даҕ., кэпс. Лоһугурас бөдөҥ соҕус (хол., отон). ☉ Довольно крупный (напр., о ягоде). Оҕуруос отон

аат. Туох эмэ логлоруйталаан, онон-манан лоппойтолоон тахсыбыта. ☉ Выпуклые неровности, бугорочки на поверхности чего-л. [Тиит:] Лоһугурас көмүс туораахтанным, логлороот маҕан хатырыктанным. Саха нар. ыр.

даҕ. Хара соҕус. ☉ Черноватый, темноватый
Ити кэмҥэ билиҥҥи кырынаас алаас чаалай харатыҥы кугас өҥнөөх дьүһүннээҕэ. Саха фольк. Хайа сир харатыҥы өҥнөөх бөдөҥ отонноро лоһугураһан сыталлар. Амма Аччыгыйа. Түүтүн төрдө харатыҥы, оттон кылаана кугастыҥы араҕас буоллаҕына, күрэҥ сылгы дэнэр. Сылгыһыт с.

Даҕааһын күүһүрдэр эбиискэтэ, ло-, лог-, лоҥ, лоп-, лосдиэн саҕаланар олохторго сыстар: лоп-лоһурҕас, лору-лоппоҕор. ☉ Препозитивная уси лительная частица прилагательного, присоединяемая к основам, начинающимся на ло-, лог-, лоҥ-, лоп-, лос-: лоп-лоһугурас ‘с громким стуком (напр., о сгреба емых чем-л. камнях)’, лору-лоппоҕор ‘очень выпуклый’
Эмтиэкэ иһэ толору киһи, биир кэм лоп-лоһургас. Суорун Омоллоон
Ол уол одууласпыта өр буолбут быһыылаах, лору-лоппоҕор сүүһүн аннынан бүлтээриччи көрөн кэбиспит. Амма Аччыгыйа. Биирдэ хонукка кутаа таһыгар муһуннулар, хормуоска тыаһыгар үҥкүүлээн тибийдилэр. Тоҥот буолан, атах тыаһа лоп-лоһугурас. М. Ш олохов (тылб.)

I
к ө р лоһугурас II [Тииҥ:] Мин тыабар дэлэй Минньигэс тэллэй… Лоһугур туораах Тотоойу астаах! И. Федосеев
II
тыаһы үт. т. Туох эмэ кытаанах обургу эттик кытаанахха түһэн охсуллар дэгэттээх тыаһа. ☉ Подражание гулким звукам перекатывающегося по твёрдой поверхности увесистого твёрдого предмета
Сотору соҕус оҕонньор ампаарын кэннигэр такыһычыйан киирэн, маһы лоһугур гына бырахта. Амма Аччыгыйа

I
түөлбэ. Ыһыах. ☉ Ысыах
1922 сыллааҕы сайын Бүтэйдээххэ (Мэҥэ улууһун Алтан нэһилиэк сирэ) улахан ыһыах — сандама буолбута. Күннүк Уурастыырап
Курус санаам кыбыста кумунна хара кынатын… Кэлэ сылдьабын мин ийэм, аҕам ыратыгар — Төһө эрэ баҕардылар манна баар буолуохтарын Бар дьоннорун бүгүҥҥү сайдам сандаматыгар! С. Тарасов
Бу олоҥхону 1924 сыл кыратык тупсараннар улуус сандаматыгар Майаҕа туруора сылдьыбыттара. П. Дмитриев
II
көр сардаҥа
1. Дьүкээбил сарадаҕар сырдыы Кыыс дьиэрэҥкэй тэптэ, Киэһээҥҥи сандамаҕа үрдүү Көһүннэ долгуйа, уста… Таллан Бүрэ
Лоһугурас былыттарга сандама илигириэ, Этиҥ лүһүгүрүө тириппит халлааммар. В. Дедюкин
ср. тюрк. йан ‘гореть’
III
көр сандалы I
Түөрт баһырҕастаах атахтаах Мас остуолу наардаата, Тоҕус туос сандаманы Сатыылатан кэбистэ. С. Зверев
Бу сахалыы араҕас сандама. Болот Боотур

I
туохт.
1. Наһаа тымныы буолан, көһүйэн хаал, бөҕүөр. ☉ Коченеть от холода, мёрзнуть, зябнуть
Утаакы гыммата, дэлби тириппит оҕо тоҥон уһуктан кэллэ. Суорун Омоллоон
Сайын от үлэтигэр буһарбыт, Кыһын ынах уулатан тоҥорбут. С. Данилов. Кырынаас тоҥон өлөрө кэлэн, утуктаан нуурайан барбыт. Саха фольк.
