аат. Сайыҥҥы көҕөрөн көстөр чээл күөх от-мас, алаасхонуу барыта. ☉ Ярко-зелёная листва, долина
Өтөр күһүн кэлиэҕэ, Хампасилик хатыаҕа. Эллэй
Ыйбыт таҕыста. Ыйдаҥаҕа Хаһыҥнаата хампа-силик. М. Тимофеев

дуть слегка; слегка шуметь (о ветре); тыал сэбирдэххэ сиккириир ветер шумит в листве.

повисать, обвисать (об одежде, крыльях, листве и т. п.); хаппыыста лииһэ налбыйбыт листья капусты вяло обвисли; налбыйбыт кулгаахтаах ыт вислоухая собака.

аат.
1. От-мас умнаһыттан туора үүнэн тахсан сэбирдэхтэнэр эбэтэр мутукчаланар синньигэс салаа. ☉ Боковой отросток ствола или стебля растения, на котором вырастают листья или хвоя, ветвь, лоза
Тиит лабаата. Хатыҥ лабаата.  Алаас сыһыыттан биэс салаалаах бэрдьигэс оту түөрэн ылбыт, сил и һ и н д а , лабаатын да алдьатымына, хоонньугар уктубут. Саха фольк. Иирэ лабаатын тот да сүөһү минньиг эһиргэтэр. И. Данилов
2. Киһи илиилэрэ, атахтара, сүөһү, харамай атахтара. ☉ Руки и ноги (у человека), лапы или ноги (у животных), конечности
Киһи түөрт лабаата.  Б а ҕ а пааралыы лабаалара — илин уонна кэлин атахтара үчүгэйдик сайдыбыттар. ББЕ З
ср. эвенк. лава ‘ветвистый (о рогах оленя)’, монг. навч намаа ‘листва’, намага ‘ветка, ветвь’

несов. 1. кого-что түһэр, ыһыгын, мүлчү тут; ронять что-л. из рук илиигиттэнг мүлчү тут; 2. что түһэр; деревья роняют листву мастар сэбирдэхтэрин түһэрэллэр; 3. ко- .го-что, перен. (умалять, унижать) холуннар, намтат, түһэр; # ронять слёзы хараҕыҥ уутун түһэр, ытаа.

прил. 1. (недавно полученный, добытый и т. п.) сибиэһэй, саҥа, өлүөр; свежие фрукты сибиэһэй фрукта; свежее молоко сибиэһэй үүт; 2. (не подвергшийся какой-л. обработке) сибиэһэй; свежие огурцы сибиэһэй огурсу; 3. (не бывший в употреблении) саҥа; заварить свежий чай саҥа чэйдэ көөнньөр; 4. (чистый) саҥа, ыраас; свежие простыни ыраас бырастыыналар; 5. (чистый, прохладный, холодный) ыраас, сөрүүн, тымныы; свежий воздух ыраас салгын; умыться свежей водой сөрүүн уунан суун; 6. перен. (восстановленный отдыхом) чэбдик, саҥа; взяться за дело со свежими силами дьыалаҕа саҥа күүһүнэн ылыс; 7. (не потерявший яркости, силы, блеска) саҥа, саҥатынан сылдьар; свежие краски на картине хартыына саҥатынан сылдьар кырааскалара; 8. (о молодой зелени) сибиэһэй, саҥа, саҥардыы тахсыбыт; свежая листва сибиэһэй сэбирдэх; 9. (недавний) саҥа; свежая рана саҥа баас; свежий след саҥа суол; 10. перен. (не забытый) ум-нуллубакка сылдьар, умнулла илик; обида ещё свежа в памяти атаҕастабыл өссө да умнулла илик; 11. (новый, самый последний) саҥа; свежие новости саҥа сонуннар; свежий номер газеты хаһыат саҥа нүөмэрэ; 12. (здоровый) чэгиэн, чэбдик, чэбдигирбит; у вас свежий вид эн чэбдик көрүҥнээххин.

