туохт.
1. Тугу эмэни оҥор, ханнык эмэ дьарыктаах буол (туһалааҕыттан-туһата суоҕуттан, үлэ буоларыттан-буолбатыттан, тутулуга суох, муҥутуур киэҥ уонна уопсай суолталаах). ☉ Делать что-л., заниматься чем-л., поступать, действовать каким-л. образом, предпринимать что-л. (гл. с предельно широким и общим знач.)
Манна тугу гынаҕын? Уоппускаҕар тугу гынаҕын? Дьиэбэр ону-маны гыныам. Кини тугу гыныан булбат. - Бу сүөһүлэри хайдах гыныахха сөбүй?- Хайдах гыныахпытый, турдуннар ээ,- диир Уйбаан Тылбыыкап. Н. Якутскай
Хайдах эмэ гынан бэһис камера дьонун манна көһөрөн аҕалларгыт. Сибээстэһэргэ олус дөбөҥ буолуо этэ. Амма Аччыгыйа
[Көстөкүүн:] Билигин тула өттүбүтүгэр бандьыыт хаайан ыган киирэн истэҕинэ, тугу да гыммакка, субу курдук олорон хаалар сатаныа суоҕа. Күндэ
2. Аат тыллартан, даҕааһыннартан, сорох солбуйар ааттартан, ахсаан ааттартан, аат туохтуурдартан, сорох сыһыаттартан дьүһүннүүр, тыаһы үтүктэр тыллартан уонна нуучча тылыттан киирбит туохтуур олохторуттан араас суолталаах туохтуурдары үөскэтэр. ☉ Употребляется в функции служебного глагола, образующего составные глаголы широкого спектра значений от имен существительных, прилагательных, некоторых разрядов местоимений, числительных, причастий, звукоподражательных и образных слов и глагольных основ, заимствованных из русского языка
Хотон иһигэр тыас тыаһа лүһүгүр гынар. Н. Неустроев
Бары көмөлөөтөххүтүнэ, ынахтар сыл тахсар отторун өр гыммат инигит. Далан
Суоҕу булан, баар гынарга, Тиийбэт өттүн дэлэтэргэ, Суола суохха - суол солуурга Дьиҥнээх киһи дьулуһуохтаах. Күннүк Уурастыырап
Хабырыыс мөккүһүннэрбэт гына хотуулаахтык көрбөхтөөн кэбистэ. Амма Аччыгыйа
Киһитэ: «Бу маны ыстаан, сон гын», - диэн туох эрэ суппуун курдук халыҥ сон таҥаһын биэрэр. Күндэ
Табаарыһым эрээри, Мөккүрдээнэп, сыыһа гынаҕын. М. Доҕордуурап
Обсерватория олус кыахтаах, бөдөҥ гына былааннанарыттан киһи соһуйуон табыллыбат этэ. В. Яковлев
Ким эмэ эһиэхэ ити курдук гыныҥ диэн сүбэлээбитэ дуо? Д. Таас
Дулҕалаах кытаҕы киирэн мээрэйдээн, алта гына быһа аста. М. Доҕордуурап
Хараҥа буруйдаах, хааннаах фашистары хаһан да бырастыы гыныахпыт суоҕа. Т. Сметанин
Арай ханна эрэ аан аһылларга дылы гыммыта. Н. Заболоцкай
Киһи сөбүлээбэт буоллаҕына, кыраны да тэппи гыммат эбит. «ХС»
тюрк. кыл

I
аат. Былыр сахалар дьиэлэрин аанын утары илин диэки турар аттарын баайар баҕаналара (билигин сэргэни дьоллоох-соргулаах, уйгу олоҕу түстүүр, ыалдьытымсах буолууну туоһулуур бэлиэ быһыытынан туруораллар). Сэргэ аналынан үс көрүҥҥэ арахсар: ат баайар эбэтэр тэлгэһэ сэргэлэрэ, итэҕэл сэргэлэрэ уонна ыһыах сэргэлэрэ. ☉ В старину: устанавливаемый перед входом в дом, т. е
с восточной стороны, столб для привязывания лошадей, коновязь (в настоящее время эти коновязи, предназначенные для приёма гостей, трансформировались в символ счастья и семейного благополучия, в символ якутского гостеприимства). Выделяют три группы сэргэ: надворные коновязи для привязывания коня, культовые, использовавшиеся при проведении культовых религиозных обрядов, ритуальные сэргэ, устанавливаемые на традиционном празднике ысыах. Баай дьон сэргэлэрэ үстэн уон иккигэ тиийэ буолар. Н. Босиков
Аттар хара баламах буола тириппиттэр. Муҥ көтүүнэн, сугулаан олбуорун иһигэр субуруйан киирэн, сэргэҕэ хоруйа түстүлэр. М. Доҕордуурап
Өлүөскэ тахсан, аҕабыыт бэйэтин анал сэргэтигэр баайыллан турар ураанньыктаах тураҕас аты сүөрэн ылла. Эрилик Эристиин