2. Тымныыттан бөһүй, муус буол. ☉ Превращаться в лёд, замерзать, застывать
Үрэх мууһа саҥа тоҥмута. Суорун Омоллоон
Кыһыныгар сайылык дьиэҕэ тоҥмут үүтү, астаммыт бурдугу уураллар. Амма Аччыгыйа
3. кэпс. Оттуллубакка тымный. ☉ Вымерзать без отопления (напр., о жилом доме)
Төлөпүөн өрө тырылыы түстэ. «Оройкуом уопсайа тоҥон эрэр, хачыгаар суох», — диэтилэр. «ХС»
♦ Суола тоҥмут (сойбут) көр суол
Эргэ тыытын туһунан эттэххэ — ол эмиэ суола тоҥмут этэ. Н. Заболоцкай
◊ Дөйүөрэ тоҥ көр дөйүөр
Күөллэр дөйүөрэ тоҥнулар. Көппөх тоҥор ыйа көр көппөх. Көппөх тоҥор ыйыгар отон амтаннанар. Силиитигэр тиийэ тоҥно көр силии. Бэл кинилэр, эдэр дьон, уҥуохтарын силиитигэр тиийэ ыбылы тоҥнулар дии. Софр. Данилов
ср. др.-тюрк. тоҥ ‘замерзать’, тат. туҥу, уйг. тоҥмак ‘мерзнуть’
II
1. даҕ.
1. Ириэнэҕэ суох, ирбэтэх. ☉ Мёрзлый, мороженый
Үчүгэй да этэ, сэгэрдэр, Тыаттан киирэр тоҥ чохоон. П. Тобуруокап
Күн киириитэ Тоҥ чалбахха толбон түспүт. С. Данилов
Тымныыны тулуйан кэлбиккин Тоҥ буору тоҕута силэйэн. И. Артамонов
2. кэпс. Сылыйа илик, тымныы. ☉ Плохо отапливаемый, прохладный, холодный
Куруутун тоҥ тордоххо олоруоҥ, тымныы аһы аһыаҥ. Суорун Омоллоон
Тоҥ чуулаан долбууругар ууран кэбистэ. Амма Аччыгыйа
3. кэпс. Сахалыы билбэт, саха быһыытыгар-майгытыгар үөрэнэ илик. ☉ Не владеющий якутским языком, не знающий якутских обычаев, уклада жизни
[Күлүк Өлөксөй:] Тоҥ күтүр эбит. А. Софронов
«Ээ, тоҥ киһи кэлбит буоллаҕа диэбитим, хата, сахалыы бэрт үчүгэйдик билэр эбиккин дуу!» — Мэтээллээх киһи үөрбүтэ. Н. Якутскай
«Ыстапааһа, эһиэхэ биэлсэр аҕаллым. Эдэркээн баҕайы нуучча уола. Тоҥ», — диэтэ Дьаакып. Айталын
4. фольк. Туохтан да сынтайбат, өһүллүбэт хабараан күүстээх. ☉ Очень сильный, мощный
[Борохуот аал] Тоҥ күөнүнэн Дохсун сүүрүгү Тоҕо анньан, Тохтообокко дьулугурайда. Өксөкүлээх Өлөксөй
Борохуот тоҥ күөнүнэн сүүрүгү өрө үтүрүйэн дьулурутан иһэр эбит. Амма Аччыгыйа
5. көсп. Эйэҕэһэ суох, үтүөнү санаабат. ☉ Недоброжелательный, холодный
Таня тоҥ харахтара күн уотугар чаҕылыһан, хайдах эрэ сүтэн ыллылар. Н. Заболоцкай
Таптаабат тоҥ кымньыы тылларыҥ Кыйдаата дьолум уот чыычааҕын. Айталын
Сопхуос парткомун сэкэрэтээрэ чыҥха атын, дьоҥҥо тоҥ сыһыаннаах салайааччы. «ХС»
2. аат суолт.
