көбдьүөрүс диэнтэн хай
аата. Икки фронт сонунун ыһыы-тоҕуу, өрө көбдьүөрүһүү үксээтэ. «ХС»

сыһ. Бастаан, туох эмэ буолуон, саҕаланыан иннинэ. ☉ Прежде, вначале, раньше чего-л.
Маҥнай мин, куттана-куттана, эргийбит күөлбүн билигин көрөн баран сонньуйан эрэ ыларым: куттаммат да суолтан куттаммыт эбиппин диэн. Далан
Баһыкка оҕонньордоох маҥнай дөйбүт курдук саҥа та суох олорбуттара. Дьүөгэ Ааныстыырап
◊ Аан маҥнай — 1) көр аан I
1925 сыллааҕы күһүн учуутал техникумугар үөрэнэ киирээт, Дьокуускай үрдүнэн аан маҥнай сөмөлүөт көппүт үөрүүлээх миитинигэр сырыттым. Амма Аччыгыйа
Роман Данилов оҕонньор бүгүн аан маҥнай Дьоҥкуудаҕа көһөн киирдэ. М. Доҕордуурап; 2) бастакынан (тугу эмэ гын, оҥор). ☉ Снача ла, первонаперво (что-л. сделать)
Аан маҥнай массыына иһиттэн Яков суоппар ойон таҕыста. Амма Аччыгыйа
Дьиэҕэр хайдах тиийиэҥий, ааҥҥын хайдах аһан киириэҥий, аан маҥнай туох диэн кэпсэтиэҥий?! Т. Сметанин
Аан маҥнай холуода олордуллуохтаах эбит. М. Доҕордуурап. Маҥнай утаа — туох эмэ саҕаланыытын саҕана, маҥнайгы кэмҥэ. ☉ В нач але, в перво е врем я
Ваня маҥнай утаа уопсай тылларынан бэрт сэргэхтик эппиэттээн истэ, хаста даҕаны «кылгас соҕустук эт» дэттэрдэ. Амма Аччыгыйа
Чаачар оҕонньор Саарбалаахап атаҕар умса түстэ. Анарааҥҥы лар, маҥнай утаа соһуйан саҥата суох таалан туран баран, дьэ, өй ылан, күөбараа көбдьүөрүһэ түс түлэр. Софр. Данилов
Аида маҥнай утаа кэмчиэрийбитэ. И. Федосеев
ср. тюрк. маҥлээ, халх. маҥнээ,

1. аат.
2. Уопсастыбаҕа, уопсастыбаннай-политическай олоххо тутулуга суох буолуу. ☉ Независимость, отсутствие стеснений и ограничений в общественно-политической жизни общества
   Ол кэпсэтиилэртэн чахчы өйдөөбүтүм эрэ диэн баар: «Өрөбөлүүссүйэ чугаһаата, онон саха эдэр ыччата, көҥүл иннигэр мөккүһэр мөккүөргэ бэлэм буол», — диэн ыҥырбыттарын эрэ. П. Ойуунускай
   Батталы утары өрө турарга, көҥүл иһин охсуһарга быһаччы ыҥырара. Софр. Данилов
3. Уопсайынан кыһарыйыы, хааччахтааһын суох буолуута. ☉ Личная свобода, отсутствие всяких ограничений, стеснений в чем-л.
   Эн, Сергей, үчүгэй киһи эрээригин, биир муодалааххын ээ — киһи көҥүлүн, туой, тууйа сатыыр идэлээххин эбит. В. Яковлев
4. Хаайыыттан тахсыбыт киһи туруга. ☉ Освобождение (из мест заключения). Көҥүлгэ тахсыбыт
5. Тугу эмэ гынарга (хол., бултуурга) быраабы биэрэр докумуон; тугу эмэ гынарга быраап биэрии. ☉ Документ, удостоверяющий право на совершение чего-л.; разрешение
   Холкуос бырабылыанньата уон тайаҕы бултуурга көҥүл ылбыта. С. Никифоров
   Эн дьиэ туттаҕын, онон Сатыровтан маска көҥүллэ көрдөө дииллэр. И. Федосеев
   Били Солко [киһи аата] түөкүн көҥүлэ суох бөөлүүн куораттаан хаалбыт. С. Ефремов
   Дьуһуурунай генералга бэйэтэ тиийиэҕин, — салалтаттан көҥүлэ суох. Л. Толстой (тылб.)