◊ Ат сэргэ (бэриинэ сэргэ) — туорай мастарынан холбоммут икки, сороҕор үс сэргэстэһэ турар сэргэ. ☉ Два, иногда три сэргэ, соединённые пропущенными через отверстия в них перекладинами. Кийиит сэргэтэ — кийиит кэлиитигэр туруоруллар үрдүгэр чороон эбэтэр ат төбөтө оҥоһуулаах сэргэ. ☉ Сэргэ, украшенная барельефной геометрической резьбой, а в верхней части — чорооном или лошадиной головой, возводившийся к приезду невесты
Көрбүөччүлээх сэргэ эргэр. — сэргэ үрдүгэр оҥхойго киһи курдук быһыылаах, күөх оҕуруо харахтаах мас сатаны — ойуун «көрбүөччүтүн» уураллар. Кыһалҕалаах киһи бу көрбүөччүгэ кэлэн кыһалҕатын кэпсиир, үҥэр, көрдөһөр. Ойуун бу көрбүөччү нөҥүө көрдөспүт киһини эмтиир. ☉ Сэргэ со специальным вместилищем в верхней части для «ясновидящего» — сата, деревянного человечка с глазами из синих бусинок. Больные обращались к этому идолу со своей бедой и страданием, умоляли помочь выздороветь, и шаман через этих идолов лечил любого обратившегося к нему. Кэтэх сэргэ — тэлгэһэҕэ үс маҥнайгы бочуоттаах сэргэттэн түгэххэ турар боростуой ыалдьыттар уонна хаһаайынтан ураты атын дьиэлээхтэр аттарын баайар сэргэлэрэ. ☉ Задняя из трёх главных сэргэ, предназначавшаяся для более нижнего ранга гостей и остальных членов семьи. Ортоку сэргэ — үс маҥнайгы бочуоттаах сэргэттэн ортоку туруоруллар, орто баайдар эбэтэр дьиэ хаһаайына бэйэтэ атын баайар сэргэтэ. ☉ Средняя из трёх главных сэргэ, предназначавшаяся для гостей среднего достатка и для самого хозяина
Ойута быһыы Оһуор ойуулаах Ортоку сэргэтиттэн Соргулаах соноҕоһун [тутта]. П. Ойуунускай
Ортоку сэргэлэрэ Ойута быһыы ойуулаах, Чаҥыргыычаҥыргыы Чаачыгырыы олорор Өрүтэ даллахтаабыт, Өксөкү кыыллаах эбит. П. Ойуунускай
Оһуор ойуулаах Ортоку сэргэҕэ Улаан биэбит Уйгутун олохтуоҕуҥ! С. Васильев. Тойон сэргэ (бастыҥ сэргэ) — үс маҥнайгы бочуоттаах сэргэттэн биирдэстэрэ. Соҕурууттан бастакы — араас ойуулаах-бичиктээх, сиэдэрэй оҥоһуулаах, убаастабыллаах ыалдьыттар аттарын баайар сэргэлэрэ. ☉ Южная из трёх главных сэргэ, которая отличалась массивностью, нарядностью и богатством отделки и предназначалась для коней почётных гостей
Аанын аһан, дьиэлин тэлэйэн, Тэлгэһэтигэр тахсан, Тойон сэргэтигэр өйөннө. П. Ойуунускай
Ордук тойон сэргэҕэ бааллыбыт сүүһүгэр ыас хара ат сүрдээх кэрэ көрүҥнээх. Н. Лугинов
Сыһыы саҕатыгар сиэллээх-баҕахтаах, ат бастаах тойон сэргэ тула үҥкүү бөҕө ньиргийбит. Л. Попов. Төрүт сэргэтэ — саҥа дьиэҕэ киирии малааһыныгар туруорар сэргэ. ☉ Сэргэ, устанавливаемая к завершению строительства нового дома во время новоселья. Түктүйэлээх сэргэ эргэр. — былыр сахалар өбүгэлэрин куттарын түктүйэҕэ (кыра туос хоппоҕо) харайан балаҕан бочуоттаах муннугар ууран тураллара, сөп буола-буола ас бэрсэллэрэ. Ыал эстэр эбэтэр көһөр түгэнигэр тэлгэһэҕэ таһааран сэргэ долбууругар кистии уураллара. Ол сэргэ «түктүйэлээх сэргэ» диэн буолара. ☉ В старину: берестяное хранилище с душами предков помещали в почётном углу жилища и время от времени преподносили им пищу. В случае распада рода, семьи или при их переселении берестяное хранилище оставляли на хранение духу сэргэ. В дальнейшем эти сэргэ называли «түктүйэлээх сэргэ». Тэлгэһэ сэргэлэрэ — дьиэ аттыгар араас киһи олоҕор буолар түбэлтэлэргэ, уларыйыыларга анаан туруоруллар сэргэлэр (оҕо төрөөһүнэ, уруулар уо. д. а.). ☉ Надворные сэргэ, устанавливаемые во дворе дома в честь памятных событий (рождения ребёнка, свадьбы, посещения почётного гостя и т. д.).
