аат.
1. Муоранан устар уу аала (урут — баарыстаах, билигин — үксүн байыаннай, ону таһынан элбэх маачталаах баарыстаах суднолар тустарынан). ☉ Морское судно (первоначально — о парусных; сейчас — преимущественно о военных судах, а также о многомачтовых парусных судах с прямыми парусами), корабль
Испания хараабыллара кыра арыыга тохтообуттара. Онтон Колумб кыһыл көмүһү көрдөөн, соҕуруу аттаммыта уонна Куба, Гаити диэн улахан арыылары аспыта. АЕВ ОҮИ
Хараабыл штурмана хотулуу-илин майаак баарын көрбүт. ВНЯ М-4
Арай эмискэ хараабылга тыас-уус бөҕө буолта. Отсектарга уу тоҕо көтөн киирбитэ. ССС
2. Киһи салайан ыытар көтөр аппараата (хол., салгыҥҥа, куосумаска көтөр хараабыл). ☉ Пилотируемый летательный аппарат (напр., самолёт, космический корабль)
Маҥнайгы космическай хараабыл биһиэнэ. И. Данилов
Сыыдам түргэн сырыылаах Күүстээх «Восток» хараабылы Миинэр миҥэ оҥостон, Хоһуун мохсоҕолбут Космонавт Гагариммыт Сир саарын эргийэ көттө, Эгэлгэ дьиктини арыйда. Н. Степанов
Москва Внуково аэропордуттан 1956 сыллаахха «ТУ-104» салгын хараабыла көтүөҕүттэн ыла, биһиги дойдубутугар реактивнай сөмөлүөтүнэн тиһигин быспакка көтүү саҕаламмыта. ДьДьДь
ср. др.-тюрк., тюрк.-монг. хара, кара

1. Кими эмэ олорчу көтөх эбэтэр туохха эмэ мииннэр. ☉ Сажать, посадить кого-л. на что-л. Оҕону тобуккар олорт. Массыынаҕа олорт
   □ Ыалдьыбыт киһилэрин …… намыһах олох-маска олордон, икки өттүттэн өйөөн турдулар. Эрилик Эристиин
2. Ханнык эмэ үүнээйини үүннэрэргэ анаан анал оҥоһуулаах буорга туорааҕын, сиэмэтин түһэрэн көмп. ☉ Сажать, садить (напр., овощи). Маһы олорт. Хортуоппуйу олорт
   □ Маһа-ото даҕаны киһи талан аҕалан наардаан олорпутун курдук сир. Н. Заболоцкай
3. Кими эмэни биир дьиэҕэ, биир хоско бииргэ олорт. ☉ Предоставлять жильё, селить, вселять, поселять кого-л. где-л. Аидалаах Абыйтан үөрэххэ туттарса кэлбит кыыһы олордоллор.
