуура хотуо эбээт. — Эс, бу оҕонньор түөһэйбитин. Ол баҕайы тыһа тиийбэт ини. «ХС»
«Төһө да баай буоллар, мин туспар тыһа кылгаан биэрбитэ», — Куочай сымыйа-кырдьык аҥаардаах кэпсээнин түмүгэр туустаан-тумалаан биэрбитэ. «Чолбон». Тэҥн. тыһа кылгаата. Тыһа кылгаһын көрүмэ — кими эмэ тас көрүҥүттэн көрөн сэнээмэ. ☉ Не суди о ком-л. по внешнему виду (букв. не смотри, что лапки коротки)
Оттон убайа, Силип, киниэхэ тэҥнээтэххэ, букатын киһи саарбата киһи. Тыһа кылгаһын көрүмэҥ. В. Иванов
Кып-кыра кыбыгыр харахтаах Сиэгэн кыыл биир тутум атахтаах... Ол тыһа кылгаһын көрүмэ — Хара тыа бэрт бэлиэ сиэмэҕэ. «ХС». Тыһыгар диэри ньыламан маҥан сиилээн. — дьүһүнүнэн үчүгэй, ол эрээри чэпчэки майгылаах дьахтары, кыыһы хомуруйан этии. ☉ Порицание красивой женщины лёгкого поведения (букв. до лапок бела необыкновенно)
Хабаҕар диэри батыр маҕан, тыһыгар диэри ньыламан маҕан, туйаҕар диэри тэмэлдьи маҕан (өс хоһ.). Тыһын саҕатыгар диэри ньыламан маҥан. Амма Аччыгыйа
◊ Тыстаах-баттахтаах — 1) тыстары, баттахтары сүлүллүбүт (тирии). ☉ Снятый вместе с лапками и шерстью головы (о шкуре какого-л. животного)
Сэргэ төрдүттэн дьиэҕэ диэри күөх оту тэлгэппит, тыстаах-баттахтаах маҥан сылгы тириитин бастыҥ оронугар тэлгээбит. Саха фольк. Тоҕус дохсун холорук Тоҕо ытыллан түстэ, Тыстаах-баттахтаах эһэ тириитин Тырыта сынньан барар Тыал тыалыран барда. П. Ойуунускай
Сарыы тордохтор саамай ортокуларыгар тыстаахбаттахтаах хара эһэ даппытын үрдүгэр сытан, Ньырбачаан утуйан биэрбэтэҕэ. Далан; 2) нор. поэз. онон-манан сараадыйбыт, сарбаҕар (былыты этэргэ). ☉ Раздавшийся, с остро торчащими косматыми краями (об облаке)
Тырыта тыыппыт курдук Тыстаах-баттахтаах Лэбийэ хара былыттар Лэглээрбитинэн бардылар. П. Ойуунускай
[Чыычаах] Тыыны-быары ыгар Тыҥаабыт-хаҥаабыт Тыстаах-баттахтаах Тыйыс хара былыты Тэлэ тыыран, Этэн баран Эҕирийиэх Бэтэрээ өттүнэ Элэс гынан, Мүччү түһэн [көппүтэ]. Суорун Омоллоон
Тыстаах-баттахтаах тыһы эһэ тириитин курдук най хара былыттар халлаан оройугар өрө сырсан тахсыбыттара. Г. Колесов
ср. коми кыс ‘шкура с ног животного’
II
тыаһы үт. т. Кыратык тыһырҕаан тыаһыыр тыас (хол., мутук тостор тыаһа). ☉ Подражание громкому звуку ломающегося тонкого сухого сука, треск
«Тыс» гына тыаһаабытынан, уоттаах чохтор хаарга түһээт, хараарбытынан бараллар. Амма Аччыгыйа
Онтон икки кулгааҕа, мэктиэтигэр тыс-тыс тыаһаан ыла-ыла, бүрүтэ ылбахтаан хам туттумахтаан кэбистэ. Эрилик Эристиин
«Тыс» диэн тыл мутук тостон тыс гынарын үтүктэр, «бар» диэн тыл туох эрэ ууга бар гына түспүтүн үтүктэр. Күндэ
ср. казах. тыс ‘подражание шипению, шороху и др.’, тысыр ‘шорох, шелест’

I
туохт.
