нареч. разг. 1. (теперь) аны, билигин; 2. (сегодня) бүгүн; # не нынче завтра бүгүн--сарсын, бэрт сотору.

сыһ. Кыһыылаахтык, хомолтолоохтук. ☉ Досадно, обидно, зло
[Суотчут:] «Үрүҥнэр сурахтарын истэр инигин? Бүгүн-сарсын бу түбэҕэ ыалдьыттыыллара буолуо...» — диир уонна абалаахтык күлэр. В. Чиряев
Кыыс уолу хатыылаахтык көрдө, ис-иһиттэн абалаахтык тутунна. Онтон тыастаахтык хардыылаан куотан барда. Дьүөгэ Ааныстыырап
Мин саам эстибэтэҕиттэн бэркэ кыһыйдым: эстибитэ буоллар бөрө хайаан да маннык абалаахтык куоппат этэ. Л. Толстой (тылб.)

туохт.
1. Көмүөл буолан уһун. ☉ Двигаться по течению (о ледоходе)
Маай бырааһынньыгар уулуссалар көмүөллээбит үрэхтэр буолан куугунуу усталлара. Р. Баҕатаайыскай
Үрэх көмүөллүүрэ лаппа чугаһаабыт быһыылаах, бүгүн-сарсын даҕаны хамсаатаҕына көҥүлэ буолсу. «ХС»
2. Ирэн, көмүрүө курдук буол (өрүс, күөл мууһун туһунан). ☉ Растаяв, рассыпаться на мелкие игольчатые кусочки (о ледяном покрове реки, озера во время весеннего таяния)
Күөл көмүөллээбит. ПЭК СЯЯ

сыһ. Үрдүгүнэн, үрдүк өттүнэн. ☉ Высоко, в вышине
Тыа иһэ иһийбит курдук, арай үөһээнэн суор эрэ хаһыытаан ааһара иһиллэр. Болот Боотур
Хоту хаардаабыт, тымныйбыт. Бүгүн-сарсын үөһээнэн дьэ хаас ааһар түүнэ. ПИО ТС
Катюша уоттара үөһээнэн, Улуу кыайыыга уһуйардыы хараҥа халлааны хайыталлар. «Чолбон»

аат. Туохха эмэ туттарга (хол., атыылыыр аһы угарга) дьааһык кэриэтэ аһаҕас дьара иһит. ☉ Лоток (используется, напр., для переноски товаров при торговле вразнос)
Тэрилтэлэр, биирдиилээн дьоннор …… илииттэн, лотуоктартан уонна массыына үрдүттэн атыылыылларын олохтуурга. «Кыым»
Биирдии ыстаныакка алталыы ньирэй киирэн, мас лотуоктарга кутуллан турар үүтү, аһылыгы аһаат, таска ааһар. «ХС»
△ Боруоданы (хол., көмүһү) сууйар иһит. ☉ Приспособление в виде ковша или корыта для промывки породы, лоток
Бука бары аһара күүркэйэн, бүгүн-сарсын алмааһы булуох курдук, лотуок түгэҕэр хаалар шлих дэнэр таас хааһыны уочаратынан булкуйаллара. Н. Лугинов
Кини маһынан л отуок оҥостон баран, бу үрүйэни батыһа сылдьан кыһыл көмүһү сууйбута. Н. Якутскай
Көмүс көрдөөбүттэр, лотуоктара үүтээннэрин таһыгар умса быраҕыллан сыталлара. И. Федосеев

м. күн, хонук; пасмурный день былыттаах күн; отпуск на несколько дней хас да хонуктаах уоппуска; рабочий день үлэ күнэ; праздничный день бырааһынньык күн; # в дни молодости эдэр эрдэххэ; день на день не приходится күн күҥҥэ тэҥ буолбат; изо дня в день күннэтэ; со дня на день 1) (с одного дня на другой) күнтэн күҥҥэ, күн тура-тура; откладывать со дня на день күнтэн күҥҥэ уталытан ис; 2) (в ближайшие дни) бүгүн-сарсын, субу; день ото дня ему становится лучше (о больном) күнтэн күн сэр-гэхеийэн иһэр; третьего дня иллэрээ күн; на днях өтөр; соторутааҕыта; добрый день! үтүө күнүнэн!; день в день анаммыт күҥҥэ чопчу; на чёрный день өлөр-хаалар күҥҥэ; день и ночь или днями и ночами күнүстэри--түүннэри; остались считанные дни ахсааннаах күн хаалла.

