көр дьогдьой
[Көнчүө бөҕө] дьахтары ылан, атын чогдойор самыытыгар мэҥэһиннэ. ПЭК ОНЛЯ II
Матайдаргын быстыма, чогдойдоргун тостума. ХИА КОВО
♦ Чогдойор саала — дьогдьойор саала диэн курдук (көр дьогдьой)
Аан ийэ дайды …… Үрдүк арҕаһыгар, Чогдойор саалыгар …… Сир киинэ диэн Сириэдийбит. П. Ойуунускай
Дьоллоох Туймаада барахсан чогдойор саала буолан туругурбут Тойон Тумус [сир аата]. «Чолбон»

туохт.
1. Итэҕэл быһыытынан: ким эмэ тугунан эмэ куһаҕан буолуон биттэнэн, төттөрүтүк сүөргүтүк быһыылан (кыылы-сүөлү этэргэ). ☉ По поверьям якутов: предчувствовать что-л. недоброе, иметь такую способность (о животных)
[Лэгиэн:] Араастаан муҥнана сатаан кэбистибит да, биир да пааспытыгар биир да кырса төрүт киирбэт …… кырытыннарда, түүйдэ быһыылаах. Суорун Омоллоон
«Туох ааттаах буолан күтүр ытыыр, кими түүйэҕин?!» — ынаҕын талах олоппоһунан сабыыр. Баал Хабырыыс
Арҕахха бултаммыт эһэ хаһаайынын түүйдэҕинэ «ыарыыр» диэн кэпсииллэр. ПАК АаТХ
2. кэпс. Туох эмэ туоларын, кыалларын эбэтэр үчүгэй буоларын итэҕэйимэ, эрэнимэ. ☉ Не верить в чью-л. перспективность, в благополучный исход чего-л.
Бииктэр Өлөксүөйэбис бу олоҕу бэркэ түүйэр эбээт. Амма Аччыгыйа
«Ол хомуйсан да диэн төһө өр чэчириир эбит», — диэн Миикэн ойуун Тыгыны түүйэн көнчүө бырахпыта. Далан
Атаас, кэбис, алҕас этэн, Аналбытын түүйүмэ, Аан дойду бары кэрэтэ — Ааһар былыт диэхтээмэ! Эллэй
ср. др.-тюрк., тюрк. туй ‘замечать, чувствовать, догадываться’

1. туохт.
2. Илиини күүскэ хамсатан (садьыйан) тутан турар эттиккин элит, илк. ☉ Бросать, кидать, метать
   «Мэ, бу иһиккин харай», — диэтэ Хара Бытык быдараахпын быраҕан биэрэ-биэрэ. Н. Неустроев
   Олорор дьон икки ардыларынан атаҕын тумсун батары биэрэн, өрө ыстанан, күүлүн үөһэ, үһүс долбуурга бырахта. Амма Аччыгыйа
   Деомид Бакланов уҥуохтара босхо барбыта, бэлэмнии тутан сытар бэстилиэтин сиргэ бырахпыта. Н. Якутскай
3. Тугунан эмэ дьарыктанаргын тохтот, уурат. ☉ Прекратить занятия чем-л.
   Ол Ньуукка үөрэҕин быраҕан, тыаҕа тоҕо тахсыбыта буолла? С. Ефремов
   Оҕонньорбун, үлэбин да бырахпытым ээ диэн, хата, үөрэрим. Софр. Данилов
   Сороҕор биһиги эрэнэр тустууктарбыт дьарыктарын наһаа эрдэ быраҕаллар. «Кыым»
4. Кими-тугу эмэ ханна эмэ хааллар. ☉ Покинуть, оставлять кого-что-л. где-л. «Миигин бырах
   Бэйэҥ бар. Саатар эн тыыннаах орт», — диэбитэ кини доҕоругар. Суорун Омоллоон
   Бачча бултаан баран быраҕарым кыһыылаах, тахсан арааран түһэрэргэ тиийдим. Т. Сметанин
   Үҥэн-сүктэн көрдөһөбүн. Халыҥ аньыыбын бырастыы гын. Тыыннаахпар аны эйигин соҕотохтуу быраҕыам эрэ суоҕа. Н. Лугинов
5. кэпс. Кими-тугу эмэ ханна эмэ тугунан эмэ тиэйэн, тиэрдэн биэр. ☉ Довезти, доставить кого-что-л. «Оччоҕо, оперативнай группаны “АН-2” сөмөлүөтүнэн Н-скай аэродромҥа быраҕыахха!»— диир подполковник Привалов. Н. Якутскай
6. даҕ. суолт. Мээнэ барбыт (хол., мэник буулдьа туһунан); үөрүттэн быстан мээнэ барбыт (хол., таба туһунан). ☉ Оторвавшийся и ушедший далеко от стада (напр., об олене); случайный, шальной (напр., о пуле)
   Кэпсиир мииннээх хочулуокка Бырах Буулдьа түһэрин, Эр сахалар кыргыска Холкуларыгар түһэллэрин. И. Гоголев