1. Бэйэҕиттэн, бэйэҥ таскыттан киэр бырах, киэр гын. ☉ Отбрасывать, откидывать, отодвигать что-л. от себя
Тимир күрдьэҕинэн сири хаһыйбахтаан туора эспитинэн барда. П. Филиппов
Мотуруона эмээхсин, бүрүнэн сыппыт сонун атаҕар эһэн кэбиһээт, өрө күөдэллэнэн турда. А. Фёдоров
[Көстөкүүн] Харчытын Мэхээлэ Доромооноп диэки кэлэйбиттии киэр эстэ. Күндэ
△ Бырах, сүөкээ (хол., ууну оҥочоттон). ☉ Слить, вычерпать (напр., воду из лодки)
Оҥочоттон ууну эһэн, чалымнатар. Амма Аччыгыйа
2. Бүтэр, барат, суох гын. ☉ Израсходовать, исчерпать, истратить что-л. Мин ыалдьан наһаа буорайбытым, Эспитим биир эмтиэкэ эмин. М. Джалиль (тылб.)
△ Суох гын, урусхаллаа, өлөр. ☉ Уничтожать, стирать с лица земли
Хара ыт буоламмын эккирэтэ сылдьан Эһиги аймаҕы барыгытын эһиэм. И. Гоголев
Аҕабыт ийэбитигэр: «Ынахтаргын эрэ эһимэ, оҕолоруҥ аһыырдарын быһыма», — диэн суруйбута. И. Федосеев
Түөрт сыл биһиги күүппүппүт, Кыайыы күнэ кэлэргин, Бары күүһү түммүппүт Фашист бииһин эһэргэ. П. Тулааһынап
Биэс уон сылларга сибирскэй язва курдук ыарахан ыарыы туран тайах, таба бөҕөтүн эспитэ. Дылбаны
△ Бэйэҕин кытта илдьэ бар, бэйэҕэр холбоо. ☉ Уводить с собой, растворять в себе (напр., домашних оленей дикими)
Кыыл табалар халҕаһалыы анньан кэлэн …… иитиэх табалары ньылбы эһэн бараллара. И. Данилов
3. Туруоруллубут булт тэриллэрин хомуй, хомуйан ыл. ☉ Собирать расставленные рыболовные, охотничьи снасти
Аҕам тиһэх илимин эһээтин кытта, илин диэки сарсыардааҥҥы саһарҕа тыкта. И. Данилов
Кыайтарбатаҕына туһахтаргын эһэн, сылдьар ыырдаргын кыпчый. Н. Борисов
△ Иитиллэн турар булт сэбин төлөрүтэн эстибэт гын. ☉ Разряжать охотничьи снасти
Тахсарыгар чаархааны ыраахтан туран тарбаан эһэр да, ороҕун түгэҕэр соҕотохто дьылыс гынан хаалар. Амма Аччыгыйа
[Эһэ] сохсоҕо киирбэт этэ, уһун ураҕаһы булан, сохсо иһин булкуйара, оччоҕо сохсо кураанахха эстэн, күөдэл гына түһэрэ. Эһэ итинтэн эрдийэн, сохсону ирдээн сылдьан эһэр дьаллыкка ылларбыта. И. Федосеев
Эспэтэх айам, тиийбэтэх ыырым Элбэх даҕаны хаалбыта буолуо. И. Егоров
4. көсп. Батталы, атаҕастабылы суох гынарга турун. ☉ Стремиться уничтожить гнёт, несправедливость
Эргэ бэрээдэги эһэн, Эҥин үчүгэйдэ тэрийиэҕиҥ [дииллэр Дьобуруопа дьоно]. Өксөкүлээх Өлөксөй
Сааттаах кулуттуу олоҕу эһиэҕиҥ! Саргылаах киһилии олоххо тиийиэҕиҥ. Эллэй
Бар дьону умсары баттыыр баай кылааһын эһэн, саҥа уопсастыбаны туппуппутун хараххынан көрөҕүн, эккинэн-хааҥҥынан билэҕин. М. Доҕордуурап
Эн кырдьык иннигэр, — Эрэйи эһэргэ, кырыыһы кыайарга Эр сүрэх, күүс санаа Муоратын туруордуҥ. «Кыым»
5. Эстэр сэби ытан иитиитин суох гын. ☉ Разрядить оружие
Дьон кэлэн тоһуурга түбэһиэхтэрин иннинэ саатын мүччү тутан эһэн кэбиспит. Эрилик Эристиин