туохт.
1. Кимнээҕитугу эмэ холбооттоо, кинилэр ыккардыларыгар сибээһи олохтоо. ☉ Соединять кого-что-л., устанавливать связь между кем-чем-л.
Сирбит үрдүн ситимнии, Тимир суоллары Тэрийдибит. Эллэй
Сири кырсынан Ситимнии сылыгыраабыт Сибээс быаларыгар Сэнэрээттэр түстүлэр. С. Васильев
Тиэкис ис хоһоонун ситимнээн кэпсээһин оҕо кэпсиир дьоҕурун сайыннарар. ОМЕ БМЫ
2. Туох эмэ буолбуту, буолуохтааҕы атыттары кытта сибээстээн өйдөө, ылын, кинилэри кытта сибээстээҕин бул. ☉ Воспринимать какое-л. событие в связи с другими событиями, фактами, устанавливать связь, зависимость между ними
Бээһээни, бүгүнү, сарсыны Барытын ситимнээн өйдүү Соруйан дуоһуйа-астына Сирийэн мусуойу көрдүм. Баал Хабырыыс
И.В. Пухов айыы бухатыырдара абааһы уолунуун күөн көрсүһүүлэрин, киһи айылҕа амырыын күүстэрин кытта охсуһуутугар сөпкө ситимниир. Эрчимэн
Оҕо остуоруйаны олохтон араарбат, бииргэ ситимниир. «ХС»

биирдэм тыас туохт. Алдьанан үлтү барар кылгас тыаһы таһаар (кытаанах эттик туһунан этэргэ). ☉ Хрустнуть
Үҥүү уга кыыл ыараханын кыайан уйбакка, эрдэ хар гынан хаалла. Н. Заболоцкай
Көрдөххүнэ балыгыҥ бүүс-бүтүн мөлбөйө сытар. Ылаары гыммытыҥ, иһэ көҥдөй, хар гына түһэр. [Туундара кутуйаҕа] көтөрү эмиэ көҥдөйдүү сиир. И. Федосеев
Уҥуох тостор тыаһа хар гынна. Били сордоох бэрт кэбэҕэстик уҥан тойтос гынан хаалла. У. Ойуур
♦ Хар гын — өл, өлөн хаал (үксүгэр кырдьаҕас, ыарыһах киһини этэргэ). ☉ Скончаться, умереть (обычно о пожилом больном человеке)
Бүгүн-сарсын хар гына түһэн өлөөрү сылдьар киһи, мин сокуоннай сааһын сиппит киһини хайаан үөрэтиэмий. А. Софронов. Сүллүкү Ойуун субу хар гыныах курдук көхсүн иһэ бүтүннүүтэ күрдүргүү-хардыргыы сытта. Болот Боотур
Сотору хар гынан да хааллахпына көҥүлүм. Кырдьаҕас киһи — хоноһо кэриэтэ, бүгүн баар, сарсын суох. В. Иванов
ср. монг. хар ‘хрустнуть’

туохт.
1. Ким, туох эмэ кэлэрин көһүт, кэтэс. ☉ Находиться в ожидании кого-чего-л., ждать
Бу киэһэ [Чүөчээскилээх] аҕалара кэлэн биэрбэтэ. Дьоно күүтэ сатаан бараннар, күөстэрин хотордулар. Суорун Омоллоон
Дьиэбитигэр кэлбиппит — дьоммут астарын тардан баран, биһигини күүтэн олороллоро. Далан
Никита билигин кэлиэ. Кыратык күүтэ түс. Н. Лугинов
2. Туох эмэ буолуохтааҕын, туох эрэ саҥаны, сонуну кэтэс. ☉ Ждать, ожидать чего-л. от кого-чего-л., предпологать, что что-л. произойдет, случится
[Мотя:] Мин туох эрэ олус дьиктини күүппүтүм. [Оксана:] Бу олус дьикти буолбатах үһү дуо? И. Гоголев
Дьэллик инньэ дии санаан, моонньоҕоттортон улаханы күүппүтэ. Н. Заболоцкай
Кыра бөһүөлэккэ …… туох баар саҥа сонуну кыһынын ити соҕотох суолтан күүтэҕин. Н. Габышев
3. Инникитин, кэлэр өттүгэр буол, буолан хаал (олоххо буолуохтаах туох эмэ биллибэти этэргэ). ☉ Предстоять, ожидаться (о чем-л. неизвестном, что может жизнь преподнести)
Бүгүн, сарсын кими туох күүтэрин Ким этиэй?! С. Данилов
Иннибэр миигин туох күүтэр? Хайдах олоробун? Н. Лугинов
Оо, төһөлөөх кэрэ кэскил кинилэри күүтэрин туох да билбэт, мин кинилэргэ ымсыыра саныыбын. Н. Заболоцкай
4. Булт кэмигэр куоппакка, үргүбэккэ, сааҕа олорон биэр, булчуту чугаһат, таба ыттар (кыыл, көтөр туһунан). ☉ Подпустить близко, сидеть неподвижно, давая возможность охотнику выстрелить (о зверях, дичи во время охоты)
Оо, барахсаны! Куобах күүтэр да күнэ эбит. Болот Боотур
ср. тюрк. көт, күүт

