тэрбэй диэнтэн б
тэҥ. көстүү. Эльвира хааһа тэрбэҥнээтэ, өрө-таҥнары көрбөхөлөөтө. Л. Попов

туохт.
1. Кэхтэн, кырдьан, ыалдьан чэбдик көрүҥҥүн сүтэр (үксүгэр аат туохт. ф-гар быһаарыы курдук тут-лар). ☉ Быть, стать болезненным, дряблым (от старости, болезни — обычно употр. в ф. прич.- определения)
Одон оҕонньор үөлээннээҕин амньыраабыт, туораттан киһи аһыныах бүттүүн чарчыстыбыт дьүһүнүн көрөн уйадыйан ылла. Н. Лугинов
Ньалҕаарыччы бириэйдэммит, амньыраабыт тириилээх сирэйдээх, энньэйбит уостаах, ииммит-хаппыт полковник Любканы кытта кэккэлэһэ олорон иһэр. А. Фадеев (тылб.)
Охоноон кинини [Дуомунаны] чинчийэ көрбөхөлөөтө: муостан кыһыллыбыт курдук сирэйдээҕэ амньыраабыт. Л. Попов
△ Олох араас моһоллоруттан күүс-уох, доруобуйа өттүнэн мөлтөө. ☉ Ослабевать от невзгод, трудностей жизни
Бар дьон олоҕодьаһаҕа амньыраата [сэрии ыарыттан, кураантан]. Кыра дьон барахсаттар хоргуйан, дьаарыйан эрэллэр. М. Доҕордуурап
Алта-сэттэ сыл наар сэрии усулуобуйатыгар сылдьан кини чэгиэн доруобуйата амньыраабыта. П. Филиппов
Алдьархайга амньыраабатах Айыы оҕото буола түстэ, Охсуһууга бохтооботох Орто дойду оҕото буола түстэ. П. Ядрихинскай
2. Ыар санааҕа ыллар, саймаар. ☉ Быть грустным, печальным, быть в подавленном настроении
Аналлаах дьоллорун Алҕас түһэн, Атырдьах маһыныы Антах муммут Аймах хаан аҕастарым Амньыраабыт санааларын Аралдьытар буоларыҥ. С. Васильев
Чаҕылхай күн, чэгиэн салгын үөрдүөхтээҕэр, төттөрүтүн, амньыраабыт, айгыраабыт санааны ордук тоһоҕолоон чорботорго дылы. Н. Лугинов

аат. Маһы кэрдэргэ, суорарга эбэтэр тугу эмэ хайытарга, быһыта охсорго аналлаах, сытыы биилээх, ончохтоох, мас уктаах тимир туттар тэрил. ☉ Топор
[Микиитэ эһэтэ] Биирдэ таһырдьаттан тоҥ эти кыбынан киирэн, дүлүҥ олох маска ууран баран, сүгэнэн үлтү сабаабытынан барда. Амма Аччыгыйа
[Баанча] Дарыбыанаба сүгэтэ күөрэҥниирин хараҕын кырыытынан көрбөхөлүүр: мас кэрдээччинэн үлэлиэ эбит! Л. Попов
Маһы сүгэнэн суоран таҥастанар, сүгэнэн хатырыгы сулуйуллар, мас кэрдиллэр. МАП ЧУу
♦ Сүгэ-балта тыл — олохтоох, дьиппиэ, дьоһуннаах тыл. ☉ Основательное, серьёзное, убедительное слово
Биһиги көлүөнэбит тыла ала бэлиэ, лоп курдук сүгэ-балта тыллаах үгэстээхпит. Амма Аччыгыйа
Доҕор, бытааһахтарга баһы бэриммэт баҕайы. Эр киһи сүгэбалта тылын дьахтар истиэхтээх. Далан
Дьон бары дьиппиэрэн олорон, хас тыл этээччи сүгэ-балта тылларын истэллэр. И. Никифоров
◊ Баппаҕай (ытыс) сүгэтэ — кыыл баппаҕайын эбэтэр ытыс кырыыта. ☉ Ребро лапы или ладони
Адьырҕаны сабырҕаҕыттан харбаан ылан, ороон таһааран, баппаҕайын сүгэтинэн сиһин булгу охсор. В. Миронов. Кэтэх (сүүс) сүгэтэ — киһи кэтэҕин эбэтэр сүүһүн уҥуоҕун ордук бөҕө, бөлтөгөр өттө. ☉ Наиболее твёрдая выступающая часть затылочной или височной кости
[Ыт оҕото] маҥан төбөтө саллайан улахана, сүүһүн сүгэтэ, акаары ыттарга буоларын курдук, бөп-бөлтөгөр, кыпкыараҕас харахтара күөх өҥнөөхтөр, болоорхойдор. В. Миронов
Оботтоох-соллоҥноох батас Кэтэҕин сүгэтин быһа хабан, Сиһин сүлгүөҕүн дьукку салаан, Сыа тиҥилэҕин туура көтөн …… Тэлэ дайбаан таһаарда. «ХС». Муос сүгэ — ойуун кыырарыгар туттар кыра муос сүгэтэ. ☉ Маленький роговый топорик (обычно атрибут шамана)
[Эллэй] дьиэтин хараҥата бэрт диэн муос сүгэнэн дьиэ холлоҕоһун дьөлүтэ сынньан түннүктээбит. Н. Неустроев
