прил. легальнай, көҥүллээх.

1. прич. от дозволить; 2. прил. көҥүллэнэр, көҥүллээх; дозволенные приёмы борьбы спорт, тустууга көҥүллэнэр ньымалар.

туохт. Олус тымныы, тыаллаах буол (үксүгэр сааскы күн-дьыл туһунан). ☉ Быть холодным, ветреным, похолодать (обычно о весенней погоде)
Мин таптыыбын айылҕа Хахсааттыырын, халларын... С. Тарасов
Силлиэ да түһүө көҥүллээх. Халлаан хоту улаҕата Хахсааттыах курдук көҥүллээх. Болот Боотур

туохт., түөлбэ. Үөрдээн муһун. ☉ Собираться в стаю, вливаться в общий поток
Көтөр көйүүлээн кэлиитигэр …… Күүстээх быардаах эрэ Көхсүүр-сөбүлүүр Күндү үтүө күнэ Күөрэйэргэ көҥүллээх эбит. Саха нар. ыр. I
Көтөр кынаттааҕым төттөрү көйүүлээн кэлэн эрэр эбит. ДСЯЯ

сыһ. Бэрт сотору, олох сотору. ☉ Очень скоро, в ближайшее время, на днях
Ньукууһа Сыҕаайап дьону эргиччи көрөн кэбистэ: «Онон, кыһылларгыт бүгүн-сарсын мэлийэн да хааллахтарына көҥүллэрэ диэммин этэбин». Амма Аччыгыйа
[Егор Егорович (төбөтүн тарбанар):] Ким билэр, доҕор. Кистэл буолбатах, бассабыыктар бүгүн-сарсын манна да кэлэллэрэ көҥүллээх. С. Ефремов
Бүгүн-сарсын, баҕар, биир эмэ өр кыыл таба үөрэ киирэн кэлиэ. Болот Боотур

туохт. Сөбүлээн көнньүөр, үөр-көт. ☉ Быть в радостно-приподнятом настроении
Күөрэгэйдиир чыычаах Күн ойуутугар Көйүллэн күүгүнээтэҕинэ Күүстээх быардыах эрэ Көхсүүр, сөбүлүүр Күндү-үтүө күнэ Күөрэйэргэ көҥүллээх эбит. Саха нар. ыр. I. Дьэ, онтон Көрдөөх күөх сайын Көхсүөн көҕүйэн көстүүтүгэр Көйүүр үөн Күүгүнэс гына түстэ. Саха фольк.

сыһ. Ыйы быһа, ыйы ыйынан; бэрт өр (хол., сүтэн хаал). ☉ В течение месяца, месяцами; очень долго (напр., пропадать, исчезать неизвестно куда)
[Чоруун] ыйы-ыйдаан тугу да саҥарбакка сырыттаҕына да көҥүллээх киһи. И. Гоголев
Хобуламмыт киһини тутан хаайан баран, силиэстийэлээбэккэ да эрэ ыйы-ыйдаан сордууллар. Е. Неймохов
Туундараҕа ыйы-ыйдаан хаһыат, сурунаал кэлбэтэҕинэ, араадьыйа да моһуоктанан саҥарбатаҕына, булчуттарга аҕытаатар ордук күүтүүлээх киһинэн буолар. «ХС»

сыһ.
1. Нарыннык биир күрүстүк дьырылыы (күөрэгэй ырыатын туһунан). ☉ Нежной трелью (петь - о жаворонке)
Күөмэйдээх күндүтэ күөрэгэй чыычааҕым Көмүстээх тойуга Көҥүллээх кыраайга дьирилии дьиэрэйдэ. Күннүк Уурастыырап
Салгыҥҥа уйдаран, Күөрэгэй туйааран, Биир сиргэ битийдэ, Дьирилии ыллаата. С. Васильев
2. Биир күрүстүк «дьир-р-р» диэн тыаһы таһаара (массыына, мотуор тыаһыырын туһунан). ☉ Издавая монотонный прерывистый стрекочущий звук (о шуме машины, мотора)
[Автобус] Хотуну туһулаан хайыста, Сирилии, дьирилии тэбиннэ. Күннүк Уурастыырап

туохт.
1. Бэйэтэ эстэр булт тэриллэригэр кылыытын тарт, кыыл сылдьар суолун туора баай. ☉ Ставить насторожку самострельных охотничьих орудий поперек тропы зверя. Сохсотун хоппуруон сабынан кылыылаата
2. көсп. Кими эмэ буруйга-сэмэҕэ түбэһиннэрээри кэтээ, оннук сыаллаах тугу эмэ оҥорторо сатаа. ☉ Подсиживать, подставлять кого-л., ставить кому-л. подножку с целью доставить неприятности, навредить
Кини биир эмэ тоҕооско түбэһиннэрэн, дьөрү ытан да кэбиһэригэр эбэтэр кылыылаан, тылга иҥиннэрэн баран, …… көскө, хаатырга да үлэтигэр ыыттарарыгар көҥүллээх. Суорун Омоллоон