туохт. Тугунан эмэ (хол., түннүгүнэн, аанынан) быган көр эбэтэр аллараа баар тугу эмэ төҥкөйөн көр. ☉ Выглядывать (напр., в окно, дверь) или заглядывать (внутрь чего-л.). Хоһу өҥөй. Аанынан таһырдьаны өҥөйөн көрдө. Күөлү өҥөйөн көр
□ Кыысчаан хаҥас диэкиттэн ойон кэлэн, балыктаах тымтайы өҥөйөн көрдө уонна кыбыстыбыттыы төттөрү ыстанан хаалла. А. Бэрияк
♦ Өлүү айаҕын өҥөйдө — өлөр-сүтэр турукка киирдэ. ☉ Попасть в беду, оказаться в безвыходном положении
Бэҕэһээ таптыыр киһим алдьархайга түбэстэ, Бүгүн оннооҕор ордукка киирэн биэрдэ: Күнэ өлбөөрдө, Өлүү айаҕын өҥөйдө, Көрдөрбүтүнэн туран, Көстө иэдэйдэ. С. Данилов. Өҥкөөтүн өҥөйбүт — өлөрө чугаһаабыт (иинин өҥөйөн баран сылдьар киһи туһунан). ☉ Человек при смерти (букв. человек, который заглянул в свою могильную яму)
Күрдүргүү-хардыргыы, Кыыкыныы-хаакыныы сыттаҕым ээ, Өҥкөөппүн өҥөйбүт өлөр өлүөхүмэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Күн сырдыгыттан матан, өҥкөөппүн өҥөйөн, бүгүн-сарсын өлөөрү хардыргыы сылдьар сордоохпун. А. Софронов
Кырдьаҕас аҕам …… кырдьан-буорайан, өҥкөөтүн өҥөйөн олороохтуур. А. Сыромятникова. Үөлэстэрин өҥөйдө — өлөллөрөсүтэллэрэ чугаһаата (былыргы сахалар итэҕэллэринэн, абааһылар өлүөх-алдьаныах ыалы көмүлүөк оһох үөлэһинэн өҥөйөн көрөллөр). ☉ Предстоит близкая смерть, беда в семье (по старинному якутскому поверью, когда злые духи заглядывают через трубу камелька внутрь жилища, кто-то из этой семьи умирает)
Өлөр-хаалар күннэрэ Үрдүк үөлэстэрин өҥөйдө быһыылаах. П. Ойуунускай. Үрэх баһын өҥөй — төрөөбүтүөскээбит сиргиттэн тэлэһий, ыраах сирдэринэн сырыт. ☉ Надолго уезжать в дальние края, бродяжничать по чужим краям
[Оннук оҕо] Үрэх-үрэх баһын өҥөйүө, Кыйаар-кыйаар баһыгар кыйданыа, Тайҕа-тайҕа баһыгар тайаныа. Өксөкүлээх Өлөксөй
Эдэрбэр үрэх баһын өҥөйөн, тайҕа баһын тайанан, дьонтон-сэргэттэн туспа дугуйданан сылдьыбыт киһибин. И. Федосеев
◊ Күн өҥөйө киирдэ — ардыы туран киэһэ күн саҕахха көстөн киирдэҕинэ, сотору ардах кэлэр. ☉ Народная примета: если на закате ненастного дождливого дня солнце выглянуло из-за облаков, снова быть дождю
Күн өҥөйө киирдэҕинэ, эмиэ ардах иһэрин бэлиэтэ. «Кыым». Өҥөй бөтүүк фольк. – этин иһин иитиллэр фазан бииһэ бөдөҥ көтөр атыыра. ☉ Индюк. Дьонум аах оччолорго өҥөй бөтүүгү иитэллэрэ
ср. тюрк. өҥ ‘подкрадываться, пристально смотреть нагнувшись, поджидать’