несов. маатырҕаа.

совм.-взаимн. от маатырҕаа =; кустар маатырҕаһаллар утки перекрикиваются.

несов. 1. (об утке) маатырҕаа, саҥар; 2. разг. (о человеке) көхсүгүн этит.

талаанныр диэнтэн дьаһ
туһ. Атыыр көҕөн маатырҕаан, Саа эстээтин, хойуостанаат, Түөһэ кытар гынаат, сууллар, Бүтэһигин мөхсөн ылар, Уу ньуурун талааннырдар. И. Гоголев

көр олустаа
Маатырҕаһыы, мээтиргэһии алыстаабыт. П. Ойуунускай
Эмиэ кэмчиэрийбит кэпсээн кэҥээтэ, Аччаабыт аймааһын алыстаата, Ырыа-хоһоон ыраатта. А. Софронов
Акыйаан уҥуоргу акулалар, Алыстаан эрэҕит, Аһары иирэҕит. Күннүк Уурастыырап
Бэйэм даҕаны сааһым тухары сэҥээриигэ сылдьа үөрэнэн алыстыыр быһыылаахпын. Н. Лугинов

маатырҕаа диэнтэн холб. туһ. Кустар маатырҕаһаллар
 Арай элгээннэргэ кустар маатырҕаһаллар, түүҥҥү үрүмэччилэр …… сиритэ көтөн «тирк-тирк» гынан ааһыталыыллар. Болот Боотур
Сэрэхтээх сара көҕөннөр бэйэлэрэ көстүбэккэ хомус ортотугар олорон аргыый маатырҕаһаллар. Далан

туохт. Кылгас-кылгастык «чурук-чурук» дииргэ маарынныырдык иһиирэн саҥар (хол., чөркөйү этэргэ). ☉ Издавать короткие с присвистом звуки, похожие на «чирик-чирик» (напр., о чирке)
Адьас чугас чөккөй чуруктаабыта, ыраах көҕөн кэһиэхтээхтик маатырҕаабыта. Далан

көр чыркымай
Саҕахха кыһайан көрбүтүм мончууктарым таһыгар атыыр чөккөй түһэн баран, төбөтүн чохотон олорор эбит. Далан
Үрдүнэн арыт чөккөйдөр, дэҥҥэ моонньоҕоттор кылыбыраһан ааһаллар. П. Аввакумов
Атыыр чөккөй чуруктаата, ырыых-ыраах куула кытахха тыһы көҕөн маатырҕаата. «ХС»
ср. алт. чүрэкей ‘зимородок; уткачирок’

с. 1. (утки) маатырҕааһын, кус саҥата; 2. разг. (человека) көхсү этитии.

I
аат. Сылгы ууһатааччыта. ☉ Жеребец
Тураҕас атыыр дэлэй хара сиэлин силэйэ кэҕийэн кэбиһэн баран, өрө хоноллон ахан турда эбээт! Амма Аччыгыйа
Эһэ часкыйыыта, атыыр саҥата сир-дойду уйулҕатын көтүппүттэрэ. Суорун Омоллоон
Оҕустар харсыһыылара эмиэ атыырдар охсуһууларын курдук киһи болҕомтотун тардар, хам-түм буолар көстүү. Далан
II
даҕ.
1. Буоһатар, ууһатар кыахтаах. ☉ Способный оплодотворить. Атыыр сибиинньэ. Атыыр хаас. Атыыр куртуйах. Атыыр тайах
□ Аҥаарыма атыыр кырынаас сибилигин аҕай куртуйаҕы соһон барбыт. Амма Аччыгыйа
Сотору эмиэ орун-оннугар буолла — атыыр чөркөй чуруктаата, ырыых-ыраах куула кытахха көҕөн маатырҕаата. Далан. Биир тыһы моонньоҕоҥҥо икки атыыр моонньоҕон утары устан кэлэллэр. И. Бочкарев
2. көсп., кэпс. Бөдөҥ; күүстээх-уохтаах. ☉ Крупный; мощный
Атыыр мунньах буолбут, улуу сүбэ тахсыбыт, мунньустубут дьон бука барылара эппит тылбыт улуу бэлиэҕэ киириэҕэ диэннэр, өйдөрүн-төйдөрүн булунан олордулар. П. Ойуунускай
Атыыр диэн тылы, иккис суолталаан, бөдөҥ, улахан диэн туттабыт. Багдарыын Сүлбэ
Дьэ, кырдьык даҕаны, өтөрүнэн буолбатах атыыр мунньах буолан ааста. И. Никифоров
тюрк. адгыр, аскыр, айҕыр
♦ Атыыр аккаас — олох, ончу буолуммат буолуу. ☉ Категорический отказ
Биһиги «Сайдыы» холкуоһу кытта холбоһо сатаабыппыт биэс сыл буолла да, анарааҥҥылар атыыр аккаас дииллэр. А. Федоров. Арыгыттан туттуна сатыыбын, ону көҕүтэн кээһэн иэдэттилэр. Ол да буоллар аны атыыр аккаас. Эппит тылбар туруом. Н. Туобулаахап
◊ Атыыр үөрэ — биир атыырдаах элбэх биэ бөлөҕө. ☉ Гурт кобылиц с одним жеребцом
Уулуссанан үргүбүт атыыр үөрэ уһууран ааспыта. Ч. Айтматов (тылб.)
Хахай кыыл атыыр үөрүн бүтүннүү охторбут уонна атыырдарын арҕаһыгар быраҕынан илдьэ барбыт. Амма Аччыгыйа
«Атыыр үөрүн быраҕар алдьархайдаах кыһына» баар буоларын туһунан мин урут истэрим. «ХС»