   Бырах буулдьаҕа таптаран, Кеша госпитальга киирэргэ күһэллэр. «Кыым»
   тюрк. брак, бырак
   ♦ Күөгү бырах көр күөгү
   Атыыһыт бу кэлэн, Көлдьүн өйүнэн эргитэн, Күөгү быраҕа олорор. С. Васильев
   Мутугунан быраҕар муҥур үйэ көр мутук. Мутугунан быраҕар Муҥур кылгас үйэҕэ Күнү-дьылы барыаҕыҥ Киэҥ кэскиллээх үлэҕэ. Баал Хабырыыс
   Өрө бырах көр өрө. Мин Дайбыырап ыскылаатыттан үчүгэй, сыаналаах табаардары куоракка киллэрэн сыанатын өрө быраҕан атыылыырым. Умса бырах, иттэннэри бырах көр умса. Умса бырах, иттэннэри бырах — үүт-үкчү кини курдуга. Н. Босиков
   Ууга тааһы бырахпыт курдук көр уу. Ууга тааһы бырахпыт курдук сураҕа суох сүппүтэ. И. Федосеев
   Мэхээс болуотун үөккэ баайбыта, сэрэнэн үөһэ Ваняҕа тахсыбыта, көһүйбүт оҕо ууга тааһы бырахпыт курдук барар кыахтааҕа. «ХС»
   Хаайыыга бырах көр хаайыы. Дьэ, ол иһин өстөөхтөрүҥ, Турция соллоҥ баайдара, [Назым Хикмет] Сырдык тыыҥҥын өһөрөөрү Хаайыыга бырахпыттара. Эллэй
   Ыраахтааҕы былааһа куруһуогу арыйан баран, кини кыттыылаахтарын хаайыыга бырахпыт. П. Филиппов
   Харахха быраҕыллар көр харах. Мин айымньыларым мантан сүүйтэриэхтэрэ суоҕа. Хата, баҕар, үчүгэйдэрэ ордук харахха быраҕыллыа. «ХС»
   Хараххын быраҕан ыл көр харах. Полина Сидоровна туох эрэ саҥа дуорайбытыгар ыҥыраллар дуу диэн чөрбөйдө, көрүдүөр, палааталар диэки хараҕын быраҕан ылла. «ХС»
   ◊ Биллэҕэ бырах көр биллэҕиннэри
   Дэлиһиэй кинээс хара кыл дөйбүүрүн таҥнары туппут, кирдээх хомуһуол сонун санныгар биллэҕэ бырахпыт, көөһөкүс гына көтөн түстэ. Эрилик Эристиин
   Онно өйдөөбүтүм: Иван, миигин көхсүгэр биллэҕэ быраҕан баран, сүһүөҕүн былдьаһан байааттаҥныы иһэр эбит. Н. Кондаков. Бырах бар — туохтан, хантан эмэ быстан, арахсан мээнэ бар, сүтэн хаал. ☉ Отбиться (от стада), одичать (о домашних животных); потеряться (о человеке)
   Киэҥ халлааҥҥа «угуттуур» Мородулары булаары, Бырах барбыт тугуттуу Күн күлүмэр мунуоҕум. С. Данилов
   Муҥнаах кыыс сэрэйэрэ Уол бырах барарын, «Санаар!» — диэн эймэнэрэ, Этэрэ кэриэһин. Таллан Бүрэ. Атаах кыысчаан өһүргэнэн, Бырах бараат, сүтэн хаалбыт, Омоҕой баай мөҥөн, үөҕэн Эллэйи үүрэн ыыппыт. И. Гоголев
   Иилэ бырах көр иил. Тэһиинин ыҥыыр хоҥсуоччутугар иилэ быраҕаат, атын холго сырбатта. Амма Аччыгыйа
   Тиит мутугар саһыл оҕолоох корзинкабын иилэ быраҕан баран, эмиэ бокуойа суох саам диэки тэбинэ турдум. Суорун Омоллоон
   Таба көҥүл сылдьар, маамыктанан хаһан баҕарар иилэ быраҕан ылаҕын. Н. Габышев
   Көнчүө бырах көр көнчүө. Таҥара икки атахтаахха Өрүһүлтэтэ суох Үрүт — үрдүгэр Үйэ аайы үөскүү тур, Үтүөҕүн көрүллүө диэн, Түстээн көнчүө бырахта. Өксөкүлээх Өлөксөй
   Тылла бырах көр тыл. «Киһи кыайбатаҕа диэн суох, кыайыллыа!» — Софья Петрова тыл бырахта. М. Доҕордуурап
   Биһиги кэпсэтэ олордохпутуна, Николаев кэлэн тыл быраҕа, эргийэ-урбайа сатаата. Т. Сметанин
   «Ноо, ол туһунан ити уол биһиэхэ тугу да этэ илик этэ ээ», — соһуйан хаалбыт Лааһар быһаарыыта суох тыл бырахта. И. Оконешников. Тылын тыалга бырахпат көр тыл. Бэтэрээн хомуньуус Еремей Прокопьевич салайар звенота тылын тыалга бырахпата. «Кыым»
   Хоһуун үлэһит кыыс тылын тыалга бырахпат. «ЭК»