1. харай диэнтэн бэй. туһ. Туох да тиийбэт түҥ ойуурга ампаардаммыт сордоохтор хамсаналларын тухары бэйэлэрин бэйэлэрэ харанан муҥнаналлара. ПНИ АДХ
   Кыһанан туран таҥас сууйабыт, өтүүктүүбүт, үгүс өттүгэр бэйэбитин көрүнэн харана түһэрбитигэр кыра даҕаны бириэмэни булбаппыт. ФВН ТС
   Кини [Пунин] бэйэтин хараммат, чанчарык этэ, баайы-мааныны баардылыы үөрэммит киһи онтон эмиэ атарахсытарым. И. Тургенев (тылб.)
2. Тугу эмэ булан сиэ, аһаа. ☉ Употребить в пищу, съесть что-л. Хара уубун хаарыйаммын, Хаппыт лэппиэскэбин харанаммын, Кылбаҥныы умайбыт Сырдыгым диэки Сыралаһа турдум. С. Зверев
   [Бөрөлөр] Тайаҕы өр сиэбэтэхтэрэ. Ол кэнниттэн аччыктыыр муҥа хат эргийиитигэр, били өлбүт бөрөнү хараммыттара. Р. Кулаковский. Харааран хаалбыт Кур отоннору Хаартан хаһарым. Тоноон ыламмын Тотуохпар диэри Тоҥнуу харанарым. Урсун
3. Тугу эмэ бэйэҕэр туһан, ыл, апчарый. ☉ Использовать что-л. для себя, присвоить, завладеть чем-л.
   Кинилэр бар дьону супту уулаан муспут баайдарын көмүскүүллэр, бэйэлэрин эрэ истэрин хараналлар, иннилэрин көрүнэллэр. Амма Аччыгыйа
   [Сабардам] онон түүлээҕи, таба таҥаһын лаппа хараннаҕа буолуо. Болот Боотур
   Холкуостаахтар этэллэринэн, бэрэссэдээтэл Матаҥныырап уруккуттан бэйэтин харанар, сүрдээх ымсыы киһи үһү. «ХС»
   ♦ Айаххын харан көр айах I
   Айылҕа оҕото айаннаан истэ Айаҕын харанар санаалаах. И. Чаҕылҕан
   Сарсыарда кэлбитэ. Сылайтын-элэйтин Сүрэҕин бүтэйдии сэрэйтэ: «Киһилии тохтоон аһыы да түспэккин… кийиит да көһүннэр бэрт этэ». Ваням онно манныгы кэпсээтэ: «Айахпын харанан сылдьабын». С. Тарасов

туохт.
1. Ыраастык хомун, бэрээдэктээхтик тут (хол., дьиэни-уоту). ☉ Содержать в чистоте, порядке (напр., дом). Дьиэтин-уотун үчүгэйдик көрүнэн-харанан олорор. Хотонун таһын бэркэ көрүнэр-харанар эбит
2. Туора киһи көмөтө суох бэйэҕин бэйэҥ көрөр, дьаһанар буол (хол., улаатаҥҥын эбэтэр ыалдьан баран үтүөрэҥҥин). ☉ Заботиться о себе, ухаживать за собой без посторонней помощи (напр., оправившись после болезни, достигнув определенного возраста)
Үтүөрбүт, бэйэтин көрүнэр-харанар буолбут. — Мин Касым, таҥараҕа махтал, бэйэтин көрүнэр-харанар киһи буолла дии санаабытым. Ч. Айтматов (тылб.)

тыаһы үт. т. Туох эмэ үлтүркэйи алдьатыы тыаһа. ☉ Подражание звуку, возникающему при раздавливании чего-л. очень сухого и хрупкого
Куруҥ тыаһа кучу оту Кур-хар үктүүр Курдук тугуй? К. Туйаарыскай
Бэйэтэ буоллаҕына хаас этин арыыга былыыбылыы хабыалаһа, уҥуоҕун кур-хар ыстыырын эрэ истиэхпит. Д. Фурманов (тылб.)