ср. бур. сэргэ ‘коновязь’
II
1. сыһ. Кими эмэ кытта бииргэ, аттыгар, сэргэстэһэ. ☉ Рядом, вместе
Мин эйигин билэбин ээ… Чэ, холобур, ити Айдаргын арыт генийдэри кытары сэргэ туруораргын умуннуҥ дуо? Н. Лугинов
Сэмэнчик дьиэлээх хотуну, Харытыананы кытта сэргэ олорор. Н. Якутскай
Кинини сэргэ …… Матвей Фёдорович Барабанов хааман атыллаҥнатан истэ. М. Попов
2. даҕ. суолт. Аттыгар, сэргэстэһэ баар. ☉ Находящийся рядом, соседний
Сэргэ хоско иккис сэкирэтээр уол төлөпүөнүнэн ыраах учаастактары кытары ыһыытаһар. Н. Лугинов
Бу кэмҥэ сэргэ хоско туох эрэ лүһүгүр гына тыаһаата. Н. Габышев
III
1. дьөһ.
1. Хайааһын туох эмэ адьас аттыгар эбэтэр сэргэстэһэ оҥоһулларын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Употребляется при обозначении близости предмета к месту совершения действия или смежности с ним (с)
Эмээхсин муҥнаах сонно Эмэх тииттии суулунна Үрүҥ чаанньыга сэргэ Үлтүрүйдэ сиргэ. «ХС»
2. Ким, туох эмэ аттыгар атын биридимиэт (эбийиэк) баарын көрдөрөргө туттуллар. ☉ Выражает пространственные отношения, употребляясь при обозначении предмета, рядом с которым находится другой предмет
Сөрүүн киэһэлэргэ — ыам кэмнэригэр Ыаҕаскар үүт үҥкүүлүүрүн сэрэйэбин. Сэргэ турар асчыттар дьиэлэригэр Сэппэрээтэр дьирилиирин саныыбын. С. Васильев
Саҥа тэпилииссэни кытта сэргэ — сайынын хаппыыстаны, күөх луугу уонна петрушканы үүннэрэр сир. «Кыым»
3. Хайааһын тугу эмэ кытта биир кэмҥэ тута оҥоһулларын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Употребляется при обозначении действия, события, явления, одновременно с которыми или с наступлением которых совершается другое действие (с)
Кыайыы киһини киһилии оҥорорун сэргэ, сороххо түктэри өрүтү эмиэ уһугуннарыан сөп. Н. Лугинов. Т. Сметанин эргиччи талааннаах суруйааччы этэ
Кини поэзияны уонна прозаны сэргэ драматическай айымньылары эмиэ суруйара. Софр. Данилов
Ситиһиилэри сэргэ итэҕэстэр эмиэ бааллар. «Кыым»
Итини сэргэ норуот ырыаһыттара үтүөкэннээх лиро-эпическэй айымньылары эмиэ биэрбиттэрэ. Эрчимэн
2. ситим т. суолт.
1. Кэм салаа этиини тутаах этиигэ холбуурга туттуллар. ☉ Употребляясь в значении союза, присоединяет придаточное предложение времени к главному (как только)
Олох сыыйа көнөрүн сэргэ, Никон, олук үктэһэн, тэҥҥэ хаамсан испитэ. «ХС»
2. Тугу эмэ кытта биир бириэмэҕэ, биир кэмҥэ тэҥҥэ. ☉ Наряду, наравне, одновременно с чем-л.
Бу этэрээккэ улахан дьону кытта сэргэ оҕолор эмиэ охсуспуттара. ӨӨККҮ
Куйууру, маҥкыны сэргэ анньыы уонна мууһу харбыыр тимир күрдьэх эрэ наада. «Саха с.». Учуонайдары сэргэ сопхуостар дириэктэрдэрэ, туһааннаах испэсэлиистэрэ кыттыыны ыллылар, санааларын атастастылар. «Кыым»