6. даҕ. суолт.
7. Баттабыла суох, кыһарыйыыта суох. ☉ Не знающий стеснений, протекающий в условиях отсутствия угнетения, насилия, свободный
   Көҥүл олоҕу ыламмыт Көҥүлбүтүн тутуоҕуҥ! Саха фольк. Ол суруктар көҥүл норуот эйэлээх олоҕун аймаабыт фашистарга өһөгөйдөөх өһүнэн, сэбиэскэй норуот кыайыытыгар энчирээбэт эрэлинэн тыыналлар. Софр. Данилов
   Саҥа дьоллоох, көҥүл олох иһин охсуһуу саҕана …… баайдар-тойоттор саа уоһугар миигин туруора сылдьыбыттарын өйдүүбүн. С. Ефремов
8. Кимтэн да тутулуга суох. ☉ Вольный, независимый
   Күлүмүрдэс дьүһүннээх, Көхсөөх сүрэхтээх, Көҥүл өйдөөх …… Көмүстээхэй доҕоччугуом! Өксөкүлээх Өлөксөй
   Күөххэ устар күнүм курдук, Көҥүл көтөр күндү туллук, Сыыдам сырыы кынаттаргын Сырдык диэки салайбыккын. Эллэй
9. сыһ. суолт.
10. Туох да хааччаҕа суох; туох да мэһэйэ суох. ☉ Беспрепятственно, свободно
    Көҥүл үөхтэриэм суоҕа. Амма Аччыгыйа
    Эйэлээх үлэ көҥүл күүрэр Өрөгөйдөөх күннэригэр …… Ийэ дойдуга биэрэрбит Аан дархан андаҕары. А. Бэрияк. Кыһыл этэрээтин хамандыыра Халлааскы …… ячейка сэкирэтээрэ Попов буолан сүбэлэһэн, билиэн бэриммит бандьыыт саллааттарын баппыыска сурук ыла-ыла көҥүл ыыталыыллар. И. Бочкарев
11. Чэпчэкитик, улаханнык соруммакка, күүһүн-күдэҕин бараабакка. ☉ Легко, словно играючи, без видимых усилий
    Тустууга көҥүл айбардаан бастаата. — Таҥастыын-саптыын син сэттэ уонча киилэлээх оҕонньор буолуом этэ эбээт. Ону кини көҥүл тутар-хабар. Амма Аччыгыйа
12. Туттуу түһүк форматыгар: талбытынан хайдах саныырынан; кимтэн да тутулуга суох, дьаалатынан. ☉ В форме орудного падежа: свободно, как желает; самотеком, стихийно
    Көмүс остуол көҥүлүнэн оҥоһуллар үһү (тааб.: күөл тоҥоро). Хотугу тумус тыа анныгар баар кумахтаах элгээн үрдүгэр кирпииччэ үктээтим уонна сайылык бэтэрээ өттүгэр, биир сири бэйэм көҥүлбүнэн талан ылан, иин хастан ытыыстаан кэбистим. Эрилик Эристиин
    Үллэр үс үөһэ, үрүҥ күнү утары көрдөххө, үрүлүйэн тохтон, көҥүлүнэн сүүрүгүрэн түһэр эбээт Өлүөнэ өрүһүм. Суорун Омоллоон
13. сыһыан т. суолт.