   □ [Суруксут:] Хайдах эмэ гынан аҕыйах хонукка олордон көрдөҕүҥ дии, албыннастахха сымнаҕас киһи быһыылаах. А. Софронов
4. Тугу эмэ ханна эмэ олорчу туруор. ☉ Ставить что-л. где-л., размещать что-л. в стоячем положении. Биэдэрэҕин манна олорт
   □ Талкы оҕонньор көһүйэтин чоххо олордон тиэтэтэр быһыыланна. Күндэ
   Эмээхситтэр …… сынньана таарыйа, ыаҕастарын олордон тохтоон, Өрүүҥкэни бааһына уҥуоргутуттан көрө-көрө ааһаллар. Дьүөгэ Ааныстыырап
5. Көтөр аппарааты (хол., бөртөлүөтү, сөмөлүөтү) сиргэ түһэр. ☉ Посадить летательный аппарат (самолёт, вертолёт)
   Лүөччүк атын кыаҕа суох буолан, хаар тумарыгын дьөлө көтөн, сөмөлүөтүн күөл мууһугар олорпута. Суорун Омоллоон
   ♦ Биирдэ олордон ыл — туох баарын барытын олорчу, тугу да ордорбокко ыл (уоран, албыннаан, хаартыга сүүйэн о. д. а.). ☉ Взять, забрать всё без остатка (путём кражи, обмана или в качестве выигрыша в карты)
   Бодойбо куоратыгар олохтоох Чемляков баай хонтуоратыттан туох баар харчытын биирдэ олордон ылбыттар. Хонтуора манабыллааҕа, ааннар тастарыттан хатааһыннаахтара үһү. Н. Якутскай. Итии хобордоох үрдүгэр (хобордооххо) олордор көр итии. Отуойкаҕа (холуоһаҕа) олорт — албыннаа, тугу эмэ эрэннэрэн баран кураанаҕы куустар. ☉ Обмануть, посадить в калошу кого-л.; сесть в калошу
   Мин Никифоров, Захаров, Павлов, Скрыбыкин, Васильев атыыһыттары кытта холуоһаҕа олордуохтара диэн бэркэ сэрэнэн кэпсэтэбин. Болот Боотур
   Ол эрээри урукку сылларга отуойкаҕа олорпут уопуттара, быйылгы дьыл үлэтэ иитэ-саҕата биллибэтэ арыы курдук ньалҕаархай этиилэргэ киһи олус эрэниэ суоҕун туоһулууллар. «Кыым»
   Онтон ордугун сылы быһа киллэттэриэх буолан эрэннэрэ сылдьан баран, саҥа дьыл кэнниттэн сыл бүттэ, ахсаан сабыллар диэн ааттаан, Бессонов албыннаан кэбиһэн холуоһаҕа олорто. «Кыым». Олорбуппут сыччах — дьоллоох олохпут бүттэҕэ. ☉ Пришёл конец нашей благополучной жизни
   Этэҥҥэ олорбуппут сыччах! И. Данилов
   Хайдах гыныахпытый, олорбуппут сыччах буоллаҕа дии. Саха ост. I. Тылын төбөтүгэр олордон ылла — көрдө көрөөт мөҕөн-этэн бар, кутаалаах уотунан кут. ☉ Сильно бранить, ругать, обругать кого-л.
   Уһун тыллаах Аанчык кинини [Ньукуукканы] тылын төбөтүгэр олордон ылбыта. Н. Босиков. Хагдаҥ от- тоох сиргэ олордубат — олус тыллаах, умайар уот тыллаах, хагдаҥ оттоох сиргэ олорбут киһини уматар тыллаах (дьахтар туһунан). ☉ Острая на язык, языкастая, бранливая, сварливая (обычно о женщине)
   Хата хагдаҥ оттоох сиргэ Хаһан эмэ олордоойоҕут? Өксөкүлээх Өлөксөй
   Ааныс тыла сытыытын санаан: «Хата, хагдаҥ оттоох сиргэ олордоойоҕут», — диэн Өксөкүлээх тылын өйдүү түстэ. А. Сыромятникова
   ◊ Бүрүстүөлгэ олорт — кими эмэ (үксүн өлбүт ыраахтааҕы уолун) ыраахтааҕынан тал, анаа. ☉ Посадить на престол
   Легионердар император бүрүстүөлүн талбыттарынан дьаһайаллара, императордары киэр илгитэлииллэрэ уонна ордук элбэх хамнаһы биэриэх буолбут киһини бүрүстүөлгэ олордоллоро. КФП БАаДИ. Муос олорт — норуот эмчитин (отоһут) биир эмтиир ньымата: ынах муоһун туһанан хааннаа. ☉ Знахарский способ лечения: кровопускание с помощью рога коровы
   [Маайа:] Эчи, суох, инньэ Кураҕаайы сайылык ыамыттан буллум. Онно дьахталларга муос олордо сылдьар эбит. Эрилик Эристиин. Төлкөнү (түөрэҕи) олорт — инникини, кэлэри билгэлээ, түстээ. ☉ Ворожить будущее, бросая жребий
   Түөрэххитин түһэрдим, Төлкөҕүтүн олортум… Үс саха буолан Үөскээн үөдүйүҥ, Түөрт саха буолан Төрөөн тэнийиҥ. П. Ойуунускай

аат.
