көрсүһүннэр диэнтэн төхт
көрүҥ. Бэрэстэбиитэллэр пааралары сыыһа оҥорбуттар диэн айдааны тардаллар. Кырдьык даҕаны, тиэрэ дьоннору көрсүһүннэртээн кэбиспиппит. ВВ ТТ

көрүс диэнтэн дьаһ
туһ. [Отчут:] Хайдах эмэ гынан Даайыһы кытта көрүһүннэр диэбитэ, онуоха бу түүн манна кэлээр диэбитим, ону сөбүлээн, доҕор уолунаан бу тыаҕа күүтүөх буолтара. А. Софронов
Оҕом Петя доҕорун ахтарын уорбалааммын, бу көрүһүннэрэ аҕаллым. М. Доҕордуурап
◊ Сирэй көрсүһүннэр (көрүһүннэр) суут-сок. — биир дьыалаҕа түбэспит дьону утарыта көрүһүннэрэн доппуруостаа. ☉ Проводить очную ставку
Петушков, кини бэйэтин көмөлөһөөччүлэрин сирэй көрүһүннэртээбиттэрин эрэ кэннэ, дьыалата таҥнастыбытын биллэ. Эрилик Эристиин
[Саввин:] Сонун үчүгэй. Оҕонньор хайаан даҕаны биһиги оҕонньорбут. Билигин сирэй көрүһүннэриэхпит. Оччоҕо чахчыта биллиэ. С. Ефремов

I
ыйыт. солб. аат. Ким, туох эмэ бэлиэлэрин, тугун-ханныгын ыйытары бэлиэтиир тыл. ☉ Как, каким образом. Хайдах олороҕут? Хайдах гынабын? Хайдах киһиний?
□ Уонна эн хайдах ыал буолаары гынаҕын? Амма Аччыгыйа
[Барахсаанап:] Хайдах өйдүөм суоҕай? С. Ефремов
♦ Хайдах да гынар сир суох — тугу да гынар, атыннык оҥорор (быһыыланар) кыах суох. ☉ соотв. ничего не поделаешь
Оҕонньор кыыһы Кууһумаҕа биэрэрин эмээхсин сөбүлээбэт быһыылаах этэ да, хайдах да гынар сир суох этэ. Н. Түгүнүүрэп
Төһө да эйигин таптаабытым иһин, хайдах да гынар сирим суох. «ХС»
ср. уйг. кайдак, хак. хайдаҕ ‘какой’
II
аат сыһыан т. Саҥарааччы араас долгуйуутун, дьиктиргээһинин, соһуйуутун, абарыытын, суланыытын, кыыһырыытын, саарбаҕалааһынын, мунаарыытын о. д. а. көрдөрөр. ☉ Выражает удивление, негодование, сетование, сомнение, недоумение говорящего (как)
Хайдах, оттон сынньаммаккын дуо? С. Ефремов
Хайдах, арааһа, иирэн кэлбиккин дуу?! Д. Очинскай
Хайдах, ол оҕом эрэйдээҕи саатар көрсүһүннэрбэккит дуо? «ХС»

