дьүһ. туохт. Элбэх уонна биир тэҥ бөдөҥ гына көһүннэр (дэҥҥэ тут-лар). ☉ Разложить что-л. в большом количестве и равномерно (напр., о карасях одинакового размера).— Дьэ, бэчигирэтэн бөдөҥ соболоох эбэ этэ, — диир Бүөтүр оҕонньор
— Ол байа илигинэ. Күөл балыга байдаҕына, кыратыйар. Н. Босиков

даҕ., кэпс. Кытаанах, ыстаан сиэниллэр (ас, аһылык). ☉ Твёрдый, требующий разжёвывания (о пище)
Араҕастыйан көстөр муос сыата кытаанах буолан ыт сииригэр ысталлаах. С. Тумат
Туох эмэ ысталлаах, амтаннаах ас оҕото көһүннэр эрэ наар миигин хадаҕалыыр. С. Маисов
Лыыба үөрэҕэ амтан биэрэр, хойуннарар, ысталлаах оҥорор. КЕФ СТАҮө

сов. 1. (отрекомендоваться) билсис, бэйэҕин билиһиннэр; 2. кому-чему (предстать) көһүн, арылын; путешественникам представился вид на море айанньь.ттарга муора көстүүтэ арылынна; 3. (возникнуть, явиться) көһүн, баар буол; приеду, как только представится возможность кыах көһүннэр эрэ кэлиэм; 4. (появиться в воображении) көстөн кэл, өйдөнөн кэл; мне представились картины детства миэхэ оҕо сааһым хартыыналара көстөн кэллилэр; 5. кем-чем (притвориться) буол, буолбута буол, кубулун; представиться больным ыалдьыбыта буол.

холбоо диэнтэн бэй., атын
туһ. Доҕор көһүннэр, күүс холбонно да, эн барыны тулуйуоҥ, барыны кыайыаҥ. Амма Аччыгыйа
Эриэппэ луугу кырбаан сиикэй сымыыкка уонна сүөгэйгэ холбонор, туустанар, булкуйуллар. ДьБ
Ынахтар сыарҕаҕа холбоннулар. КНЗ ОО
Киэсэ уол төлөпүөнэ хаһан холбоно сылдьыбытын! «Кыым»
♦ Ырыаҕа ыллан, хоһооҥҥо холбон көр ырыа
Халлааны кустуктуур Москва, Эн үтүөҥ хоһооҥҥо холбонно. «ХС»
◊ Тэҥҥэ холбоммут холбуу этии көр тэҥҥэ
Тэҥҥэ холбоммут холбуу этии чаастара сороҕор ситим тыл көмөтүнэн холбоһоллор. СТ С

туохт.
1. Кими эмэ көстөр дьүһүнүнэн ханнык эмэ көрүҥнээх гын; тугу эмэ кичэйэн, ситэрэн-хоторон оҥор. ☉ Заботой, старанием сделать кого-л. здоровым, крепким; стараться сделать что-л. тщательно, добротно
Бэйбэрикээн эмээхсин Толоон биэрбит оҕотун Хаардаахха хаамтарбакка Хаарыан үчүгэй бэйэлээтэ, Сииккэ сиргэ түһэрбэккэ Чэбэр бэйэлээтэ. И. Чаҕылҕан
Эйигин сүргэҕин көтөҕөн, Токур бэйэҕин көннөрөн, Үтүөҕүн көбүтэн-көһүннэрэн, Кэрэттэн кэрэ бэйэлииллэр, Киһигин илэ биллэрэллэр. П. Тобуруокап
[Хомуһу] Бэрт тимиринэн бэйэлээтим, Сүдү тимиринэн сүрүннээтим, Сыыйыы тимиринэн сыҥалаатым, Дьикти тимиринэн тиэрбэстээтим. Өксөкүлээх Өлөксөй
2. эргэр. Кими эмэ утары тур, өрө бар, туруулаһар, охсуһар санаалан, өлөрөргө холон. ☉ Восстать против кого-л., бороться с кем-л.; поднимать руку на кого-л.
Саллааттарым, соҕотох буоллахпына, бэйэлээн тураайаллар?! Л. Попов