1. Тыынар тыыннаах эҕирийэн тыынан туһанар, киһи этигэр сылааһынан, тымныытынан эрэ уонна тыал буолан биллэр аан дойду үһүс (сири, ууну сэргэ) ураты эйгэтэ. ☉ Дыхательная среда человека, живых организмов, воздух. Тымныы салгын. Ыраас салгын. Хос салгына суох
□ Бүлүү долгунугар бигэнэн, киэһээҥҥи чуор салгыҥҥа Оһуокай тойуга модуннук дуораһыйар. С. Данилов
Көй салгыҥҥа күөрэгэй көччүйэр. И. Данилов
[Александр Сергеев], киэһээҥҥи сөрүүн салгыны эҕирийэн ыла-ыла, муннун анныгар тугу эрэ киҥинэйэн ыллыыр. М. Доҕордуурап
Киһи аһылыга уонна уута суох хас да күнү тулуйуон сөп, оттон салгына суох аҕыйах да мүнүүтэни тулуйбат. МЛФ АҮө
2. кэпс. Салгын оргууй хамсаан тыал буолан биллиитэ; кыра тыал. ☉ Лёгкое движение воздуха, веяние; слабый ветерок
Сайыҥҥы сыралҕан куйаас мөлтөөн, Өлүөнэ өрүс үллэр дэбилгэн киэҥ мэнээлийэ көхсүттэн сөп-сөрүүн, сып-сымнаҕас салгын сабыта оҕуста. П. Ойуунускай
Ибил-дьибил биллэр итии салгын үрдэ. Күннүк Уурастыырап
△ Туох эмэ хамсыырыгар эбэтэр охсуутугар салгын хамсааһына, долгуйуута. ☉ Колебание воздуха при движении или столкновении кого-чего-л., воздушная волна. Массыына ааспыт салгыныгар саба оҕустардым
□ Эстии салгыныттан Бычков муостаны мүччү үктээн ууга түстэ. Т. Сметанин
3. көсп. Туохтан эмэ төрүттээх бүттүүн өй-санаа. ☉ Умонастроения общества, обусловленные чем-л., веяния
Алаас чараҥар бүгүн эрдэ Арыылаах кымыс сытыныы Сүрэхпэр биирдэ сайан киирдэ Сүүрбэһис үйэм салгына. С. Данилов
Биһиги дойдубут дьол мичээринэн мичээрдиир, сэбиэскэй норуот кыайыы салгынынан тыынар. Т. Сметанин
♦ Салгынна киллэр — туохха эмэ уларыйыыта киллэр, саҥа суолу тобул. ☉ Вносить новизну в какое-л. дело
Итинник балаһыанньаттан тахсарга бастакы салгыны биир идэлээх сойуус мунньаҕа киллэрбитэ. «Кыым». Салгыҥҥа көт — дэлби тэптэриллэн үлтүрүй. ☉ Взлетать на воздух, взрываться
Мин билэрбинэн уон аҕыс тимир суол эшалонун салгыҥҥа көтүппүппүт. ССХУо. Салгыҥҥа ыйан калька. — кыайан быһаарыллыма, олоххо кииримэ. ☉ Повиснуть в воздухе
Хомойуох иһин, салгыҥҥа ыйаммыт бачыым ити биир эрэ буолбатах. Г. Нынныров. Тыынар салгын — киһи олоҕун тыына, сүрүн кыһалҕа оҥосторо. ☉ Дело, представляющее для кого-л. насущный интерес
Суруйар киһи тыынар салгына диэн бэчээт буолар, тахсыар сөптөөх эрээри бэчээттэммэтэҕинэ кини айымньыта тууйуллан, иҥнэн-уостан хаалыан сөп. С. Руфов
◊ Салгын аала — көтөр аал, сөмөлүөт. ☉ Летательный аппарат с крыльями, самолёт, лайнер. Салгын ачыкыта — киһи хараҕа сааскы күн уотуттан, сырдыктан салгыннаан ыалдьыбатын диэн кэтэр хараҥа ачыкы. ☉ Светозащитные очки
