Якутские буквы:

Якутский → Русский

чалахай

1) слизь; күөх чалахай зелёная слизь; 2) водоросль; водоросли; күөл чалахайа озёрные водоросли # халлаан чалахайа перистые облака.

Якутский → Якутский

чалахай

аат.
1. Айахтан, мурунтан тахсар сынньылхай, хойуу убаҕас, салыҥ. ☉ Тягучая слизь (напр., носовая)
Сэллик атыыһыт мээнэнэн көрөкөрө үрүҥ чалахайынан силлээн унаарытар. Н. Лугинов
Саҥа төрөөбүт бараан оҕотун айаҕын, муннун чалахайын сотон, ыраастаан баран ийэтигэр салата бэриллэр. ДьСИи
Нуорка айаҕыттан, муннуттан күүгэннээх чалахай санньылыйар. ТИиС
2. бот. Ууга үөскүүр, силиһэ, умнаһа, сэбирдэҕэ суох үүнээйи. ☉ Водоросль
Омуһаҕа сиҥнэн, күөх чалахайынан туолан, баҕа бөҕө бахчаҥнаабыт, көйүүр бөҕө көнчөҥнөөбүт. Д. Апросимов
Оҕоуруу күнү быһа сөтүөлээн чалбааттанар көлүччэлэрэ чалахайынан көҕөрчү көрөн сыталлара. Айталын
Кустар күөх чалахайдаах ууга сылдьаллар эбит. П. Аввакумов
◊ Чалахай былыт — чараас былыт. ☉ Перистые облака. Улуу Очуос Хайа Ойуун алаас-сыһыы быһаҕаһын саҕа сүллэстигэс сүүһэ хара чалахай былыкка быһаҕаһа сүтэн …… үллэн олорор эбит! Д. Апросимов
ср. каракалп. силекей ‘слизь’, каракалп. шалан ‘водоросль’

Еще переводы:

слизь

слизь (Русский → Якутский)

ж. салыҥ, чалахай.

моллюски

моллюски (Русский → Якутский)

мн. зоол. моллюскалар (чалахай эттээх харамайдар).

араҥастыҥы

араҥастыҥы (Якутский → Якутский)

көр араҕастыҥы
Сэллик атыыһыт, мээнэнэн килэччи көрө-көрө, араҥастыҥы үрүҥ чалахайынан силлээн унаарытта. Н. Лугинов

дьагдьас

дьагдьас (Якутский → Якутский)

дьагдьай диэнтэн холб. туһ. Кытылга талахтар, тымныы чалахай сииги бүрүнэн, боруора дьагдьастылар. А. Фадеев (тылб.)

чалахайдан

чалахайдан (Якутский → Якутский)

туохт. Чалахайынан бүрүлүн, чалахайдаах буол. ☉ Покрываться слизью, водорослями
Ыалдьыбыт киһи айаҕа чалахайданан хаалар. ПЭК СЯЯ
Чүөмпэ уутун кытыыта күөх чалахайдаммыт. Н. Якутскай

салыһын

салыһын (Якутский → Якутский)

аат., фольк. Балык салыҥын курдук сынньылхай куһаҕан маасса, чалахай. ☉ Омерзительная липкая слизистая масса, покрывающая что-л. Ситии саҕа ситимэ суох Сиик-силбик сирэйдээх, Сап саҕа тардылыга суох Салыһын илбис ньуурдаах [булгунньах]. П. Ойуунускай

чалах

чалах (Якутский → Якутский)

көр чалахай
Сайдалыкы …… Хоҥорой дуорсун тумулугар Сараһын чалаҕынан Сабыллан турар [Соноҕоһу таһаарда]. П. Ойуунускай
◊ Чалах былыт түөлбэ. — чараастык хаттыгастаммыт былыт. ☉ Слоистые облака
Чалах былыт курдук Чаппараахтаан налыттым. П. Ойуунускай

чэлкэх

чэлкэх (Якутский → Якутский)

аат. Тыҥаттан уонна тыыныы уорганнарыттан тахсар чалахай, салыҥ; тыыннаах харамай ханнык эмэ уоргана бодоҥуруутуттан тахсар ириҥэ, хаан булкаастаах чалахайдыҥы симэһин. ☉ Слизистое выделение из дыхательных путей и лёгких, мокрота; слизистая жидкость, содержащая кровянистый гной, образующаяся вследствие поражения какого-л. органа живых существ
[Баайдар] Сидьиҥҥэ силбээн, быртахха былаан …… Чэлкэҕинэн тибиирэллэрэ. С. Данилов
Сонообут дьахталлартан хааннаах чэлкэҕи бааҥканы туолуор диэри ылан урукку чөллөрүгэр түһэрэрэ. ВНЕ НЭНь
ср. др.-тюрк. челпэк, туркм. чылпык ‘глазной гной; гной на уголках глаз’, монг. залхог ‘слизь’

арыл гын

арыл гын (Якутский → Якутский)

арый диэнтэн көстө түһүү. Эмискэ аһыллан ыл (түннүк сабыытын, кинигэ илииһин уо. д. а. туһунан). ☉ Резко приоткрываться (о шторах, книжной странице и т. п.)
[Дьахтар Кулун Куллустууру] төбөтүн оройугар үрэн сирилэппитигэр били ап чалахайа итии силим курдук саба тибиирэн кэбиспитэ арыл гына түспүтэ. ПЭК ОНЛЯ III
Ыстаап дьиэтин аһаҕас түннүгүнэн киэһээҥҥи сиккиэр тыалтан үрүҥ болотуна түннүк сабыыта арыл гынар. А. Сыромятникова

көнчөҥнөө

көнчөҥнөө (Якутский → Якутский)

  1. көнчөй диэнтэн б. тэҥ. көстүү. Сарсыныгар икки ыттаах Кэйиик Көстөкүүн көнчөҥнөөн кэлэр. Н. Габышев
  2. Элбэх буола-буола, хончоҥноон хамсаа, үрүт үрдүгэр тахса сатаа (үөн-көйүүр туһунан). ☉ Кишмя кишеть (о насекомых, гадах)
    Өтөҕүн оннугар кутуйах типпит, оҥкучаҕа сиҥнэн күөх чалахай уунан туолан, баҕа бөҕө бахчаҥнаабыт, көйүүр бөҕө көнчөҥнөөбүт. Д. Апросимов