1. аат.
2. Улахан аймалҕан, араллаан (туохтан эмэ содулланан тахсар). ☉ Волнение, беспорядки (как результат каких-л. громких событий)
   Сэрии ыар дьайаанын ынырыгын билбит, Суоһар муҥҥа бохсуллан, Сору көрбүт куорат турар. Күннүк Уурастыырап
   О, күн айана Унньуктаах уһун, уһун, Ол устар былаһын Дуолан охсуһуу, Хабыр хапсыһыы Ахпат дьайаана. «ХС»
   Хабырыыс хотон тас аанынан үөмэн сыбдыйан киирэн тарбыйах уулуур хоруудата умса уурулла сытарын үрдүгэр олорунан кэбистэ уонна туох дьайаан буоларын иһиллээтэ. «Сахаада»
3. Туох эмэ үлүскэнэ, уххана (хол., суруйар дьарык). ☉ Азартное увлечение, воодушевленное занятие чем-л. (напр., творчеством)
   Эрэллээх эн доҕоруҥ Баҕар охтуо охсуһуу толоонугар, Баҕар умайыа айар дьайааныгар. Таллан Бүрэ
   Суруйар идэ дьайаана миигин Николай Егоровичтыын өссө биирдэ көрсүһүннэрэн турар. М. Тимофеев
   Өрүһүм эппэҥниир балкыыра Дьайҕардар саппахтаах санаабын. Бу манна туох алып дьайаана Баарын мин дьэ таайа сатыыбын. А. Михайлов
4. сыһ. суолт., поэт. Олус, сөҕүмэр, наһаа (быһаарар тылы күүһүрдэн биэрэр). ☉ Очень, слишком, чересчур (обозначает превосходную степень признака предмета)
   Чаллах тииккэ дьааһыйбытынааҕар Дьайаан улахан тыас тыаһаата да, Көстүбэт уолун тыла төрдүнэн Көтүрү ыстанан хаалла. С. Васильев

1. тиксис диэнтэн дьаһ. туһ. Аа-дьуо акыҥнаан туран, дүлүҥнэрин хардарыта анньан, тиксиһиннэрэн биэрдэ. В. Миронов
2. Кимнээҕи эмэ бэйэ-бэйэлэрин кытта көрсүһүннэр, булсуһуннар. ☉ Сводить кого-л. с кем-л., помогать кому-л. встретиться с кем-л.
   Биһигини тиксиһиннэрбит суол поэзия этэ. Күнүстэритүүннэри хоһоон суруйарбыт. Софр. Данилов
   Уоллаах кыыһы тиксиһиннэрэн кэбиһэллэр. Эдэрдэр уураһаллар. Суорун Омоллоон
   Сарсыҥҥытыгар сэрэбиэй Москва уобалаһын маастара В. Борисовы кытта тиксиһиннэрбитэ. ССТ
3. бэт., бот. Сүөһү боруодатын эбэтэр үүнээйини суордун тупсаран биэрэр сыалтан атын боруоданы, суорду кытта холботолоо, иссиһиннэр. ☉ Соединять разные породы, сорта для получения улучшенных экземпляров, скрещивать (о домашних животных, растениях)
   Сүөһүнү тупсарыыга түргэн уонна биллибит ньыманан атын-атын боруодалары тиксиһиннэрэн ууһатыы буолар. ПСБ ТИиПҮ
   Яктары дьиэтитэр, ынах сүөһүнү кытта тиксиһиннэрэн элбэх эттээх, хойуу үүттээх сиэнчэр сүөһүлэри үөскэтэр үлэнэн ордук киэҥник Монголия селекционердара дьарыктаналлар. ГКН МҮАа
4. кэпс. Кими, тугу эмэ бэйэ-бэйэлэригэр киксэрэн биэрэн киирсиһиннэр, охсуһуннар. ☉ Подстрекать, побуждать к драке кого-л., науськивать, натравливать друг на друга
   Анараа иккис бандьыыт оҕустары тиксиһиннэрэ сатыы сылдьар. Н. Заболоцкай
   Убайдара кыыһыран бараллар. Иккиэннэрин умсарыта анньыалаан, тиксиһиннэрэн көрөллөр. Улдьаа Харалы
   — Ити Дубов, дьэ, доруобай киһи. — Гончаренконы кытары тиксиһиннэрбит киһи! Хайалара кыайыа дии саныыгын? А. Фадеев (тылб.)

