аат., эргэр. Саха сиригэр нууччалар кэлиэхтэрин иннинэ хотугулуу-арҕаа олорбут биис ууһа. ☉ Племя, проживавшее на северо-западе Якутии до прихода русских
Кинилэртэн [майаат омуктартан] арҕаа, анысханнаах Анаабыр өрүскэ, кыыдааннаах Кыатаа өрүскэ уонна Баай Түбэҕэ ыт сүөһүлээх саамай, дьураак, мандаадыр омуктар олороллоро. Далан
Сахалар өссө онно тиийиэхтэрин иннинэ тумат, майаат, дьураак диэн эрдэтээҥҥи биис уустара олоро сылдьыбыттарын кэпсиир сэһэннэр суруллубуттара. «Кыым»

аат.
1. Уҥуох көҥдөйүгэр баар арыытыҥы сыа. ☉ Костный мозг
Нухарыйдаххына, уот өһөн барар, силиигиттэн, сиһиҥ үөһүттэн соппоҥ тымныы оборор. Амма Аччыгыйа
[Хаххан:] Эчикийэ тааҕын эрэйдэнэн кэллим, дабыдалым силиитин таах ууллардым. Суорун Омоллоон
Эмискэ хаҥас атаҕа үөһэттэн аллара силиитин устун ньиргийэн ылла да, хараҕа хараҥара түһэр. Кустук
2. Олус сытыы, минньигэс амтаннаах аһылык (сиикэйдии да, буһарыллан да сиэниллэр). ☉ Очень вкусное, лакомое блюдо из костного мозга некоторых животных (употр. в сыром и варёном виде)
Дьэ, сылаас таба силиитэ минньигэһэ бэрт буолар эбит. А. Софронов
Биһиэхэ биир күндү аһылыгынан силии буолар. ТИИ ЭОСА
♦ Силиитэ быстыбыт — улаханнык эстибит, быста ырбыт. ☉ Крайне истощиться, обессилеть
Майаат омуктар тутайан өлөр улуу сут дьылларыгар аҕам отут ураһа киһини биир оҕунан иитэн кыстаппыта. Ол онно силиитэ быстан эһиэхэ ситтэрдэҕэ. Далан
[Эһэ:] Мин кыһыны үксүн маннык сытан, утуйан туоруубун. Ол иһин саас күөх от үүнүөр диэри силиим быстан, сыккырыыр тыыным эрэ ордон тиийээччибин. П. Ламутскай (тылб.). Силиитигэр тиийэ тоҥно — олус күүскэ, уҥуохтара дьаралыйыар диэри тоҥно. ☉ Промёрзнуть до костей
Ньылбы сытыйан, титирээн, силиитигэр диэри тоҥон, Чүөчээски, салҕаластыы-салҕаластыы, сиэбиттэн испиискэтин сулбу тардан ылла. Суорун Омоллоон
Бэл кинилэр, эдэр дьон, уҥуохтарын силиитигэр тиийэ ыбылы тоҥнулар дии. Софр. Данилов. Тымныы уу киһи силиитигэр тиийэр да, Маша түргэнник хамсанан ону аһарына сатаата. А. Козак (тылб.)
◊ Силии тарбахтар — олус нарын, имигэс синньигэс тарбахтар. ☉ Очень нежные, гибкие и тонкие пальцы. Эмискэ итий-итий гыммыт иэдэстэрин …… силии тарбахтардаах ытысчааннарын сыыһынан саба туттан, Катя туран хаалла… Э. Соколов
Сардаана силиинарын тарбахтарынан ыарыһах уол эргэ кыраабыл тииһин курдук тарбахтарын ыга тутта. С. Федотов. Эйэҕэс хара хараххар — Эмиэ үөрүү… Эмиэ күүтүү… Имигэс силии тарбаххар Илийэр былаат, үс бүктүү… Чэчир-72
тув. чилиг ‘костный мозг’, алт. дьилик ‘мозг (костный)’

I
1.
кырт диэнтэн холб. туһ. Кыргыһыы буолан баран Киһи киһини харыстыа дуо, Мин өлүмүүм, кини өллүн диэн кыргыһар буоллахтара дии. П. Ойуунускай
Кыргыһыы бөҕөнү кыргыстыбыт. ПДА СС
2. көсп. Өлө-тиллэ улаханнык мөккүс, киирис. ☉ Спорить, сражаться ожесточенно с кем-л.