Элэйэн-элэйэн киил буолбут муос сүгэни ойуун кыаһааныгар солбуйа баайан кэбистилэр. П. Ойуунускай. Сүгэ муос — кыыл кырыылаах, кытаанах муоһа. ☉ Острые, твёрдые рога животных
Таба сиргэнэн, утары хайыһан туран, икки кэлин атахтарынан күүскэ тирэнэн баран, соҕотох салаалаах кыракый сытыы уһуктаах сүгэ муоһунан киһи түөһүгэр түһэн кэбистэ. Болот Боотур. Сүгэ таас — кумахха этиҥ охсубутуттан үөскээбит, уһун синньигэс токур быһыылаах таас. ☉ Камень удлинённой согнутой формы, образовавшийся от удара молнии в песок, фульгурит
Сүгэ таас сүргүөһүннээх, Сааллар чаҕылҕан сапсыырдаах, Кутаа уот куйбуурдаах [этиҥ]. Өксөкүлээх Өлөксөй
Умайан, сырдаан баран Сууллуом түүҥҥү сындыыстыы, Сытыам толуу, улахан Тиит анныгар Сүгэ таастыы. Сахаларга итэҕэл баар: Сүгэ таас ымыы буолар. И. Гоголев. Сүгэ олуга — сүгэнэн маһы кэртэххэ ойдон түһэр кэрчик. ☉ Щепка, отколотая при рубке дерева
Биир киэһэ Микиитэ чалбахха сүгэ олуктарын тамнааттыы туран көрдөҕүнэ: тус соҕуруу диэкиттэн биир киһи тиэтэйэ хааман дьулугурайан иһэр. Амма Аччыгыйа
Сир ахсын тоҥ маска сүгэ кылбаҥныыр, Сүгэ олуга туллук курдук кыыраҥныыр. С. Васильев
[Ньургууна] ийэтэ сүгэ олугунуу кыырайан хаалбыт, ким да суолун суоллаабатах, кимиэхэ да туох эмэ бэлиэни хаалларбатах. А. Сыромятникова. Сүгэ ончоҕо — сүгэ кэтит, хаптаҕай, кэтэх өттө. ☉ Обух топора
Маайыс муус түннүгү сүгэ ончоҕүнэн тиэрэ охсон кэбистэ. Амма Аччыгыйа
Тимир Саппыкы уоһун быһа ытыран, маҕыйа түһэн баран, сүгэ ончоҕунан Бадаайкыны кэтэҕин уолаҕаһыгар сырбаппыта. Д. Таас. Сүгэ уга — хатыҥтан суоран оҥоһуллар сүгэ тутааҕа. ☉ Топорище
Хотуур, кыраабыл, сүгэ уктарыгар мүккүллэн, бэйэлэрэ хаптаһын курдук килэриччи чэрдэммит ытыстар тыастара өрө ньиргийэ түстэ. Амма Аччыгыйа
Ырыа Маппый уола Дабдыыр Дьаакып оһох чанчыгар сүгэ уга хатыҥы суора олорор. Эрилик Эристиин
Бүөтүр кыс маһыгар, бэрэстээк үрдүгэр сүгэ уга буолар хатыҥы суора турар. Р. Кулаковскай. Тэрээк сүгэ — кэтит биилээх, мас кэрдэргэ, суорарга аналлаах сүгэ. ☉ Плотницкий топор с широким лезвием
Биир дьоһуннаах «литовка» хотууру, биир тэрээк сүгэни атыыласта — онтукатыттан улаханнык үөрдэ. Болот Боотур
Дьэкиим кинээс икки илиитин ньыппарынан, субу бүгүҥҥү түбэлтэҕэ ананан буруустаммыт кэтит биилээх тэрээк сүгэтин ылан, балыгы үөһэттэн таҥнары көрөн, олох маска саба аччайан олорор. Н. Заболоцкай
Мин сүгэ охсобун. Нуучча тэрээк сүгэтин үтүгүннэрэ сатыыбын. М. Доҕордуурап. Чохороон сүгэ — тугу эмэ кырбастыырга, кыра маһы суорарга, кэрдэргэ аналлаах чэпчэки кыра сүгэ. ☉ Лёгкий маленький топорик, предназначенный для мелких хозяйственных работ
Баһылай, чуорааннардаах илимин уонна чохороон сүгэтин ылан …… лааҥкы диэки барда. Л. Попов
Мойот куругар анньына сылдьар чохороон сүгэтин ылан, үрэх үрдүгэр төҥкөччү үүммүт уһун бэһи кэрдэ баран иһэн «сүгэбин сөпкө да ылбыппын, син булчукка маарынныыбын» дии санаата. Т. Сметанин
Чохороон сүгэ былыргы саха киһитин, ордук булчут киһи арахсыспат аргыһа, тыын мала. «ББ». Чүүччү сүгэ — синньигэс уһун биилээх сүгэ. ☉ Топор с длинным узким лезвием
Чүүччү сүгэ. Остуолба бүтэй баҕанатын үүттүүргэ аналлаах. МАП ЧУу
Этиҥ сүгэтэ көр сүгэ таас. Бабаарынатыгар арааһынай үүттээх таастар, этиҥ сүгэлэрэ, ох саалар, муос оноҕостор мунньуллубуттар. Болот Боотур
Этиҥ охсубут сиригэр этиҥ сүгэтэ баар буолар диэн кэпсииллэр. АЛА КК
ср. тув. сүгэ ‘топор’, бур. һүхэ ‘тесак; топор’, монг. сүх ‘топор; секира’