страд. от түүй =; ыарыһах түүйүллүбүтэ ыраатта больной уже давно безнадёжен.

см. түүйүү .

возвр. от түүй =; бэйэҕин түүйү-нүмэ не накликай на себя беду.

возвр. от түүй = 1; эдэрбин диэн — эрэнимэ, кырдьаҕаспын диэн —түүнүмэ погов. (будучи) молодым не обольщайся, (став) стариком не отчаивайся.

и. д. от түүй = 1) предчувствие (чего-л. недоброго); дурное предчувствие; 2) перен. разг. ирон. сомнение, недоверие.

гл
биттэнэр, билгэлиир; сүрэҕэ таайар; түүйэр

туохт. Солотуоханан ыарый. ☉ Болеть золотухой
Лариса Тимофеевна солотуохалаабыт сирэйдээх алта-сэттэ ыйдаах кыра оҕотун ньилбэгэр ууран …… олорбута. В. Яковлев
Иккибэр диэри кыайан хаампатахпын, өссө эбии солотуохалаан, бу оҕо киһи буолуо суох диэн түүйэллэр. «ХС»

сээбэҥнээ диэнтэн дьаһ
туһ. Дьонун сүбэтинэн, бэйэтин кытары турхааттарын ылбыта уонна туора хараҕы-кулгааҕы сээбэҥнэтимээри, тэйиччи соҕуһунан үс мэҥэни батыһыннарбыта. Н. Лугинов
Ол эрээри кини түҥкэтэх майгыта улахан дьону бэркиһэтэрэ, ону ааһан сээбэҥнэтэрэ. Эҕэрдэ СС
Ити, куһаҕаны биттээн, кырдьаҕас ойуун көҕөн, улар саҥатынан сээбэҥнэтэн түүйбүт. ПИС СТС

аат.
1. Киһи илиитин, оттон кыыл (үксүгэр эһэ) илин атахтарын салбахтара. ☉ Кисть руки (человека); передняя лапа (обычно медведя)
Оһох арҕаатыгар эһэ баппаҕайа сытар үһү (тааб.: сиппиир). «Дорооболоруҥ, куорат дьоно!» – диэн лоҥкунатта уонна бөдөҥ баппаҕайынан илиибин ыга тутта. Далан
Илии тутустахха, киһи ытыһа кыаҕын ылбат халыҥ баппаҕайдааҕа. М. Доҕордуурап
Эһэ икки кэлин атаҕар өрө туран, сытыы сойуо тыҥырахтардаах икки илин баппаҕайын сарбаппытынан уол үрдүгэр саба түспүтэ. Далан
2. көсп., поэт. Туох эмэ үүйэ-түүйэ тутара, кытаанахтык ылара (хол., ыарыы). ☉ Ощущение сильного сжатия чего-л. (напр., при болезни)
Тууйуоҥ суоҕа хара дьайдаах Ыарыы хааннаах баппаҕайгар! Тиийиэм ахтыы арыаллаах Быыкайкаан далбарайбар. М. Ефимов
Тыал үүрэр долгун үөрүн Тыйыс баппаҕайынан хабан, Улуу дьэбир киҥнээх Очуос тааска сырбатан, – Оһуор-бырдаат оҥортоото. И. Чаҕылҕан
◊ Баппаҕайгын туттар (биэр) кэпс. – 1) илиигин биэрэн дорооболос. ☉ Здороваться за руку. Кини миэхэ баппаҕайын туттарда; 2) көсп. эйэлэһэргин, сөбүлэһэргин биллэр. ☉ Проявить согласие, миролюбие, дружелюбие
Эн доҕордоһуоххун баҕараҕын дуо? Аҕал илиигин. Мин үөрүүнэн баппаҕайбын биэрэбин. Н. Габышев