туохт.
1. Ыйыстан испитиҥ барбакка күөмэйгэр туран хаал, моһуогур. ☉ Испытывать затруднения при глотании, давиться
Хирург Г.Д. Ыларов тоһоҕоҕо харбыт оҕону, уустук эпэрээссийэни ситиһиилээхтик оҥорон, быыһыыр. Р. Баҕатаайыскай
Арай биирдэ Хачча Сэмэн уҥуохха харан ыксал бөҕө буолла. Хомус Уйбаан
Бөдөҥ гына кырбаммыт эти, хойуу гына булкуллубут аһылыгы сиэтэҕинэ, нуорка оҕото харыан сөп. ПГН НХҮөС
2. кэпс. Улаханнык долгуйан, айманан, саҥаран иһэн бөтөн хаал, сатаан саҥарыма. ☉ Начав говорить, вдруг замолчать от сильного волнения, чувствуя, ощущая ком в горле
Микиитэ хомолтотугар харан, ыгылыйан олорон, хабылык хабан ыһыахтанна. Амма Аччыгыйа
Киһитэ икки хараҕын уутун сотто-сотто, аат эрэ харата, иһин түгэҕэр, «убайым»… диэн иһэн эмиэ харан хаалла. П. Филиппов
Бэрт өр хараҕым уутугар харан, кыайан кэпсээбэккэ олорбутум. «ХС»
3. Биир сиргэ мунньуллан хаайтаран, тохтоон хаал (хол., көмүөл мууһун туһунан). ☉ Задержаться в движении от скопления большого количества движущихся предметов (напр., о заторе льда)
Өлүөнэҕэ муус харбыта. Үөс Улахан арыы ыалларыгар куттал суоһаабыта. С. Дадаскинов
Дьокуускайга кутталы үөскэтэр сир — Хаҥалас тумула. Бу тумулга муус хардаҕына, куораппытыгар куттал суоһуур. «Кыым»
Хаҥыл өрүс Тиит Үрэх төрдүттэн үөһээ өттө харан турар. «Чолбон»
4. Иҥнэн тохтоо, бобулун, туран хаал (хол., туох эмэ оҥоһук хамсатан үлэлэтэр ис тутулун туһунан). ☉ Лишиться возможности двигаться, заклинить, застрять
Егор Килович ыга кыыһырбыта тута биллэр. Били кылабачыгас кыһыл паапка «молнията» харбытын бокуойа суох илгиэлиир. Н. Лугинов
Кыргыһара ыарахан буолбут. Аны туран бүлүмүөтэ харан хаалбыт, ыппат буолбут. В. Протодьяконов
Сэрэнэн ииппэттэн буулдьа бинтиэпкэ уоһун ханаалыгар харан хаалар түбэлтэлэрэ баар буолар. ТСКБ
ср. др.-тюрк. хар ‘поперхнуться, подавиться’

биирдэм тыас туохт. Алдьанан үлтү барар кылгас тыаһы таһаар (кытаанах эттик туһунан этэргэ). ☉ Хрустнуть
Үҥүү уга кыыл ыараханын кыайан уйбакка, эрдэ хар гынан хаалла. Н. Заболоцкай
Көрдөххүнэ балыгыҥ бүүс-бүтүн мөлбөйө сытар. Ылаары гыммытыҥ, иһэ көҥдөй, хар гына түһэр. [Туундара кутуйаҕа] көтөрү эмиэ көҥдөйдүү сиир. И. Федосеев
Уҥуох тостор тыаһа хар гынна. Били сордоох бэрт кэбэҕэстик уҥан тойтос гынан хаалла. У. Ойуур
♦ Хар гын — өл, өлөн хаал (үксүгэр кырдьаҕас, ыарыһах киһини этэргэ). ☉ Скончаться, умереть (обычно о пожилом больном человеке)
Бүгүн-сарсын хар гына түһэн өлөөрү сылдьар киһи, мин сокуоннай сааһын сиппит киһини хайаан үөрэтиэмий. А. Софронов. Сүллүкү Ойуун субу хар гыныах курдук көхсүн иһэ бүтүннүүтэ күрдүргүү-хардыргыы сытта. Болот Боотур
Сотору хар гынан да хааллахпына көҥүлүм. Кырдьаҕас киһи — хоноһо кэриэтэ, бүгүн баар, сарсын суох. В. Иванов
ср. монг. хар ‘хрустнуть’

тыаһы үт. т. Туох эмэ кытаанах аһы, хаппыты хампы ыстыырга тахсар тыас. ☉ Звук, возникающий при разжёвывании твёрдой или засохшей еды (сухарей, овощей и др., а также костей — хищниками), хруст, треск
Куоска обургу ойон турда, Харбаан ылла, хар-кур сиэн кэбистэ. П. Ойуунускай
Чубуку Дьэкиим уонна Сааска, луугу хар-кур ыстыы-ыстыы, эмпэни таҥнары сырсан түспүттэрэ. Д. Таас
[Кулут — ыт аата] сылаас хабдьылар төбөлөрүн, атахтарын быраҕан биэрдэҕинэ, аҕыйахта хар-кур ыстаан, дьүккүлдьүтэн кэбиһэр. СЮ ЫБ

хар гына сөтөлүннэ звукоподр. однокр. он надрывно кашлянул.

1) давиться чём-л.; балык уҥуоҕар хар = подавиться рыбьей костью; 2) загораживаться, задерживаться чём-л.; өрүскэ муус харбыт на реке появился затор; муустан уу харар под напором льда возникают заторы.