аат.
1. Айахтан, мурунтан тахсар сынньылхай, хойуу убаҕас, салыҥ. ☉ Тягучая слизь (напр., носовая)
Сэллик атыыһыт мээнэнэн көрөкөрө үрүҥ чалахайынан силлээн унаарытар. Н. Лугинов
Саҥа төрөөбүт бараан оҕотун айаҕын, муннун чалахайын сотон, ыраастаан баран ийэтигэр салата бэриллэр. ДьСИи
Нуорка айаҕыттан, муннуттан күүгэннээх чалахай санньылыйар. ТИиС
2. бот. Ууга үөскүүр, силиһэ, умнаһа, сэбирдэҕэ суох үүнээйи. ☉ Водоросль
Омуһаҕа сиҥнэн, күөх чалахайынан туолан, баҕа бөҕө бахчаҥнаабыт, көйүүр бөҕө көнчөҥнөөбүт. Д. Апросимов
Оҕоуруу күнү быһа сөтүөлээн чалбааттанар көлүччэлэрэ чалахайынан көҕөрчү көрөн сыталлара. Айталын
Кустар күөх чалахайдаах ууга сылдьаллар эбит. П. Аввакумов
◊ Чалахай былыт — чараас былыт. ☉ Перистые облака. Улуу Очуос Хайа Ойуун алаас-сыһыы быһаҕаһын саҕа сүллэстигэс сүүһэ хара чалахай былыкка быһаҕаһа сүтэн …… үллэн олорор эбит! Д. Апросимов
ср. каракалп. силекей ‘слизь’, каракалп. шалан ‘водоросль’

баттаа диэнтэн бэй., атын
туһ. Баттанар күннээх буоллахпына, хомуньуустар көмүскүөхтэрэ диэн кини бэйэтин, син киһи курдук көрүнэр. П. Ойуунускай
Турар дьоно көспүт дьиэ, Аана ыга баттанан. П. Тулааһынап
Горькай ойон туран, кэтит сабарай ытыһынан түөһүн баттанна, дэлэгээттэргэ сүгүрүйтэлээтэ. Амма Аччыгыйа
♦ Тарбахха баттанар (ааҕыллар) – 1) олус аҕыйах ахсааннаах, сэдэх. ☉ Немного, совсем мало, по пальцам можно перечесть
Биһиги манна кэлэрбитигэр таас дьиэ диэн тарбахха баттанар ахсааннаах этэ. В. Гаврильева
Эдэрчэгиэн, сырыыны-айаны хотон сылдьар эр бэртэрэ тарбахха баттанар ахсааннаахтар. «ХС»; 2) биир баар-суох эрэллээх, эрэли үөскэтэр (киһи). ☉ Единственный подающий надежду
Оччолорго кини курсугар тарбахха баттанар, кэскиллээх, бастыҥ устудьуон этэ. Е. Неймохов.
◊ Өттүк баттан – көнөтүк туран илиилэргинэн синньигэс биилиҥ ойоҕос өттүлэриттэн баттан. ☉ Упереть руки в бока, подбочениться (поза независимости и некоторого превосходства)
Сарсыныгар икки ыттаах Кэйиик Көстөкүүн көнчөҥнөөн кэлэр, өттүк баттанар. Н. Габышев
Кэтириис [Лэкиэс иннигэр кэлэн өттүк баттанан туран эрэн:] Дьөксө, истиэххин баҕардаххына, тоҕо эн бэйэҕэр хоруоп оҥоһуннуҥ? С. Ефремов. Сыҥаах баттан – тоҕоноххуттан анньынан сыҥааххын илиигинэн өйөө (үксүгэр олорон эрэ). ☉ Подпереть щеку рукой (в основном сидя)
Оҕотоойоп, иһиллэ-иһиллибэттик өрө тыынан баран, тоҕоноҕунан остуолга тайанан сыҥаах баттанна. Софр. Данилов
Матрена охтубут тиит үрдүгэр саҥата суох сыҥаах баттанан олорор. Амма Аччыгыйа
Степан Саввич соҕотоҕун хаалан баран, оннуттан турбакка эрэ сыҥаах баттанан олорон табахтаата. Н. Лугинов