Мин мунньах аайы кыргыһар кыргыһыым ити боппуруос. Н. Лугинов
«[Кыыһы былдьаһаннар] биирдэ эмэ кыргыһаллара буолуо», — диэбит үһү. М. Попов
II
аат. Сэптээх-сэбиргэллээх охсуһуу, утарыта киирсии, кыдыйсыы, сэриилэһии. ☉ Вооруженное столкновение, битва, сражение
Кыргыс толооно, хонуута. Кыргыска уһуйуу.  Былыр улахан кыргыс икки өттүттэн болдьоҕунан буолар эбит. Саха фольк. Үс түүннээх күн устата өһөгөйдөөх кыргыс буолбут. ИСТКТ
◊ Кыргыс киһитэ (дьоно) — былыр кыргыс үөрэҕэр уһуйуллан, илбис иҥэриллэн, кыргыһыыга идэтийбит киһи, боотур. ☉ В старину: человек, с раннего детства обученный воинскому искусству, профессиональный воин
Күрэнэ оҕордук олорон эдэр сааһыгар сотору-сотору туой тумат, майаат, тоҥус омуктары кытта кыргыһан, кыргыс киһитэ буолан аҥардастыы аатыра сылдьыбыт. Саха сэһ. I. Кыргыс сэргэтэ — кыргыс үйэтин саҕана боотур атын тэһиинин баайбакка эрэ иилэ быраҕар мутук төрдүнэн оҥоһуллубут муостардаах сэргэ. ☉ Коновязь эпохи битв, имеющая рожки из обрубленных ветвей, на которые древние воины, не привязывая, закидывали поводья своих коней, дабы в случае срочной необходимости не терять времени на развязывание
Кыргыс үйэтин саҕана кыргыс сэргэтэ диэн ытарҕалаах, үс-түөрт муостаах, оһуордаах сэргэлэри туруортууллара. БСИ ЛНКИСО-1938. Кыргыс үйэтэ — былыр сахалар бэйэлэрин истэригэр уонна ыаллыы омуктары кытта кыдыйсар, сэриилэһэр кэмнэрэ. ☉ Век войн и сражений, эпоха битв и раздора (периоды межплеменных усобиц и распрей у древних якутов и их соседей)
Оччотооҕуга, кырдьаҕастар кэпсээннэринэн буоллаҕына, кыргыс үйэтэ сурахтааҕа. ДФС КК
Нууччалар Өлүөнэҕэ кэлиилэрин саҕана Саха сиригэр кыргыс үйэтин кэмэ этэ. «Кыым». Кыргыс үөрэҕэ — былыргы кэмнэргэ сэрииһити, боотуру кыра оҕо эрдэҕиттэн кыргыһыы, сэптээх-сэбиргэллээх киирсии албастарыгар, ньымаларыгар үөрэтии, уһуйуу. ☉ Обучение древнеякутского воина (с младенчества до периода созревания) искусству сражения, древнее воинское искусство якутов
Уол оҕону үһүттэн ыла кыргыс үөрэҕэр үөрэтэллэрэ үһү. Саха сэһ. I
Ол сахалар кыргыс үөрэҕэр үөрэтэн бүтүүлэригэр боотурдарыгар ойуунунан илбис иҥэртэрэллэр уонна тыыннаах киһини өлөрөн сэбин-сэбиргэлин хаанныыллар диир буолаллара. Далан
Анньыһар Боотур Киис Бэргэни кыргыс үөрэҕэр уһуйан тиритэ-хорута сылдьар. И. Гоголев
III
аат., эргэр.
1. Енисей өрүс баһынан уонна Алтай диэкинэн VIII–IХ үйэлэргэ олоро сылдьыбыт түүр тыллаах омук (былыргы саха үһүйээннэригэр ахтыллаллар). ☉ Тюркоязычный народ, населявший верховья Енисея и прилегающие районы Алтая в VIII–IХ вв
(о нем упоминается в якутских легендах и преданиях). Кыргыстар бу курдук олордохторуна, ХV үйэ ортотун эбэтэр бүтүүтүн диэки дьэ билиҥҥи саха төрүттэрэ буолбут дьон кэлбиттэр. Күн т. Холобур, ааптар суруйарынан, Саха сиригэр аан маҥнай, өссө ХV үйэҕэ, Енисей кыргыстара [хакаастар төрүттэрэ] олохсуйбуттар. «Кыым»
◊ Кыргыс омук — кыргыс III диэн курдук
Кычыр таас дойдулаах, Кыргыс омук сириттэн. С. Васильев. Омоҕой Баай, Эллэй Боотур кэлиилэрин саҕана соҕуруу дойдуттан сылгы, ынах сүөһүлээх кыргыс омук кэлбит эбит. БСИ ЛНКИСО-1994