аат.
1. Маска, мас лабааларыгар түһэн мустубут хаар. ☉ Снег, осевший на ветвях деревьев, на кустах
Көмнөҕү көтөҕөн турар мутуктар хойуу таарбах лабаалара харааран көстөр буоллулар. Амма Аччыгыйа
Маҥан баатанан бүрүммүттүү, чоҥкуйан турбут тыа ыарахан көмнөҕүн түһэрэн дьэгдьийдэ. М. Доҕордуурап
2. Күһүн тымныы түһүүтэ сиргэ тохтор саһарбыт мутукча. ☉ Пожелтевшая хвоя в период ее опадания
Аҕыйах хонукка көмнөҕө суйдаммыт ойуурунан, саҥа кыраһа хаарынан хаамар ама туохха тэҥнээх буолуой? Софр. Данилов
Сороҕор хахсааттаах тыалларым Суоһуран уулары түмэллэр, Көҕөрөн бараммыт тыаларым Көмнөҕүн суолларга тибэллэр. Р. Баҕатаайыскай. Күһүҥҥү көмнөх түһэр. Я. Семенов
△ Күһүҥҥү саһарбыт мутукча, сэбирдэх сиргэ түһэн тэлгэммитэ, мунньуллубута. ☉ Опавшая листва, опавший хвойный покров
Марба кур көмнөх тэлгэхтээх үрдүк сис суолун устун баран истэ. Күндэ
Ыскамыайкаҕа сыстыбыт былырыыҥҥы кур сэбирдэҕи, көмнөҕү бэрчээккэтинэн сотон, иккиэн сэргэстэһэ олордулар. Н. Лугинов
◊ Көмнөх хаар — үөһэттэн түһэр хойуу түүтэх хаар. ☉ Густой, обильный снег, идущий хлопьями
Бөһүөнэх көмнөх хаар түһэрэ. Баал Хабырыыс
Үрдүгэр көмнөх хаар саба түһэн унаарытара. П. Аввакумов. Өлүнньүк көмнөх таҥаһа эргэр. — ким эмэ өлөрүгэр анаан муспут, бэлэмнээбит таҥаһа-саба (былыргы сахаларга оннук үгэс баара). ☉ Одежда, заготовленная заранее на случай смерти (старинный обычай у якутов)
Тойонуҥ өлүнньүк көмнөх таҥаһын таҥыннын, кэриэс-хомуруос тылы кэпсэттин, кур хоолдьуга кунанын булуннун! ПЭК ОНЛЯ II
ср. бур., халх. үбнэг ‘пороша’, тоф. һөмнүк ‘снег с сильным ветром’

сов. 1. кого-что (вниз) түҥнэри бырах, түһэр, сууллар; сбросить снег с крыши кырыыса хаарын түһэр; 2. кого-что, перен. (свергнуть) сууллар; сбросить иго самодержавия ыраахтааҕы былааһын батталын сууллар; 3. что, разг. (снять с себя) уһулан бырах; сбросить с себя плащ плащкын уһулан бырах; 4. что (напр. листву) түһэр, халтаҥнаа; берёза сбросила листья хатыҥ сэбирдэҕин түһэрбит, хатыҥ сэбирдэҕз түспүт.