14. Баҕар, оннук буолуон сөп. ☉ Возможно, может быть, может
    Бу сүөһүбүт көҥүскэ киллэрэн ыһан да кэбистэҕинэ көҥүлэ сүөһү, — Мэхээлэ ыстанан кэбиһээри өрө чиччигинии турар атын көнтөһүн харбыыр. Амма Аччыгыйа
    — Сибилигин да киирэн кэллэҕинэ көҥүлэ. Софр. Данилов
    Медпууҥҥа сылдьан көрдөрбүт, соччо улахана суох үһү. — Ким билэр, улаханнык да үлүппүт буоллаҕына көҥүлэ. М. Доҕордуурап
15. Тугу баҕарар гынара талбыта. ☉ Волен (делать что угодно)
    Тойон тугу туойара көҥүлэ (өс ном.). Онно ким даҕаны хамнаһын бачча диэн догубуордаспат, барытын бэйэтэ сөбүлүүрүнэн биэрэригэр-биэрбэтигэр көҥүлэ үһү. Саха фольк. Үбү мин бэйэм сырабынан булбутум уонна бэйэм хайа баҕарар туттарбар көҥүлүм. Эрилик Эристиин
    Дьиэҕэ Чыычаах [оҕо аата] соҕотоҕун көрүлүүр үгэстээх: ыллыырыгар көҥүл, ытыырыгар көҥүл. Күндэ
    ♦ Көҥүл арыыта калька, истор. — муора арыытыгар баар Куба судаарыстыбата Арҕаа полушариеҕа соҕотох социалистическай судаарыстыба буолбутун ойуулаан ааттааһын. ☉ Остров Свободы (неофициальное название Кубы)
    Көҥүл арыытын [Кубаны итинник уобарастаан ааттыыллар] холобура Америка норуоттарын тутулуга суох буолар иһин охсуһууга күүрдэр. КВА МГ. Көҥүл көнтөһүн тут — туохха да наадыйбакка, кыһаллыбакка көҥүл сырыт, көҥүл бар. ☉ Жить свободно, вольно, без нужды и забот (букв. держать поводья свободы)
    Күнүһүн аһыы-аһыылар Көҥүл көнтөһүн туталлар. Күннүк Уурастыырап. Көҥүл көппүт киһи кэпс., сөбүлээб. — бэйэтэ сөбүлээбитинэн бардамнык сыл-дьар киһи. ☉ Человек, не признающий норм общественной морали. Дьэ, сууту-сокуону билиммэт көҥүл көппүт киһи дии. Көҥүл көрүлээн (олор) кэпс. — талбыккынан айбардаан (олор). ☉ Привольно, вольготно (жить). Бүүкээнниир Ыаһах …… кыайан-хотон, үөрэн-көтөн, байан-тайан, көҥүл көрүлээн олорбута үһү. Саха фольк. Бэйэтэ тугу таптыырынан, тугу саныырынан көҥүл көрүлээн олорбута үһү. Саха фольк. Көҥүл көт — туох эмэ хааччахтан, кыһарыйыыттан босхолонон, батталтан төлө көтөн көҥүл бар. ☉ Быть свободным, вольным, независимым (букв. свободно летать)
    Кэрэтиэн, кытаанах муҥнары ааспыттар, Кытарбыт тимири үрдүнэн хаампыттар — Билигин үрүҥ күн сырдыгын көрбүппүт, Күөх хочо күөнүгэр бу көҥүл көппүппүт. С. Васильев
    «Баһыыба, дьэ көҥүл көттөҕүм!» — Охоноон үөрүүтүттэн сирэйэ итий-итий гыммахтаата. «ХС». Көҥүл тыын — туох эмэ түбүктэн, эбээһинэстэн босхолонон уоскуй, чэпчээ, һуу гын. ☉ Вздохнуть свободно, почувствовать облегчение (обычно — освободившись от забот, обязанностей)
    Үөрэхпин бүтэрэн дьэ көҥүл тыынным. НАГ ЯРФС I. Көҥүл ыыт — ылыныллыбыт бэрээдэги, сиэри таһынан быһыыланары тохтотума, хааччахтаама. ☉ Ослабив требовательность, сделать кого-л. своевольным, плохо повинующимся, распустить кого-л.
    Олус эрдэ биһиги кинини куоттарбыппыт. Онуоха эбии бэрт былдьаһар куһаҕан саҥнаах сорох дьоннору олус көҥүл ыытан, кини этинхаанын алдьаттарбыт, айымньытын сарбыттарбыт эбиппит. Суорун Омоллоон. Көҥүлэ көҥүллэҕэр кэпс. — бэйэтин көҥүлэ (тугу гынара), бэйэтэ биллин (тугу гынарын). ☉ Пусть сам решит (что делать), он волен делать что-л. по своему усмотрению.
