аат. Тыһы сылгы. ☉ Кобыла. Субан биэ. Хатыр маҥан биэ
□ Сүөдэр атыырын үөрүттэн байтаһын биэ сүтэн хаалыталыыр. Амма Аччыгыйа
Онно хомустаах күөл көхсүгэр Аллара налыйбыт адаар сиэллээх Атыыр сылгы биэлэрин күөйтэлээн, Атын алааска аһата илдьэр. Эллэй
Биэ туппут, тэриммит ыаллар утуу-субуу кулун кымыһын иһитэлээтилэр. Болот Боотур
тюрк. бийэ, би
◊ Биэ эмиийэ — миэтэрэ кэриҥэ, сороҕор миэтэрэттэн ордук үрдүктээх дөлүһүөн курдук хатыылаах уктаах, минньигэс кыһыл отонноох сэппэрээк, кини отоно. ☉ Малина
Суол аттыгар, кэҥэс соҕус ырааһыйаҕа, биэ эмиийэ отон үүнэрин көрөн, итигэстээн сиэн барда. Н. Якутскай
Биэ эмиийин силис кэрчиктэринэн ууһатыахха сөп. КВА Б

туохт.
1. Бытаар, холкугар түс, наҕылый. ☉ Не торопиться, не спешить, становиться спокойным, неспешным
Табалара …… эмиэ да бытаара налыйан бараллар, эмиэ да дьулуруйа түргэнник түһэллэр. Амма Аччыгыйа
Баһыкаан ыгылыйдаҕын ахсын Даарыйа өссө бытаарар, налыйар. Н. Габышев
Нил Нестерович тугу эрэ суруйан бырдьыгыната олорон, Тихоны көрөөт, налыйан сэһэргэспитэ. Н. Босиков
2. Оргууйдук наллаан, дьоһуннаахтык хаамп, хамсан (киэҥ, халыйа сылдьар таҥастаах кэтит, киппэ киһи туһунан). ☉ Ходить, двигаться медленно, важно (о крупном, полнотелом человеке в широкой, просторной одежде)
Барыллыа тойон арай хааман налыйан кэлбит. Саха ост. I
Тойон-хаан [Тыгын] ар гыый налыйан Б э р т Х а р а д и э к и х а а мта. М. Ефимов
Хаҥас диэкиттэн хааман налыйан кэлэр, Хатыҥ кийииттэриҥ ханналарый? С. Васильев
3. Алларанан тарҕанан тэний (хол., былыты, буруону этэргэ); киэҥник тайаан нэлэһий. ☉ Стлаться, распространяться по низу (напр., об облаках); тянуться, простираться (напр., о долине)
Симэхтээх киистэлээх синньэ күөх сэппэрээк сиринэн тэлгэнэн налыйда. Күннүк Уурастыырап
Халлааны сабардыы халыйбыт най хара былыт сиргэ тиийэ налыйан турар. А. Бэрияк
Туймаада биир сүүнэ алаастыы көҕөрүмтүйэ налыйа сытар. Н. Лугинов
Буруо аллара диэки налыйар эбэтэр букатын сир үрдүнэн тарҕанар. МЛФ АҮө
4. Аллара санньыччы түс, намылый. ☉ Свисать, спадать вниз
Ат сиэлэ-кутуруга сиргэ тиийэ налыйан турара. А. Сыромятникова
Аллара налыйбыт адаар сиэллээх Атыыр сылгы биэлэрин күөйтэлээн, Атын алааска аһата илдьэр. Эллэй
Оҕурсу күөх отторо налыйбыттар. В. Короленко (тылб.)
5. Бытааннык, сыыйа биир тэҥник сапсынан көт (кэтит, улахан кынаттаах көтөр туһунан). ☉ Лететь медленно, ровно, взмахивая широкими крыльями (о крупных птицах)
Улу у кө тө р аллара налыйан, аттыбар кэлэн «пөс» гына түстэ. Т. Сметанин
Өс киирбэх биир хаас сиргэ налыйбытынан барбыта. Н. Якутскай
6. Илиигин, атаххын босхо ыытан холкугар түһэн сыт, олор. ☉ Обмякнуть, иметь расслабленный вид
[Баһылай] олоро түһүөн баҕарбыт курдук, өндөйөөрү гынан баран, төттөрү налыйан хаалла уонна илиитин арыычча хамнатан, сапсыйан кэбистэ. Амма Аччыгыйа
Александр …… оронугар таҥас курдук налыйан сытар. М. Доҕордуурап
Ньургу һун утуйбуттуу налыйан …… хараҕын симэн сытара. Дьүөгэ Ааныстыырап
К ы р а к ы й кня гиня …… кэлэн, кириэһилэҕэ ор гууй налыйан олордо. Л. Толстой (тылб.)
7. Тыаһа-ууһа суох үүт тураан буол, чуумпуран иһийэн тур (айылҕа көстүүтүн, күн-дьыл туһунан). ☉ Затихать, замирать, стихать, успокаиваться (обычно о природных явлениях, погоде)
Мунду миинин курдук болоорхой бүтэй былыттаах, чуумпу, ичигэс күн налыйда. Н. Габышев
Харыйа ойуур налыйда Халыҥ хаарга утуйда. Эллэй
Соҕуруу дойду хараҥа түүнэ налыйан турар. Т. Сметанин
Тула барыта налыйда, нуурайда. Киэһэ буолла. А. Фёдоров
ср. монг. налах ‘прислоняться, опираться; наклоняться; перекашиваться’, монг. далийх ‘клониться набок, быть неодинаковым, несимметричным’