туохт.
1. Икки аҥыы тустуспа сылдьар тугу эмэ бэйэ-бэйэлэригэр ыга сыстыһар гына оҥор эбэтэр эпсэри сыһыартаан холбоо. ☉ Плотно подогнать, приладить, чтобы одно к другому подходило по размеру
Ууруллубут эркини ыпсаран, улахан, үөл сүллүгэһинэн саайан биллиргэтэллэр. Д. Таас
Ыпсыытын үчүгэйдик ыпсаран, сыыптаан, муохтаан оҥоһуллар быһыт ампаар тирэҕин маһын суон бэрэбинэлэртэн бэлэмнээтилэр. М. Доҕордуурап
Маннык улахан иһити сиик өппөт, уу тэстибэт гына ыпсаран, тигэн, ыаһаан оҥорорго улахан сатабыл, уран тарбах наада. НБФ-МУу СОБ
2. көсп. Хомоҕойдук, лоп-бааччы сааһылаан, өйдөнөр гына саҥар, хоһуй, кэпсээ. ☉ Говорить, рассказывать складно, образно, выразительно, воспевать
Саха киһитэ кутун-сүрүн туттарбыт, ырыатыгар ыпсарбыт, хоһоонугар холбообут өрүһэ — улуу Өлүөнэ. Н. Якутскай
Биһиэхэ, сахаларга даҕаны араас итэҕэһи-быһаҕаһы көр-күлүү оҥорон сатаан ыпсаран кэпсиир дьоннор бааллар. ПП ЭЭД
Оҕо тыллары сөпкө сааһылаан, ыпсаран бэйэтэ этии оҥоруутугар ыарырҕатар. ОМЕ БМЫ
3. көсп., кэпс. Кимнээҕи эмэ бииргэ ыҥыран көрсүһүннэр, булсуһуннар, билсиһиннэр. ☉ Свести, познакомить кого-л. с кем-л., помочь кому-л. встретиться или сойтись
Уруурҕаһыннарбыт улуу-дьаалы буолан, Урууга угуйуллар; Ыпсарбыт ытык киһи буолан, Ыҥырыыга сылдьар. Өксөкүлээх Өлөксөй
[Омуннаах Уйбаан:] Мин эн тускун Бүөтүрү кытта сүбэлэстим. Сатанар буоллаҕына кини ыпсарыах буолла. Н. Неустроев
4. көсп. Тугу эмэ оннун-олоҕун буллар, сиһилээн быһаар, ситимнээн саассааһынан оҥор. ☉ Положительно решить какое-л. предприятие, дело, добиться его благополучного исхода, благополучно довести всё до логического завершения
Наада буолтугар, ыгылыйбакка туран барытын быһааран, орун-оннун буллартаан, ыпсаран кэбиспитэ. В. Яковлев
[Микииппэр] Ылсыбыт дьыалатын ыпсаран баран биирдэ тэйэр, киһи киэнэ киргиллээҕэ. Күндэ
«Үлэҥ боппуруоһун ыпсаран кэбиһиэх. Бостуой санааҥ уларыйа сылдьыа», — диэтэ Иван. Э. Соколов
5. көсп., кэпс. Киһиттэн (кимтэн эмэ) ылбыт иэскин төлөө. ☉ Расплатиться с долгами
[Кулуба:] Дьэ, доҕоор, хайатын даҕаны Бокуруопка ыпсарыаҥ. Эн буолан оттон биэрээ инибин. Н. Неустроев
Икки хонукка мииммиккэр, икки элии атыыр этинэн толунуоҥ. Сааһыҥ тухары сатаан ыпсаран, киһиттэн туһанар буолбут киһигин. Болот Боотур
[Харбаатай:] Бии иэскин хаһан ыпсараҕын? Л. Габышев
♦ Икки хараҥаны ыпсар (силлиһиннэр) көр икки I
Икки хараҥаны ыпсаран үүнээйи эгэлгэтин үүннэрэллэр ахан да онтуларын хомуйааттарын кытары кэлэн былдьыыр кэриэтэ тутан бараллар. Н. Лугинов
Ийэлээх аҕабыт үлэ дии-дии, икки хараҥаны ыпсараллар. П. Аввакумов
Оччолорго үлэһит илии тиийбэт буолан, холкуос үлэтигэр икки хараҥаны ыпсараллара, эр киһи үлэтин бүүс-бүтүннүү үлэлииллэрэ. В. Иванов
ср. хак. чапсыр ‘клеить, склеивать, приклеивать, прилеплять что-л.’