    ◊ Көҥүл ааһар пиэскэ саахымат. — утарылаһааччы бүтэһик лииньийэтигэр тиийэр кыахтаах пиэскэ. ☉ Проходная пешка. Биллэрин курдук, эндшпильгэ көҥүл ааһар пиэскэ олус улахан суолталаах. КА СОоО II–III. Слон уонна ладьялар ситимнээх көҥүл ааһар пиэскэлэри үчүгэйдик өйүүллэр. КА СОоО II–III. Көҥүл өттүнэн — бэйэтэ баҕатынан, баҕа санаатынан. ☉ Добровольно, на добровольных началах
    Бэйэҥ көҥүл өттүгүнэн барбат буоллаххына, мин эйигин кэлгийэн туран илдьиэм, хара түөкүнү. Н. Неустроев
    1889 с. сыылынайдар уонна кинилэри кытта көҥүл өттүнэн кэлсибит аймахтарын ахсаана сэттэ тыһыынча икки сүүс уон түөрт киһи буолбута. «Кыым»
    Көҥүл ситим көр ситим. Көҥүл ситимҥэ өйдөбүллэринэн сөп түбэһэр эрэ тыллар ситимнэһэллэр. СЛСПҮО
    Саха учуонайдара сомоҕо домох көҥүл ситимтэн уратытын таарыйан суруйбуттарын ахтыахха сөп. СЛСПҮО. Көҥүл сурук — ким эмэ тугу эмэ гынарыгар быраап биэрэр докумуон. ☉ Разрешение, документ, удостоверяющий право на совершение чего-л.
    Оҕонньор мас кэрдэргэ көҥүл суругун хаста да төхтүрүйэн аахпыта. И. Федосеев
    Ийэм нэһилиэк сэбиэтигэр баран, кучуну, эрбэһини оттуурга көҥүл сурук аҕалла. «ХС»
    Көҥүл тиэмэ көр тиэмэ. [А.Е. Кулаковскай] сороҕор бэйэтин хоһооннорун ааҕара уонна биһиэхэ көҥүл тиэмэҕэ хоһоон суруйтаран көрөрө. Суорун Омоллоон
    Көҥүл тустуу көр тустуу. Көҥүл тустуу — саха да, монгуол да ис сүрэҕиттэн ылларбыт оонньуута. И. Федосеев
    Биһиэхэ спорт көрүҥүн быһыытынан көҥүл тустуу эмискэ киирэн киэҥ сайдыыны ылбыта. «Кыым». Көҥүл тылбаас көр тылбаас. Көҥүл хамсаныылар (толоруулар) спорт. — гимнастикаҕа: туох да көмө тээбиринэ суох хамсаныылары оҥоруу. ☉ Вольные упражнения (в гимнастике)
    Художественнай гимнастика олус уустук көрүҥ: многоборье биэс көрүҥэ — лиэнтэнэн, булаванан, мээчигинэн, скакалканан эрчиллиилэр уонна көҥүл толоруулар киирэллэр. «Кыым»
    Көҥүл хоһоон көр хоһоон. Көҥүл хоһоон форматын сайыннарыы, байытан иһии түмүгэр бэртээхэй айымньылар суруллубуттара, суруллаллар даҕаны. СГС ӨСҮДь
    «Саллаат» — биэстэн уон биэскэ диэри сүһүөхтээх алталыы строкалаах строфалартан тутуллубут көҥүл хоһоон. КНЗ ТС. Куобах көҥүлэ — күһүн саҕаланан баран кыһын бүтүөр диэри куобаҕы бултуурга көҥүллээх кэм. ☉ Официально разрешенный период охоты на зайцев (обычно с октября по март)
    Үлүмнэһэн, кус оҕото көтүөр тиийбэккэ, куобах көҥүлүн көһүппэккэ быраканьыардаан быһа сытыйабыт. «ХС». Кус көҥүлэ — саас уонна күһүн кустуурга көҥүллээх кэм. ☉ Официально разрешенный период охоты на уток (определенные сроки весной и осенью)
    Күөдьаатык көбдьүөрүһэ Ону-маны кэпсэттибит, Бүгүн кус көҥүлэ, Бултан эмиэ мэлийдэхпит. Урсун
    ср. тюрк. көҥүл ‘сердце’