Имэҥнээх-илбистээх тыллары эппитиҥ, Эрчимнээх тэбиилээх тэргэни эспитиҥ. Күннүк Уурастыырап
Мин сааны эспэккэ эрэ кустааҕар буолуох эһэни да өлөрүөхпүн сөп. И. Федосеев
6. Тиэхиньикэ мотуорун собуоттаа. ☉ Заводить мотор
Биһиги тыраахтарбытын эһэрбитигэр ыарырҕатар этибит, икки буолан нэһиилэ мотуор уруучукатын эрийэн собуоттуур этибит. Далан. Тыраахтардара, бүтэй аанын тахсаат, умуллан хаалбыт, төрүт эстибэт үһү. К. Чааскын
♦ Эһэн таһаар — саҥата суох ыыт, кыай-хот. ☉ Морально уничтожить, убить словом
Бүттүм. Олох эһэн таһаарда дии. Н. Лугинов
Сүллэһин Сүөдэри эмээхсин ити тыллара букатын эһэн таһаарбыттара. «ХС»
◊ Саах эһэр түннүк эргэр. — урукку саха хотонугар ынах сааҕын таһырдьа таһаарар кыракый түннүк. ☉ Окошко в старом коровнике, через которое выкидывали коровий навоз
Саах эһэр түннүккэ тиийэн, тыын быһаҕаһынан тыынан, иһиллии-иһиллии, уоран өҥөйөн көрдө [дьахтар — чолбону]. П. Ойуунускай. Эһэр балык (собо) — муҥхаҕа киирбит олус элбэх, киһи кыайан бүтүннүүтүн тардан таһаарбат балыга, ону күрдьэҕинэн баһан эһэн таһаараллар. ☉ Огромное, неподъёмное количество рыбы в неводе, которую выгребают, выбрасывают из снастей лопатой
Кини эһэр балыга бэрт элбэх ыалы уот кытыытыгар олордон, дьону хоргуйууттан, быстарыыттан өрүһүйбүтэ чахчы. «Чолбон»
Собо эһэр майдаан аһылла түһэр. «ХС»
ср. др.-тюрк. чач ‘рассеиваться, распространяться’, еш ‘грести, разгребать’, кирг. эш ‘разорвать’
II
саҥа алл.
1. Этиллибити ылыммат, утарар, «суох, оннук буолбатах» диэн суолтаҕа туттуллар (үксүгэр кэпсэтиигэ этиллэр). ☉ Употребляется говорящим для выражения отрицания, решительного отказа от предложенного (обычно употр. в диалоге)
Эс, суох, доҕор, оннук буолуо суоҕа. Н. Неустроев
Эс, доҕор, бу аныгы булчуттар, дьиэлэриттэн тэйбэт дьоннор. Амма Аччыгыйа
Эс, суох-суох. Мин испэппин (арыгыны). Н. Лугинов
2. Дьиктиргээһини, сөҕүүнү көрдөрөр. ☉ Выражает удивление, изумление
«Эс, бу баҕас таһаҕас буоллаҕай», — Максим үөрэ-көтө оҕонньор биэрбит малын суумкатыгар уктуталаан кэбистэ. Л. Попов
«Эс, бу туох эстибит муҥнааҕый, ама да мин ыалдьытым буолуох баатыгарын!» — диэн сөҕөн, эмиэ да толло, эмиэ да аһына санаатым. Н. Заболоцкай
3. Бэйэ санаатын саарбахтыыр, итэҕэйбэт буолууну көрдөрөр. ☉ Выражает недоверие или неуверенность в правильности своих мыслей, колебание
Эс, араас да санаа киирэр ээ. С. Ефремов
«Эсэс», — диэмэхтии-диэмэхтии, баттаҕын үөрэнэн хаалбытынан өрүтэ анньыммахтыыр. В. Протодьяконов
♦ Эс диэбэт — туохтан да аккаастаммат, төттөрү эппэт. ☉ Согласный на всё, не отказывающийся ни от чего
Тихон доҕотторо бары даҕаны, иһигэр иччилээх бытыылканы эс диэбэтэх дьон. Н. Босиков