в разн. знач. дело || деловой; кэнсэлээрийэ дьыалата дела канцелярии; норуот бүттүүнүн дьыалата дело всего народа; личнэй дьыала личное дело; дьыаланы кэпсэтии деловой разговор; дьыалата оҥор = возбудить дело (судебное) # дьыалата суох пустяки, не стоит беспокоиться.

аат.
1. Дьон уопсастыбаннай сыһыаннаһыыларын бэрээдэктииргэ судаарыстыба былааһа олохтообут уонна көмүскүүр нуормалар уонна майгы-сигили быраабылаларан бүтүннүүтэ. ☉ Право (совокупность законов и постановлений государства: гражданское право, трудовое право и т. п.). Быыбардыыр быраап. Буржуазнай быраап
□ Экономика өттүнэн хаалан иһэр, политическай бырааба быстыбыт оччотооҕу Саха сирэ ыраахтааҕы эрэһиэҥкэтэ суох түрмэтинэн буолан олорбута. П. Филиппов
Крепостной быраап тухары бааһынайдар балаһыанньаларын тупсарар кыахтара суоҕун көрдөрбүтэ. Софр. Данилов
2. Судаарыстыбаннай эбэтэр атын ханнык эмэ сокуоннарынан, уураахтарынан о. д. а. хааччыллар көҥүл эбэтэр тугу эмэ оҥорор (дьайар) кыах. ☉ Право (охраняемая государством узаконенная возможность делать что-л.)
Бу дойдуга атаҕастанар да күннээх буоллахпына — көҥүлбүн, бырааппын босхо тэбистэриэм суоҕа, көмүскүүр сууту булуом. П. Ойуунускай
Биһиги политикабыт норуоттар бырааптарын эрэ тэҥнээһининэн муҥурдаммакка, кинилэр суруктара, литературалара бэйэлэрин тылларынан барҕара сайдарыгар дьулуһар. Суорун Омоллоон
3. Тугу эмэ оҥорор, дьайар көҥүл, кыах. ☉ Право (возможность действовать, поступать каким-л. образом)
Дьэҥдьийэр быраапкытын көрдөрүҥ. Амма Аччыгыйа
Ааспыт үөрэх дьылыгар элбэх оҕоҕо тырахтарыыс, суоппар бырааптарын биэрбиппит. Софр. Данилов
[Аайта:] Тугу да толкуйдаабаппыт. Уопсайынан, Алик биһикки личнэй дьыалабытыгар Ким да орооһор бырааба суох. И. Гоголев
4. көсп. Олоҕуруу, тирэҕирии, төрүөт. ☉ Право (основание, причина)
Ат буоллаҕына: «Эн Атен кинээс буолбатаххын, миигин тыытар быраабыҥ суох», — диэбиттии Бурхалей үрдүгэр түһэ сыспытын сүөрэн ылан, олбуор айаҕар холоруктатан илтэ. Эрилик Эристиин
Эһиги куһаҕаннык үлэлиир быраапкыт суох. Софр. Данилов