несов. разг. 1. см. прихлопнуть; 2. (в такт) охсуолаа, лабырҕат, лаһырҕат; прихлопывать в ладоши ытыскын охсуолан.

гл
лабырҕатар, ньиллиргэтэр, саллырҕатар

мн. (ед. хлебопродукт м.) бурдук бородуукталар. хлебороб м. бурдук үүннэрээччи. хлебородный прил. бурдук үүнэр, бурдуктаах; хлебородный год бурдуктаах дьыл. хлебосдача ж. бурдугу туттарыы. хлебосол м. ыалдьытымсах киһи. хлебосольный прил. ыалдьытымсах, күндүһүт; хлебосольный хозяин ыалдьытымсах хаһаайын. хлеботорговля ж. бурдук эргиэнэ. хлеботорговый прил. бурдугунан эргинэр, бурдук эргиэнин; хлеботорговые организации бурдук эргиэнин тэрилтэлэрэ. хлебоуборка ж. бурдук хомуура. хлебоуборочный прил. бурдук хомуйар, бурдук хомуурун; хлебоуборочная кампания бурдук хомуурун хампаанньата. хлев м. хотон; коровий хлев ынах хотоно. хлестать несов. 1. кого-что, по чему (бить, стегать) таһый, быһыта биэр, быһыта курбуулаа; хлестать лошадь кнутом аты кымньыынан быһыта курбуулаа; 2. (литься с шумом) курулат, харылаа, охсуолаа; дождь так и хлещет самыыр түһэн курулатар. хлёсткий прил. 1. сытыы, купур^ас, хлесткий кнут сытыы кымньыы; хлёсткий ветер сытыы тыал; 2. перен. разг. (резкий) сытыы чыпчархай, хабыр; хлёсткие слова сытыы чыпчархай тыллар; 3. (звучный) хатан, таһырҕас. хлестнуть сов., однокр. быһа биэр, быпа курбуулаа, сырбат. хлоп межд. хап! (тыаһы үтүктүү). хлопать несов. 1. (производить шум) охсуолаа, лабырҕат, лаһырҕат; хлопать дверьми ааны лабырҕат; хлопать бичом кымньыынан охсуолаа; 2. (разрываясь, стреляя, производить звук) төлүтэ тэп; 3. (аплодировать) ытыскын таһын; 4. кого, по чему (ударять) охсуолаа, таптай, тобугурат; хлопать рукой по плечу илиигинэн саннын таптай.

быгыахтаа диэнтэн холб. туһ. Дэриэбинэ дьоно, туох буолаары гыммытын билээри, эргэ тирии бүрүөһүннээх халҕаннарын лабырҕатан, иһирдьэ-таһырдьа быгыахтаспыттар. П. Аввакумов
♦ Быгыахтас буол — 1) туохха эмэ баппат гына олус элбээ, хойун. ☉ Постоянно показываться, высовываться (из-за тесноты или многочисленности)
[Тиитэп:] Оҕолоор, ити балаҕан сүрдээх иччилээх ээ, киэһэ эрэ буоллар абааһы түннүктэринэн быгыахтас буола мустар. А. Софронов
Төһө кустааҕа мантан көстүбэт. Ол эрээри кус оҕото ити хойуу от, манчаары быыһыгар букатын быгыахтас буоларын туһунан сэрэйэ да барар наадата суох. Н. Заболоцкай; 2) олус күүскэ ыалдьан эбэтэр күүскэ үлэлээн-хамнаан, олус куттанан салгыны түргэн-түргэнник эҕирийэн тыынар гына эппэҥнэс буол. ☉ Тяжело и коротко дышать, запыхаться, задыхаться (от болезни, тяжелой работы, испуга)
Тыына кылгаан быгыахтас буолбутун уонна арыт ынчыктаан барарын истэ-истэ, аны Дьэргэ наар кэргэнин туһунан санаан, уута олох көттө, кыйаханан ылыталаата. Болот Боотур