1. Тымныы, ирбэтэх туох эмэ. ☉ Что-л. замороженное, холодное
Төһөҕө даҕаны, тымныыга тоҥу, куйааска итиини аһыыр куолу. И. Федосеев
2
ирбэт тоҥ диэн курдук (көр ир I). Үс тилик-малык уолаттар Буору хаһан бурҕайаллар, Тоҥҥо тиийэн хойгуо чыҥыргыыр. П. Тобуруокап
Баҕар, тоҥ баар буолан, сибэккилээхпит буолуо. С. Тарасов
Томороон силискинэн тоҥугар тиийэ Тирэммитиҥ баҕас кытаанаҕын! Баал Хабырыыс
3. кэпс. Дьыл тымныы кэмэ, кыһын. ☉ Холодное время года, зима
Маһы тоҥҥо төбө өттүттэн саҕалаан хайыталлара. АЭ ӨӨКХ
4. Тоҥнуу сиэнэр балык (хол., бил, туут, хатыыс, чыыр, уомул). ☉ Некоторые сорта рыбы, которые употребляют в пищу в сыром мороженом виде, строгая стружкой, строганина
Тоҥтон уурайбыттарыгар Логлойо хончоҕор миискэни Ньургун Николаевич иннигэр аҕалан уурар. Г. Угаров
Саатар биирдэ эмэ тоҥ кыһан аҕалбат буоллахтара. «ХС»
Таһыттан тоҥно уонна быарда киллэр. А. Кривошапкина (тылб.)
♦ Тоҥ иҥиирдээх көр иҥиир
«Тоҥ иҥиирдээх дьон таһыахтара», — Ньаҕай бүтэн сүгэтин төҥүргэскэ саайда. Ф. Постников
Бэрэссэдээтэлиҥ эйиэхэ, тоҥ иҥиирдээх киһиэхэ, анаан-минээн хотуур ыыппыта. «Чолбон»
Тоҥ иҥиирдээхтэр хапсаҕайдаһан халбарытыстылар. «Кыым». Тоҥ киһи — тоҥкуруун майгылаах, улаатымсык киһи. ☉ Неприветливый, высокомерный, гордый человек
Таах даҕаны тот аччыктыах, доруобай ынчыктыах айыланан, тоҥ киһи. Э. Соколов. Тоҥ күөс быстыҥа — 1) көр быстыҥа. Тоҥ күөс быстыҥынан эргиллиэм; 2) олус өр, олус уһуннук. ☉ соотв. битый час
[Тайҕа оҕонньор кэрэх тиити] тоҥ күөс быстыҥа кэрпитин кэннэ, дьэ хаачыгыраата. И. Гоголев
Уордаахап дьоҕойон тоҥ күөс быстыҥа көһүтэр. Софр. Данилов. Тоҥ маһы тосту тардар — күүстээх-уохтаах, доруобай (киһи). ☉ Здоровый, сильный, в расцвете сил
Бу күөгэйэр күннэригэр сылдьар, тоҥ маһы тосту тардар дьон, кыбыстыах иһин, сүүс биэстии үлэ күннээхтэр! В. Протодьяконов
Киһи күлүөх, бачча тоҥ маһы тосту тардар доруобай киһи кэтэһэн хороллон олоруом үһү дуо? «Кыым». Тоҥ нуучча кэпс. — сахалыы олох билбэт, өйдөөбөт нуучча киһитэ. ☉ Русский, совершенно не владеющий якутским языком (букв. мороженый русский)
Оҕо хаһан да харахтаан көрбөтөх тоҥ нууччатыгар сыстыбыт. Суорун Омоллоон
Икки тоҥ нуучча лоһугураһан киирбиттэрин кулуба ойоҕо …… сонургуу көрдө. Болот Боотур
Тоҥ нуучча оҕолоро хата уу сахалыы саҥарар буолбуттара. «ХС»
Тоҥор-ириэнэҕэр тиий (тириэрт) көр ириэнэх. [Витя] сонургуу санаабытын сиһилии ыйыталаспакка, тоҥор-ириэнэҕэр тириэрпэккэ хаалбат. Н. Заболоцкай
Тоҥ (тор) суолун тордоо, ир (ириэнэх) суолун ирдээ көр ир II. Тоҥ суолун тордуур күнүм, Ир суолун ирдиир күнүм Күөн түөспэр Күөйдэҕэ буолуо. П. Ойуунускай
Аата биллибэт алдьархайы Тоҥ суолун тордооҥҥут, Ириэнэх суолун ирдээҥҥит Тибии буолан тибилийиҥ. С. Зверев
