и. д. от көн =.

1) становиться прямым, ровным, выпрямляться, выравниваться; мантан антах суол көнөр отсюда дорога выпрямляется; 2) перен. становиться лучше; поправляться, исправляться; олох көннө жизнь стала лучше; майгыта көммүт характер у него исправился.

көн диэнтэн хай
аата. Суол тоҕойун көнүүтүгэр, бырысыап холбонуулаах икки самасыбаал массыына тобус-толору таас чох тиэнэн иһэллэрэ көһүннэ. Тумарча
Биһиги улам бэрээдэккэ тардыллан, көнүү суолугар үктэнэн испиппит. «ХС»
Олох-дьаһах көнүүтэ, төрөөбүт тылынан үөрэх, сурук-бичик, кинигэ тарҕаныыта — бу барыта саха литературата түргэнник сайдарын кэрэһилээбитэ. «ХС»

туохт.
1. Токуруйан, өҕүллэн, иҥнэйэн баран төннөн, урукку оннугар түс; төҥкөйөн баран өрө тутун. ☉ Выпрямиться, разогнуться (о чем-л. искривившемся, накренившемся, согнувшемся и т. п.); разогнуть спину
Кини соһуйан, эмискэччи көнө түстэ. Амма Аччыгыйа
Бэл оҕонньор нүксүгүрэ Эһиэкэйгэ көнөн хаалар. И. Гоголев
Онтон тиитэ иҥиэттэн баран көнөн ылыытыгар сүр баҕайытык хаачыгыраата. Амма Аччыгыйа
2. Оллуруҥ-боллуруҥ сүтэн, дэхси ньуурдан (сир, суол туһунан). ☉ Становиться ровным, выравниваться (о дороге, поверхности земли и т. п.). Бу суол улаханнык көммүт эбит. — Маталах сирэ көммүт, хадьымала кэҥээбит. Саха фольк.
3. көсп. Тупсан, үчүгэй буолан кэл (хол., күн-дьыл). ☉ Проясняться (о погоде), выравниваться, поправляться, улучшаться (о жизни, здоровье и т. п.)
Мантан ылата олох-дьаһах көнүө. А. Бэрияк
Доруобуйам көнөн иһэр. Эрилик Эристиин
Түрмэ эрэсиимэ көммөтөҕө. П. Филиппов
Бэс ыйын бастакы аҥаарыгар күн-дьыл бэркэ көннө. М. Шолохов (тылб.)
4. көсп. Куһаҕан быһыыгын быраҕан, таба, сөптөөх суолга киир. ☉ Изменяться к лучшему, исправляться, становиться на путь исправления
Бүдүрүйэн баран көммүт дьон очурдаах олохторун ойуулааһыҥҥа тыла-өһө ордук тахсымтыа. Эрчимэн
Өһүргэппит буоллахпына, Өйдөт миигин, — мин көнүөм. Дьуон Дьаҥылы
Кинилэр [хаайыылаахтар] көнөр суолга турбуттарын туһунан толору дакаастыыр матырыйаала суох эрээри, босхолоон кэбиһэр чахчылара бааллар. «Кыым»
5. көсп. Кыыһырбыккын, киҥнэммиккин аһаран үчүгэй майгылан, көнньүөр. ☉ Отойти, перестать сердиться, успокоиться
Ардыгар кыыһыран, айманан ылар, сороҕор көнөн, күлэн-мичилийэн көстөр. Н. Заболоцкай
Аҕыйах хонугунан Яков улам көнөн, кыһыыта-абата, кэмсиниитэ арыый ааһан, мүлүрүйэн барда. Н. Заболоцкай
6. көсп. Байан, туругуран бар, үптэнастан. ☉ Богатеть, становиться зажиточным, обеспеченным, денежным, улучшать свое материальное положение
Барыстаахтык кэпсэтэн, тайҕаттан лаппа көнөн тахсыбытым. И. Гоголев
Андриан Корнилов саҥардыы көнөн эрэр, сүүрбэччэни кыайбат сүөһүлээх, орто ыал. М. Доҕордуурап
♦ Көммүт саха (саха көнүүтүн көммүт, сахаттан көммүт барахсан) — байбыт, уойбут-топпут, үчүгэй олоххо тиийбит саха. ☉ Разбогатевший, добившийся успеха в жизни якут
Көммүт саха, доҕор. — Саха көнүүтүн көнөн муннун анныгар киҥинэйэн ыллаата. М. Доҕордуурап
Харах Сэмэн ласхайан тахсар, Сарайан, ыараан, киэҥник ахчайан, Сахаттан көммүт да барахсан!.. Дьуон Дьаҥылы. Санаата көммүт — санньыйбыта, кыыһырбыта ааһан, эбэтэр туохтан эмэ дуоһуйан үчүгэй майгыламмыт. ☉ Приходить в доброе расположение духа, приободряться (после угнетенного состояния)
Дьөгүөрдээн санаата көнөн сылдьар. Амма Аччыгыйа
Сеня таптыыр кыыһын субу көрсөр буолбутуттан санаата көнөн, үөрэн, көхсүн иһигэр ыллаан киҥинэйэр. Н. Якутскай. Сүнньэ көннө — наар төттөрү, утары этэрэ, оҥороро тохтоото, дьон курдук өйдүүр-саныыр, саҥарар, оҥорор буолла. ☉ Перестать упрямиться, встать на правильный путь, перевоспитаться
Киһи сүнньэ көнөрө дөбөҥө итиччэ эбитэ дуу, били урут мунньах аайы сигэйиллэр управляющай аны «Демьян Васильевичтан» атыннык ыҥырыллыбат. А. Данилов
— Мин Ананий этиитин сүрэхпинэн истэн олоробун. Бу сөрү-сөп санаа буолла, — Лука, бытааннык ахсаан ааҕан эрэрдии этэн лобурҕатан истэ. — Лука олус да сүнньэ көммүт. — Ким эрэ тиэхэлээхтик эттэ. М. Доҕордуурап
ср. тюрк. көн ‘быть согласным’

v. to straighten, become straight; көннөр= v. to straighten, make straight; көннөрөөччү n. rectifier; көнө a. straight