I
туохт.
1. Кими эмэ буруйдаан охсуолаа, кырбаа, сыс. ☉ Шлёпать, бить, сечь кого-л. в наказание
Аҕата уолун мөҕөн даҕаны, таһыйан даҕаны көрбүтэ, үтүө тылынан ааттаһан эмиэ көрбүтэ, — суох, Николай арыгылыыр, хаартылыыр адьынатын бырахпатаҕа. Н. Якутскай
Иллэрээ күн Баасканы эмиэ таһыйбыттара — кини аҕатын эрэһиинэ мончууктарын өрүскэ оонньуу сылдьан ууга ыыппыт этэ. Н. Габышев
Полковник ойон туран Шедрини кэлгиттэрэн баран, сыгынньах саабыланан таһыйбыт. П. Филиппов
2. Тугу эмэ охсуолаа, сырбат. ☉ Бить, ударять, хлестать по чему-л. чем-л. (напр., розгами)
[Наһаар] хаһыытыыхаһыытыы кымньыытынан сири таһыйа турда, онтон уһуутуу түһэн баран, таһырдьа ыстанна. Суорун Омоллоон
[Эпэрээссийэлэммит Сэмэн] биирдэ өйдөөтөҕүнэ, ким эрэ кини икки иэдэһин таһыйан лабырҕатар. Н. Якутскай
Ойуур иһэ биир кэм ыһыынан-хаһыынан туола түстэ, [күрэтээччилэр] маһы маска таһыйан чабырҕатан киирэн бардылар. В. Протодьяконов
△ Күүскэ быһыта сыс, быһыта оҕус (ардах-хаар, тыал-куус, о. д. а.). ☉ С силой бить, хлестать, лупить по чему-л. (о дожде, ветре и т. п.)
Оо, өр да өр күүттэрэн, Ардахпыт дьэ түстэ. Сэтэрэн, ылтаһын кырыысаны таһыйда, Ыксаппыт сыралы намтатта. Күннүк Уурастыырап
Ыам ыйыгар өксүөннээх хаар түһэн үллүктүүр, ардыгар тыалыран, дьиэ түннүгүн сабыытын таһыйан лаһырҕатар. М. Доҕордуурап
Самыыр сабыта биэрэрэ, тайҕаны таһыйара. ВЛ РБЫ
△ Ууну, бадарааны эбэтэр туох эмэ инчэҕэйи оҕус, охсуолаа. ☉ Ударять, шлёпать по воде, грязи, по чему-л. мокрому
[Эһэ] киһи курдук икки атаҕар тура сылдьан: «Оох-оох» дии-дии, уу отун ураҕаһынан таһыйар. Болот Боотур
[Быргый] ураҕаһынан биир түөрт уонча саһааннаах сиртэн чүөмпэ уутун таһыйан балык күрэтэн киирэн барда. Күндэ
Икки илиитинэн Ириэнэх буору Илдьи эллии таһыйда. С. Васильев
♦ Ууну таһый — букатын сымыйаны, онно суоҕу эт, кэпсээ. ☉ соотв. лить воду (говорить ни о чём)
Туох да туһата суох кураанах, ууну таһыйар кэпсэтиини, кини бэйэтэ этэринэн, төрүт тулуйбат. ВС К
«Түксү, саҥарыма, — диэтэ кэргэнэ. — Көрдөһөбүн, тохтоо, ууну таһыйыма». «ХС». Ытыс таһыйар (таһынар) <ыас> хараҥа көр таһын II. Күннэрэ тахсыбата, Күдэн оргуйда, Ыйдара тахсыбата, Ытыс таһыйар Ыас хараҥа буолла… П. Ойуунускай
Суоппуйа туран чүмэчини саба үрэн кэбистэ. ытыс таһыйар ыас хараҥа буолла. Д. Таас
◊ Кырыыгынан таһый кэпс. — көнөтүк буолбакка ойоҕоһунан соҕус буолан түргэнник хаамп. ☉ Идти, ходить быстро, выдвинув одно плечо, боком
Кэргэнэ Кээчис кырыытынан таһыйан, кынчарыйан киирэн кэллэ. М. Доҕордуурап
Сүрэҕэлдьэс оҕус буулаҕатын булгута охсоот, быатын үктээмээри күлүк сир диэки кырыытынан таһыйа турааччы. Н. Апросимов
Туран айанын салҕаата. Сиэлэн кырыытынан таһыйа турда. Сэмээр Баһылай. Сулбу таһыйан — эмискэ сулбу тардан, түргэн баҕайытык (ыл, таһаар). ☉ Быстро, энергично, рывком (выхватить, схватить)
Сиэбиттэн түөрт гына бүк тутуллубут кумааҕыны сулбу таһыйан ылан тэнитэн баран, дириэктэр иннигэр ууран биэрбитэ. Н. Лугинов
Кини устуулугар Семёнов олордо, уруучуканы сулбу таһыйан ылла. С. Дадаскинов
Иван үөккэ ыйанан турар сүр модьу, модороон уктаах хотууру сулбу таһыйан ылла. Э. Соколов
ср. др.-тюрк. тасҕа ‘давать пощёчину’, алт. тажы, монг. таших ‘бить, хлестать, шлёпать ладонью’
II
туохт. Тугу эмэ үрдүнэн охсуох курдук буол, таһымнаа (үксүгэр уу таһыма үрдүүрүн туһунан). ☉ Доходить до краёв, бить через край (обычно о росте уровня воды в реке)
Субу көрөн турдахпына, билигин аҕай оонньообут күөх кырдалбыт аччаатар аччаан, үрдүнэн уу таһыйан барда. В. Иванов
Үрэҕин уута кылгас саппыкыны таһыйара. ВМП УСС
Муоста анныгар киирбит уу сорох сиринэн дьиэ муостатын үрдүнэн таһыйа сытар. «Кыым»
ср. др.-тюрк. таш, туркм. дашмак, хак. тас, тат. ташу ‘разливаться, литься, переливаться’