Мин салгын ачыкылаахпын устубуппар, хараҕым саатан, симириктии түспүтүм. Н. Апросимов. Салгын дьаамата — сөмөлүөт көтөн иһэн аанньа уйдарбакка эмискэ аллара түһэн ылар туспа температуралаах салгыннаах сирэ. ☉ Воздушная яма
Сөмөлүөт салгын дьааматыгар түһэн ылла. Салгын кут көр кут II. Айыы ойууна кыыран үөһэ Дьылҕа тойоҥҥо Кутаахаан уонна Бычык Хантаха салгын куттарын үҥсүһүннэрэ таһаарбыт. Саха сэһ. I. Салгын түрүбүөгэтэ — өстөөх салгынынан саба түһүүтүн биллэрии. ☉ Воздушная тревога. Өстөөх сөмөлүөттэрэ чугаһаабыттарыгар салгын түрүбүөгэтэ буолла. Салгын уоспата эмт. — киһини тоҥорор-тиритиннэрэр, ымынахтаах, үксүн оҕо ыалдьар күүстээх ыарыыта. ☉ Ветряная оспа, ветрянка. Инкубационнай кэмин тиһэх 1–2 күнүттэн ымынах бүтэһик тахсыытыттан 5 күн ааһыар дылы салгын уоспата сыстыганнаах. ГЛ ЭИ. Салгыҥҥа сырыт — салгын сиэн туһанар курдук таһырдьа сырыт. ☉ Гулять на улице, быть на воздухе
Оҕонньор мэлдьи салгыҥҥа сылдьар. С. Ефремов. Салгынтан устуу — сири, аллара баары көтөр аппараатынан сылдьан түһэрэн ылыы. ☉ Аэросъёмка. Салгынтан устуу ньыматын хаартаны оҥорууга киэҥник тутталлар. Салгыныттан оҕут (салгынын да уйума) — ким-туох эмэ күүһүн олох уйума, тулуйума. ☉ Не устоять против кого-чего-л. по силе. Ити эн тулуспат тустуугуҥ, салгыныттан охтуоҕуҥ. Салгынынан сылдьыһыы — салгынынан, сөмөлүөтүнэн сылдьыһыы. ☉ Воздушное сообщение. Хоту оройуоннарга салгынынан сылдьыһыы эрэ баар
ср. кум. салкъын, уйг. салкин ‘прохлада’, бур. һалхин ‘ветер’

I
туохт.
1. Сайын түүлээн кыайан көппөт буолан, биир сиргэ тохтоон аһаа, уой (куһу-хааһы этэргэ). ☉ Линять и, находясь всё лето в одном месте, нагонять жирок (о водоплавающих птицах)
Андылыын, хаастыын эбэҕэ бары сайылыыллар, саараллар. Күннүк Уурастыырап
Кыыл түүлүүр. Көтөр эмиэ саарар. Оттон киһи тириитэ уларыйбат. Г. Угаров
2. көсп. Үөһэттэн, халлаантан сиргэ түс, түһэн тохтоо, сатыылаа. ☉ Спускаться, сходить с небес на землю (напр., о лучах солнца)
[Таҥара — Үөһээ уолугар:] Үөһэттэн төлкөлөнөн түстүҥ дуу, аллараттан анатан таҕыстыҥ дуу, аан дойду сай-күдүө салгыныттан салаттаран саардыҥ дуу? Өксөкүлээх Өлөксөй
Сир аннынааҕы күөллэри Көрбүт киһи баар ини! Сырдык им сири курдары Чахчы буолуо саарара. М. Тимофеев
△ Баар буолан кэл, тиийэн кэл (күн-дьыл туһунан). ☉ Наступать, приходить (о временах года)
Тыа сиригэр саас саарар, Күн түһээри элиэтиир. В. Миронов
II
аат.