I
аат.
1. Иистэнэргэ аналлаах, таҥаһы курдары анньан сабы таһаарар үүттээх, уһуктаах синньигэс тимир. ☉ Игла, иголка (для шитья)
Ойоҕо Боккуойа этэрбэс тигэ олорон иннэтинэн сөмүйэтин дьөлө анньан киҥэнаара холлон олороохтуур. Амма Аччыгыйа
Муҥ сатаатар, этэрбэс тигэр суон иннэ суох буоллаҕа үһү. Болот Боотур
Олорон эрэн иннэбин тоһутан кэбистим. Н. Заболоцкай
2. Араас аналлаах сытыы уһуктаах тимир. ☉ Металлический стержень с заостренным концом различного назначения, игла
Патефон иннэтэ. Укуол иннэтэ.  Борохулуо саа этэ: иннэтэ бөстүөнү кыайан эспэт этэ. М. Шолохов (тылб.)
3. Сорох мас, үүнээйи мутукчата, хатыыта. ☉ Хвоя (иглообразная листва некоторых деревьев, кустарников)
Онтон харыйа иннэтин илдьэ кэлэн [тоҥсоҕой] хаптаһыны тардыалыы сатаан баран, кыайбакка эмиэ төннөр. Амма Аччыгыйа
Ньимиһэн турбут бэстэр мутуктара, соһуйбуттук кини сирэйин эттииллэрэ, сытыы иннэлэринэн кэйэллэрэ. Н. Заболоцкай
Дөлүһүөн уга баар хатыылаах, Дьөлүтэ кэйэр иннэлээх. Баал Хабырыыс
4. Сорох кыыллар, балыктар, үөннэркөйүүрдэр кытаанах хатыылара. ☉ Твердые, колючие образования, шипы на теле некоторых животных и рыб, иглы (напр., ежа). Дьуос иннэлэрэ. Ыҥырыа иннэтэ
5. көсп. Сытыы уһуктаах, синньээн көстөр туох эмэ. ☉ Остроконечный тонкий предмет или его части; шпиль
Адмиралтейство иннэтэ ыраахтан күн уотугар күлүмүрдүү турар.  Күн уотун сытыы иннэтэ Күрдьүгү тэһитэ кэйдэ. Баал Хабырыыс
♦ Бэлэһигэр биэс (икки) иннэлээх көр бэлэс. Иннэ буолан сүппүт - сүтүө суохтаах да сиргэ сүтэн хаалбыт, көстүөхтээх да сиргэ кыайан көстүбэт. ☉ Затеряться так, что невозможно найти, разыскать (букв. как иголка в стогу сена (затеряться))
Иннэ буолан сүппүт инженербит киппэ киэптээх, ходьоҕор уҥуохтаах киһи буолан биэрдэ. С. Федотов. Иннэ буоллаҕай (буолбатах) - ханна барыай, көстүө, баар буолуо. ☉ Не иголка (о том, что сложно, невозможно потерять; найдется, обнаружится обязательно)
[Өлөөнө:] Ол куорат сиргэ көрдүүр киһиҥ аатын билбэт буолан баран, хайдах булуом дии саныыгын? [Солко:] Төһө да куоратын иһин киһи иннэ буолбатах. С. Ефремов. Иннэ кылаанын <да> саҕа - адьас кыра (да). ☉ Ничтожный, совсем маленький, крапинка (букв. словно острие иголки)
Иннэ кылаанын да саҕа Иҥнигэс диэн суох. П. Тобуруокап
Василийга хаһан да иннэ кылаанын саҕа мэҥи түһэриэ суоҕа, кини мэлдьи ыраас буоллун! А. Сыромятникова
Иннэ да кылаанын саҕа Кини көрөр итэҕэһи. Баал Хабырыыс. Иннэни ыйыстыбыт (сиэбит) курдук - олус иинэ хаппыт, синньигэс, уҥуох-тирии киһини этэллэр. ☉ Об очень худом человеке (букв. словно проглотивший иголку)
Иннэни сиэбит курдук синньигэс киһи (өс ном.). Кини хайдах иинэн, иннэни ыйыстыбыт курдук буолан хаалтын көрөөр ээ. Н. Заболоцкай
Кини [бөрө], иннэни сиэбит ыт курдук, уҥуохтаах тириитэ эрэ ордон хаалан, быһар быһаҕаһа бүтүннүү төбө иччитэ буолбут. Р. Кулаковскай. Кэбиһиилээх оттон (окко) иннэни булартан итэҕэһэ суох (көрдүүр курдук) - олус уустук, бириинчик; киһи эрэ кыайбат (дьыалата, үлэтэ). ☉ Об очень сложном поиске кого-чего-л. (соотв. все равно что искать иголку в стогу сена)
Ону [өйдөөх тылы] хостоон таһааран, арааран ылыы, кэбиһилээх оттон иннэни булартан итэҕэһэ суох уустук дьыала. Н. Лугинов
◊ Иннэнэн эмтээһин көр эмтээһин
Нина Александровна Саха сирин быраастарыттан аан бастакынан иннэнэн эмтээһини баһылаабыт уонна элбэх киһини үтүөрдүбүт невропатолог-быраас. «Кыым»
II
көмө аат.
1. Сыһыарыы түһүккэ хайааһын илин өттүгэр туһуламмыт предмети бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ В форме дательного падежа употребляется при обозначении предмета, в переднюю сторону которого направлено действие (перед, к, в). Кыһыл Ойуун уһуктан, туран уот иннигэр баран аргынньахтаан олорор. П. Ойуунускай
Арай Марисаны икки киһи, икки дабыдалыттан өрө ыйыы соһон, Турахин иннигэр илтилэр. Эрилик Эристиин
2. Сыһыарыы түһүккэ хайааһын илин өттүгэр буолар предмети бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ В форме дательно-местного падежа употребляется при обозначении предмета, впереди которого совершается действие (перед)
Уот иннигэр Ыстапаанньыйа эмээхсин олорор. Н. Неустроев
Балаҕан иннигэр, сылбах оҕуруот иһигэр, үс-түөрт сыарҕа от бугулланан турар. Күндэ
Талахтар иннилэригэр сүүрбэччэ миэтэрэ сиртэн буруо бурҕас гынна. Т. Сметанин
3. Таһаарыы түһүккэ хайааһын илин өттүттэн тахсар, тэйэр предмети бэлиэтииргэ туттуллар (сэдэхтик тут-лар). ☉ Употребляется при обозначении предмета, с (от) передней стороны которого исходит действие или удаляется предмет (употр. редко). Аттаахтар бөлөх талах инниттэн тэйэн бардылар. Ыалдьыт уот инниттэн халбарыйан биэрдэ
4. Туттуу түһүк форматыгар хайааһын илин өттүнэн буолар, тарҕанар предмети бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ В форме орудного падежа употребляется при обозначении предмета, по или вдоль передней стороны которого совершается, распространяется действие (по, впереди)
Петя ыскылаат иннинэн тиийэн кэлэр. С. Ефремов
Кымньыыгын уолаттар иннилэринэн кириэс-мараас далбаатаата. Эрилик Эристиин
Муустар улам үллэ анньан, кини иннинэн аалсан устан дагдалдьыһан эрэллэр эбит. Н. Заболоцкай
тюрк. ийне, йиҥне