Тоҥтон толлубат <ириэнэхтэн иҥнибэт> көр иҥин. Кини тоҥтон толлубат Уоттаах төлөн сүрэхтээх. И. Эртюков
◊ Ирбэт тоҥ көр ир I
Киэҥ Өлүөнэ хотун Ирбэт тоҥ буорун Илгэнэн тыыннаан, Эн күнүҥ тыгар. Күннүк Уурастыырап
Билигин хайыы-сах ирбэт тоҥ уорҕалаах Сахам сирин үрдүнэн көтөн истэхпит буолуо. Н. Лугинов
Хайа боруодаларын үгүс сыллаах ирбэт тоҥ араҥалара олус бөҕө уонна ууну аһарбат. САИ ССРС ФГ
Сылгы тоҥ быара көр сылгы. Саха биир таптаан сиир аһылыгынан сылгы тоҥ быара буолар. Дьиэ к. Тоҥ балык көр балык. Манна эт, арыы, тоҥ балык булууһу толору симиллэн сытара. Н. Якутскай
Таһырдьаттан титирээн киирээт, тоҥ балыгы сиэ, итии чэйдэ ис — тоҥмутуҥ, сылааҥ тута ааһар. Н. Габышев
Тоҥ былыттар көр былыт. Тоҥ, көһүүн былыттарга ый толбоно тохтор. Баал Хабырыыс. Тоҥ көмүс — туох да булкааһа суох ыраас үрүҥ көмүс. ☉ Чистое серебро
Тоҥ көмүһү уулларан куппуттуу, үллэр үс үөһэ, үрүлүйэ тохтон, көҥүлүнэн сүүрүгүрэн түһэр эбээт Өлүөнэ өрүһүм. Суорун Омоллоон. Тоҥ күөрчэх — кыра-кыра гына тоҥоруллубут, тоҥнуу сиэнэр күөрчэх. ☉ Взбитые мутовкой (ытык) и затем замороженные сливки, замороженный күөрчэх
Киниэхэ доҕотторо, биир эмэ аймаҕа итии ас, отон, тоҥ күөрчэх аҕалаллара. Н. Габышев
М.Н. Артамонова маастардаах биригээдэ оҥорбут кымыһа, суората, тоҥ күөрчэҕэ үрдүк бааллары ыллылар. «Кыым». Тоҥ күүс — туруору күүс, быччыҥ күүһэ. ☉ Физическая, мышечная сила
Мас хайытыыта омос көрдөххө олус судургу, аҥаардас тоҥ күүһү эрэйэр үлэ курдук. АЭ ӨӨКК. Тоҥ омурҕан — тоҥ күөс быстыҥа 2 диэн курдук (көр быстыҥа). Тоҥ омурҕан тухары туран тахсыаххын баҕардыаҥ? И. Данилов
Биир тоҥ омурҕан сыппыппыт кэннэ, таһааран устуруойдаттылар. В. Яковлев. Тоҥ үүт — иһиккэ кутан тоҥоруллубут үүт. ☉ Молоко, замороженное в посуде. Ийэм тоҥ үүт ыыппыт
□ Кыра-кыралаан мас көтөрө, балык, тоҥ үүт эмиэ булулунна. И. Никифоров
Сүүс киилэлээх тоҥ үүтү Чочур Мырааҥҥа ирбэт тоҥҥо харайыахтара. «Кыым». Тоҥ хаһаа — син биир таһырдьа курдук олус тымныы. ☉ Холодно, как на улице (напр., о помещении)
Дьиэлэрэ тоҥ хаһаа буолбут. Р. Кулаковскай
Киирээт, тумнаста сыстым, оптуобуспут иһэ тоҥ хаһаа эбит. «Кыым». Тоҥ эт — тоҥнуу сиэнэр сылгы, убаһа этэ. ☉ Конина, жеребятина, употребляемые в сыром и замороженном виде
Тоҥ эти харса суох сиэтэ. П. Ойуунускай
ср. др.-тюрк. тоҥ, тат. туҥ, уйг. тоҥ ‘мёрзлый’
III
тыаһы үт. т. Көҥдөй туохха эмэ охсуллан дуорааннанан иһиллэр тыас. ☉ Подражание гулкому звуку, возникающему от удара по полому предмету. Барабааны тоҥ-тоҥ оҕустулар
□ Удаҕан дүҥүрүн «тоҥ-тоҥ-тоҥ» тоҥсуйда. ПЭК СЯЯ
ср. др.-тюрк. тоҥ ‘грохот’, туркм. тоҥк ‘звукоподражание ружейному выстрелу или глухому удару’