1. фольк., поэт. Судаарыстыба баһылыга, ыраахтааҕы. ☉ Царь, государь
Таҥараттан, саартан, талбаттан Көҥүл сордоох дьоҥҥо кэлбэт, Көҥүл дьоллоох сырдык соргутун Бэйэбит эрэ булуохпут. П. Ойуунускай
Өстөөхтөрүн өһөрөн, үөрэн-көтөн чөрөйөн, Чурумчуку баран иһэр, Чупчуруйдаан саарга тиийэр. Эллэй
Таһырдьаны өҥөйөн, Саар төннөрүн кэтэһэн Сарыысса олорбута. В. Чиряев
2. Атын ааты кытта тардыы форматыгар ситимнэһэн «ким-туох эмэ бастыҥа» диэн суолтаҕа туттуллар. ☉ В притяжательном сочетании с другим именем существительным употребляется в значении «тот (то), который (к-рое) является самым лучшим, самым значительным из кого-чего-л.»
Төгүл бараан дойдуга омук ааттаахтара, улуус үтүөлэрэ, саха саардара, урааҥхай буурдара, дьон талыылара, киһи кэрэмэстэрэ бааллар үһү ээ. ПЭК ОНЛЯ II
Уохтаах уот курбуула, Уһуутуур уһун турба, Сатарытта оонньуур Саа саара Саабыйар саам барахсан, дорообо! П. Ойуунускай
Бүөтүр кэргэнэ Маарыйа, оччолорго …… туох баҕарар үлэни тулуппат дьахтар киэнэ таллан саара этэ. Айталын
♦ Сахаттан саар ордук фольк. — таһыччы, холооно суох ордук. ☉ Лучший из всех
Саха Саарын тойон Сахаттан эрэ Саар ордуктук, Киһиттэн эрэ Кирис үрдүктүк, Урааҥхайтан эрэ Ураты улаханнык Сананна. П. Ойуунускай
◊ Үрүҥ саар эргэр. — нуучча ыраахтааҕыта, үрүҥ ыраахтааҕы. ☉ Русский царь
Өйдүүбүт биһиги өлүүнү-сүтүүнү, Үс бастаах өксөкү тыҥыраҕын, Үүһүнэнкииһинэн өлбүгэ түһүүнү, Үрүҥ саар үтүргэнэ ынырыгын. Эллэй
III
аат.
1. Култаҕар, төгүрүк эттик. ☉ Тело шаровидной формы
Астрономнар Сир диэн саар уонна бэйэтин киинин тула эргийэр дииллэрэ. АЕВ ОҮИ
Төгүрүк эттиктэртэн саамай дьоһуннаахтарынан саар буолар. ВНЯ М-5
Этиҥнээх ардах кэнниттэн элэктэриичэстибэ тоҕо саар буола сүүмэҕэлэһэрий? А. Алдан-Семёнов (тылб.)
2. Оннук быһыылаах оонньуур. ☉ Небольшой предмет шаровидной формы (напр., игрушка)
Кинилэр үһүөн Тымныы оҕонньору, дьуолка араас симэҕин, элбэх чаҕылхай саардары, сулустары, мөһүүрэлэри тобус-толору көтөҕөн дьиэлээбиттэрэ. Н. Заболоцкай
Тэһии куобахтар буоланнар Бөкүнүһэ, төкүнүһэ сырсаллар Билийээр саардара. «ХС»
Малахитовай саары тутан турар. М. Горькай (тылб.)