1. аат.
2. Сибэккитэ, силиһэ суох күөх үүнээйи, муох. ☉ Мох (лесной, водяной)
   Көҕөн көттөҕүнэ, көппөх күөрэйэр (өс хоһ.). Сыгынах төрдүн көппөҕүн анныттан, быһаҕынан мууһу көйөн ылан хачыгыраччы ыстаата. Л. Попов
   Көппөҕү тиэрэ тардан, мууһу ылан суунна. Н. Абыйчанин
3. Мас лабааларын, сэбирдэхтэрин, отлаҥха сахсархай чөмөҕө, оргула. ☉ Куча травы, листвы, веток. Оҥоло куолаҕар алта уон-сэттэ уон устуука сиэмэни хаалаан баран сиргэ түһэр, ол сиэмэлэрин уон иккилии уон биэстии устууканан көппөх анныгар кистэтэлиир. Я. Семенов
4. Туһата суох бөх, сыыс-буор мунньуллубута, оргулламмыта. ☉ Куча всякого мусора
   Кини иннигэр көппөх курдук кумааҕы харчы кыстанан сытара. И. Гоголев
   Лаабыстан уонча хаамыылаах сиргэ уга суох тимир күрдьэх, эрэһиинэ саппыкы аҥаарын уонна түүрүллүбүт боробулуоханы биир сиргэ ууран баран көппөҕүнэн саба тарыйан кэбиспит этэ. Я. Семенов. Ып-ыраастык туттан олороллоро хайы-үйэҕэ сураҕа да иһиллибэт буолбут. Бөх-сыыс, күөдэл, көппөх бөҕө буолбут. Эрилик Эристиин
5. көсп. Мөлтөх, сылбаахы, туһата суох киһи. ☉ Слабый, немощный, бесполезный человек
   [Арыгы] Күрүлүүр күүстээҕи Көппөх оҥорор Ыраас хааннааҕы Ыдьырхай сырайдыыр. Өксөкүлээх Өлөксөй
   Күөх өҥ Күүһэ-уоҕа эстибити Көппөх буола көлбөҕүрбүтү Көһүннэрэргэ дылы. С. Руфов
   Алкоголик көппөх киһиэхэ кубулуйар. ПАК ЧОС
6. даҕ. суолт. Көппөйбүт, халыҥ; сымнаҕас. ☉ Надутый, толстый; мягкий
   Бырыы сыттык, Көппөх суорҕан Туона баай, Тойон оҕонньор, Тоҕус уон Чороох туубар Лоһуор собо барахсаны Толору уган кулу даа. Саха нар. ыр. II
   Оҥхойго куһу кыстаан иһэҕин. Кус үрдүгэр …… мууһу кутуллар уонна үрүҥ көппөх муоҕунан сабыллар. Далан
   ◊ Көппөх отоно түөлбэ. — моруоска. ☉ Морошка. Быйыл көппөх отоно үчүгэйдик үүммүт. Көппөх тоҥор ыйа түөлбэ. — балаҕан ыйа. ☉ Сентябрь. Кини көппөх тоҥор ыйыгар учууталлыы кэлбитэ. Көппөх үөнэ түөлбэ. — күлгэри. ☉ Ящерица. Оҕолор көппөх үөнүн булбуттар

1. харай диэнтэн бэй. туһ. Туох да тиийбэт түҥ ойуурга ампаардаммыт сордоохтор хамсаналларын тухары бэйэлэрин бэйэлэрэ харанан муҥнаналлара. ПНИ АДХ
   Кыһанан туран таҥас сууйабыт, өтүүктүүбүт, үгүс өттүгэр бэйэбитин көрүнэн харана түһэрбитигэр кыра даҕаны бириэмэни булбаппыт. ФВН ТС
   Кини [Пунин] бэйэтин хараммат, чанчарык этэ, баайы-мааныны баардылыы үөрэммит киһи онтон эмиэ атарахсытарым. И. Тургенев (тылб.)
2. Тугу эмэ булан сиэ, аһаа. ☉ Употребить в пищу, съесть что-л. Хара уубун хаарыйаммын, Хаппыт лэппиэскэбин харанаммын, Кылбаҥныы умайбыт Сырдыгым диэки Сыралаһа турдум. С. Зверев
   [Бөрөлөр] Тайаҕы өр сиэбэтэхтэрэ. Ол кэнниттэн аччыктыыр муҥа хат эргийиитигэр, били өлбүт бөрөнү хараммыттара. Р. Кулаковский. Харааран хаалбыт Кур отоннору Хаартан хаһарым. Тоноон ыламмын Тотуохпар диэри Тоҥнуу харанарым. Урсун
3. Тугу эмэ бэйэҕэр туһан, ыл, апчарый. ☉ Использовать что-л. для себя, присвоить, завладеть чем-л.
   Кинилэр бар дьону супту уулаан муспут баайдарын көмүскүүллэр, бэйэлэрин эрэ истэрин хараналлар, иннилэрин көрүнэллэр. Амма Аччыгыйа
   [Сабардам] онон түүлээҕи, таба таҥаһын лаппа хараннаҕа буолуо. Болот Боотур
   Холкуостаахтар этэллэринэн, бэрэссэдээтэл Матаҥныырап уруккуттан бэйэтин харанар, сүрдээх ымсыы киһи үһү. «ХС»
   ♦ Айаххын харан көр айах I
   Айылҕа оҕото айаннаан истэ Айаҕын харанар санаалаах. И. Чаҕылҕан
   Сарсыарда кэлбитэ. Сылайтын-элэйтин Сүрэҕин бүтэйдии сэрэйтэ: «Киһилии тохтоон аһыы да түспэккин… кийиит да көһүннэр бэрт этэ». Ваням онно манныгы кэпсээтэ: «Айахпын харанан сылдьабын». С. Тарасов