I
түүй диэнтэн бэй
туһ. Эдэрбин диэн эрэнимэ, кырдьаҕаспын диэн түүнүмэ (өс хоһ.). Үчүгэй ыралаах киһи дьолу аргыстаһар. Куһаҕаны түүнэр киһи муҥу муннунан тыырар. Н. Абыйчанин
II
1. аат. Суукка саамай хараҥа кэмэ (киэһээҥҥи уонна сарсыардааҥҥы кэм икки арда). ☉ Тёмное время суток, ночь
Ити курдук түбүгүрэн, Түүн дьэ ааста этэҥҥэ. Күннүк Уурастыырап
Соҕуруу дойду хараҥа түүнэ налыйан турар. Т. Сметанин
Халыйда сир бары муннугар Хамсаабат хараҥа түүн ийэм. А. Николаев
2. сыһ. суолт. Суукка саамай хараҥа кэмигэр, түүн буолбутун кэннэ. ☉ Ночью, в ночное время
Ол түүн мин Онно төрөөбүппүн, Тоҥ балаҕаҥҥа, Хараҥаҕа... С. Данилов
Түүн аракыаталар өрө көтөн тахсан сырдаппахтыы түһээт, умуллан тохтоллор. Т. Сметанин
Бу түүн улахан хаһыҥ түһэр үһү. М. Доҕордуурап
♦ Түүн төрөөбүт кэпс. — толоон оҕото диэн курдук (көр толоон). Ити түүн төрөөбүт оҕо. Түүн утуйбакка, күнүс олорбокко көр күнүс. Бүүкээнниир Ыаһах эрэйдээх …… күнүс олорбокко, түүн утуйбакка, харыһыйара хараҕын уута, көмүскэтэрэ көмүскэтин уута буола сылдьан, көҥүстээх үрэҕэр быт оҕуһун көлүйэн, сап өтүүтүн состорон нырылытан киирэн бара турда. Саха фольк. Түүн утуйбат, күнүс олорбот буолла кэпс. — туохтан эмэ улаханнык долгуйан, туох эмэ буоларын олус кэтэһэн сүгүн олорор кыаҕыттан таҕыста, санааҕа-онооҕо түстэ. ☉ Быть в состоянии крайнего беспокойства, волнения в ожидании чего-л.
Наҕылга быста дьадаҥы оҕолору босхо аһатан үөрэтэр буолбуттар үһү диэн сурах иһилиннэ. Микиитэ түүн утуйбат, күнүс олорбот буолла... Амма Аччыгыйа. Түүҥҥэ (хараҥаҕа) ылларда — хойукка диэри туохха, ханна эмэ тардыллан хараҥаҕа былдьатта, түүҥҥэ баттатта. ☉ Быть застигнутым ночной темнотой, задержавшись где-л. почему-л. «Этэргин этэ оҕус, тардыма, биһиги түүҥҥэ ылларыахпыт», — күүтэн ыксаан турбут сирдьит уол кыйаханан куолаһын сонотор. Р. Баҕатаайыскай
Борук түүҥҥэ ылларан, Холкуос дьоно хонууга, Отуу уотун сырдыгар Олбох тардан, аһыыллар. А. Абаҕыыныскай
Муҥхаттан төннөн иһэммин, Бу курдук киэһэрэммин, Ыкса түүҥҥэ ылларарым, Ыйдаҥаҕа махтанарым. М. Тимофеев. <Хараҥа> түүнү харахтан сөбүлээб. — түүн утуйбакка ону-маны гын; түүнүн онноманна сырыт. ☉ Бодрствовать, заниматься чем-л. ночью; разгуливать в ночное время, развлекаться ночами
Үлэлии, айа, кынаттанан, Сарсын ыраах барабын. Бу хоско, түүнү харахтанан, өр олорон ааҕарым. Н. Босиков
Били дьахтар …… хараҥа түүнү харахтанан таансылаан эрэ таһыахайданар. Э. Соколов
◊ Түүн үөһэ (орто, ортото) — түүн саамай хараҥарар кэмэ, 24 чаас буолуута. ☉ Время наступления полной темноты, полночь
Кыһыҥҥы сис тыаҕа түүн үөһэ ааспытын кэннэ, сарсыардааҥҥы им арылла илигинэ ордук дьиппинийэ хараҥарар, ордук чэлгиэннирэ тымныйар. Амма Аччыгыйа
[Оҕонньордоох эмээхсин] түүн орто саҕана утуйдулар. Күндэ
Күһүөрү. Түүн үөһэ. Халлаан имэ — Хара барыар. А. Абаҕыыныскай. Үрүҥ түүн — сайын хоту күн муҥутаан уһуур кэмигэр хараҥарбат сырдык түүн. ☉ Белые ночи, которые наступают летом на Севере
Сып-сырдык хотугу үрүҥ түүн. Уу-чуумпу долгураҥ. Сөп-сөрүүн. Күннүк Уурастыырап
Үрүҥ түүн... Сылаас уонна сырдык, Күнэ суох сырдык курдук. Л. Попов
Бу — сыл саамай кэрэ кэмэ. Ол эрээри сотору үрүҥ түүннэр бүтүөхтэрин Кирилэ билэр. «ХС»
др.-тюрк., тюрк. түн