◊ Салгын саара — 1) чэпчэки гааһынан толоруллар саар курдук быһыылаах көтөр аппараат. ☉ Летательный аппарат, поднимаемый в воздух лёгким газом, заполняющим его шаровидную оболочку, воздушный шар
Көтөн иһээччилэр бэйэлэрэ даҕаны бастаан көппүт түгэннэриттэн ыла салгыннарын саара төһө ыраах сири барбытын билбэттэр этэ. Ж. Верн (тылб.); 2) салгынынан эбэтэр гааһынан туолбут чараас бүрүөлээх саар курдук быһыылаах оҕо оонньуура. ☉ Наполненная воздухом или газом шарообразная игрушка с тонкой растягивающейся оболочкой, воздушный шар
Оҕо оонньуур салгын саара илиититтэн төлө тутулуннаҕына үөһэ өрө тахсар. ПАВ Ф-6. Сир саара — аан дойду, Сир (планета). ☉ Земной шар
«Киэр буолуҥ Вьетнам сириттэн, Хааннаах талаанньыттар!» — Сир саарын бары өттүттэн Бырачыас хабырыттар. И. Эртюков
Сир саарын үс гыммыт иккитэ уунан бүрүллэн турар. САИ ССРС ФГ
Материктар географияларын үөрэтэргитигэр эһиги сир саарын бүтүннүүтүн айылҕатын усулуобуйаларын кытта билистигит. КВА МГ
IV
даҕ., эргэр.
1. Үрдүгүнэн орто гынан баран киэҥ, кэтит; киэҥ олохтоох (хол., иһити этэргэ). ☉ Небольшой по высоте, но с широким основанием (напр., о сосуде). Саар ыаҕас. Саар тымтай. Саар булгунньах
□ Саар ыаҕас муҥунан саамал кымыс оҥорторон, Санаабытын тарҕатан, Сарсыардааҥҥа диэри Саатыаҕыҥ эрэ, Сайаҕассайдам саҥастаар! Өксөкүлээх Өлөксөй
Сайыҥҥы күнүм Саар күөс айаҕын саҕа Самалдьыйа тахсыытынан Сирилэс итии тыал үрэн сирилэттэ. ТТИГ КХКК. Үрдүк маҥан хайа саҕа Өрөгөйталаан үрдээтэ, Саар булгунньах саҕа Саргы-дьаалы элбээтэ! Саха фольк.
ср. бур. сара ‘чаша’
2. Орто уҥуохтаах; орто саастаах (киһини этэргэ). ☉ Среднего роста; среднего возраста (о человеке). Саар киһи
□ Мичил аллайан Аҕам дьахтар Ахтар айыыһытын Айхалын Айахтаттым — Саар оҕолорбор Саргыгытын салайдым. П. Ойуунускай
Сүүһүн хаба ортотугар Саар дьахтар Толун туһахтатын саҕа Сардаҥалаах эбир дьаҕыл мэҥнээх. Д. Говоров
♦ Саар тэгил <уҥуохтаах> — орто үрдүк, бигэ-таҕа, модьу уҥуохтаах (киһи). ☉ Среднего роста, плотный, кряжистый (о человеке)
Саша — саар тэгил уҥуохтаах, киппэ быһыылаах-тутуулаах, …… кугас уһун кыламаннарын быыһынан саһарчы көрбүт эйэҕэс киһи. Н. Заболоцкай
Кыһыл былаах анныгар саар тэгил уҥуохтаах, суон соҕус мөкүккэй быһыылаах, хара бараан томтоҕор сирэйдээх, …… киһи табахтаан бускута турар. Бэс Дьарааһын
◊ Саар бараан дойду фольк. — орто бараан дойду, Орто дойду. ☉ Средний мир, место проживания человека
[Чыычаах] Күннэтэ күөрэйэр күндү маҥан күннээх, Сарсыҥҥыта сардаҥарар саһарҕалаах ыйдаах Саар бараан дойдутун Талыы, талба иэнигэр Таалаан-тайаан, Ааһарбат ачатын аһаан, …… Күүс киллэрэр. Суорун Омоллоон