аат.
1. Көтөрдөр уонна атын харамайдар үөскэхтэрэ буолар, ньолбоҕордуҥу төгүрүк быһыылаах чараас хах иһигэр сылдьар, белоктаах уоһахтан турар сыыйыллаҕас убаҕас. ☉ Яйцо. Күндэли үрэх кытылыгар соҕотоҕун хаалан, сымыыт баттаабыт хоодуот хааһы Валерий Иванович кэрэхсии көрдө. Л. Попов
Чыычаах сымыыта бөҕөнү итигэстээтим, үтүлүкпүн толору хаалаатым. Н. Тарабукин (тылб.)
2. ас аст. Ас көрүҥэ. ☉ Яйцо как продукт питания
Дарыбыанаба суумкатыттан сымыыт бөҕөнү, халбаһыны, буспут эти, бэйэтэ туустаабыт тууччах өрөҕөтүн таһаарда. Л. Попов
Ордук сыалаах соркуойдаммыт буоллун, сатаатар сыаҕа буспут сымыыты тото сиэбит киһи. М. Шолохов (тылб.)
3. анат. Атыыр харамайдарга уонна эр киһиэхэ сиэмэ үөскэтэр быччархай. ☉ Семенники (человека, млекопитающего)
Оҕус сымыыта түһэрин саһыл кэтэспитигэр дылы (өс хоһ.). Сымыыт да тутулуга араастаах. Сорох атыырдар [сылгылар] сымыыттарын быата уһун буолан, аллара түһэ сылдьар буолар. АНП ССХТ
♦ Сымыыттааҕар бүтэй, балыктааҕар кэлэҕэй — балыктааҕар кэлэҕэй диэн курдук (көр балык)
Сымыыттааҕар бүтэй, балыктааҕар кэлэҕэй, Үрүҥ туҥуй, уу бүтэй Уол буоллун, баҕардар! Өксөкүлээх Өлөксөй
Бу, букатын саллар сааһын, үллэр үйэтин тухары биир алтан харчылааҕы эргинэн эбиммэтэх, сымыыттааҕар бүтэй, балыктааҕар кэлэҕэй киһи киэнэ муҥутуур кэнэнэ оҕонньор! Амма Аччыгыйа
Сорох киһиҥ кирик-хорук туттан, сымыыттааҕар бүтэй, балыктааҕар кэлэҕэй буолан көһүннэр даҕаны, иһигэр бэйэтин дьиҥ баарынааҕар быдан улаханнык сананааччы ээ. Софр. Данилов
◊ Сымыыт иччитэ — сымыыттан тахса илик көтөр оҕотун үөскэҕэ. ☉ Зародыш в яйце
[Сүөдэр] кыракый уҥуох көхсө, синньигэс моонньо, ыараханнык түөрэҥнээбит улахан төбөтө, күөх мэҥнэрдээх кубаҕай сирэйэ — барыта хайдах эрэ сымыыт иччитигэр маарынныырга дылы. Амма Аччыгыйа. Сымыытта баттаа — бэйэҥ сылааскынан сылытан оҕо таһаараары сымыыккын саба баттаан олор (көтөр туһунан). ☉ Сидеть на яйцах (о птицах)
Улахан татыйык элбэх төрүөхтээх. Кини эрдэ уйаланар уонна уон иккигэ диэри сымыыты баттыыр. ББЕ З. Сымыыт уоһаҕа — үрүҥүнэн бүрүллүбүт сымыыт хойуу араҕаһа. ☉ Желток
Төрөөбүтэ сыл аҥаара буолбут оҕоҕо сүүрбэ — биэс уон кыраам тобуруогу, сымыыт уоһаҕын (сиикэйдии эбэтэр бүтэйдии буһаран баран) аҥаарын сиэтиллэр. Дьиэ к. Сымыыт үрүҥэ — буһардахха маҥхайан кэлэр сымыыт дьэҥкир өттө. ☉ Белок (яйца)
Тирии бүрүөһүнү сиикэй сымыыт үрүҥэр илитиллибит сиэрис тирээпкэнэн ыраастаныллар. Дьиэ к.
ср. тат. йомырка, алт. дьымыртка, хак. нымырха ‘яйцо’