туохт.
1. Туох эмэ үрдүнэн, тугу эмэ атаххынан үктээ, үктээн хаамп; ханан эмэ элбэхтик сырыт. ☉ Наступать на что-л.; топтать ногами, затаптывать что-л. Оҕо муостаҕа сытар былакааты үрдүнэн баран, тэпсэн буортулаан кэбистэ.
□ Мин, кыра уол, биирдэ аҕабар аһылык илдьээри, бу ходуһаны ортотунан хортууспунан дэйбиирдэнэн истэхпинэ, кини [тойон] отууттан тахсан: «Оту тоҕо тэпсэҕин?!» — диэн ыга көбүөлээн баран, туттаран ылан баттахпын үргээбитэ. Амма Аччыгыйа
Сүөһү тэпсэн хараардыбыт тиэргэнэ бадараанынан быллайан сытара. П. Аввакумов
[Чыычаах ото] киһи үгүстүк тэпсэр сирдэригэр, чуолаан дьиэ таһыгар (тэлгэһэҕэ), суол кытыытыгар хойуутук үүнээччи. МАА ССЭҮү
2. Тугу эмэ атаххынан дэлби үктээн чиҥэт, дэхсилээ. ☉ Утрамбовывать ногами, утаптывать что-л. Балачча үрдээбит от үрдүгэр тахсан …… Сэмэн Бэһиэлэйэп тэпсэ сылдьар. Амма Аччыгыйа
Таня сүөһү кур киитин тиэргэнтэн таһан, өр үлэлээн, оҥхойдору толоро-толоро, ыга тэпсибитэ. М. Доҕордуурап
Дьаамаҕа угуллубут күөх маассаны тэпсэн чиҥэтэргэ саамай кырата икки-үс киһи туруох тустаах. САС
△ Кими, тугу эмэ атаххынан үктээн эчэт, өлөр. ☉ Затоптать, задавить кого-л. «Сыыстахха алдьархай, [тайах] киһини тэпсиэ..
Онон чугаһаан баран [ытыам]...» — дии санаатым. Т. Сметанин
3. көсп. Кими, тугу эмэ кырбаа, сыс. ☉ Бить, избивать кого-л.
Оо, көҥүллээх-кыахтаах гынан баран, сирэйдэрин тэпсэ түһэн биэрбит киһи — моһуоралара көнүөх этэ. П. Ойуунускай
Сатана кыыһа, үтүөнү оҥорон, өссө чуубургуу турбуккун, хата, баран дэлби тэпсэн биэрээйэбин. А. Софронов
Кини …… өссө лаппыйан иккитэ-үстэ хардыылаата: «Тутан сирэйдэрин саатырпыт киһи. Иккиэннэрин үчүгэй аҕайдык үлтү тэпсэн көрүөх этим!» — сутуругун ыгыта туттумахтаата. М. Доҕордуурап
4. көсп., кэпс. Кими, тугу эмэ улаханнык атаҕастаа-баттаа. ☉ Топтать, принижать, обижать кого-л.
Сүүрбэччэ сүөһүбүн сиэтиҥ, хамначчыт оҥоһуннуҥ, үлтү тэбистиҥ, саата суох — ордугун уоруйахтыыгын! М. Доҕордуурап
Туох иннигэр киһи киһини бу айылаах тэпсэрэ буолуой? В. Яковлев
5. көсп., кэпс. Кимиэхэ эмэ соторусотору сылдьан, хонон-өрөөн салгыт, сылат. ☉ Надоедать, докучать кому-л. частыми визитами. Эдьиийим ааҕы хоноһолор быыстала суох тэпсэллэр
□ Саввиннар мээнэ ыалдьыт-хоноһо тэпсибэт ыаллара. В. Яковлев
6. көсп., кэпс. Буоһатаары тыһыгын баттаа, сап (хол., бөтүүк туһунан этэргэ). ☉ Топтать (напр., курицу — о петухе)
[Бөтүүк] таптаан хообургуу-хообургуу эриэн кууруссаны тула көппүтэ, ойон тиийэн кэтэҕин аһыттан ылан тэпсэн барбыта. Далан
Ону «оҕонньор» [атыыр чыркымай] ситэ баттаан, бокуой биэрбэккэ тэпсээри гыммытыгар, «эмээхсинэ» [тыһы чыркымай] ууга умсан хаалла уонна сонно тута атын сиринэн, туора баран күөрэс гынна да, көтөн тарыкынайда. Р. Кулаковскай
♦ Атах тэпсэн олорон кэпсэт (сэһэргэс, сэлэс) — дуоһуйа, астына ирэ-хоро кэпсэт. ☉ Поговорить по душам
Икки улуус кулубалара атах тэпсэн олорон, бэрт үгүһү эргитэн сэһэргэһэллэр. Н. Якутскай
[Доҕордуулар] бары үлэ дьонун сиэринэн, биир хоско хааллан олорбут устудьуоннааҕы сылларыныы, билигин атах тэпсэн олорон астыныахтарыгар диэри сэлэһэр иллэҥнэрэ суох. Н. Лугинов
Атах тэпсэн олорон, Аа-дьуо өр кэпсэттибит. М. Ефимов
◊ Атах тэбис көр атах
[1-гы кыыс:] Көр эрэ, Былатыан уол букатын сатаан атах тэпсибэт ээ. А. Софронов
Муҥха тахсыар диэри килэҥ мууска хатыыскалыырбыт, маанытык таҥныбыт дьахталлар ыраас хаарга атах тэпсэ, илии охсуһа, дьиэрэҥкэйдии оонньууллара. И. Гоголев