малярия || малярийный; титириир ыарыы малярия; титириир кумаара малярийный комар.

заболеть малярией.

м. тарҕатааччы, таһааччы; комар— переносчик малярии бырдах титириири тарҕатааччы.

аат., эмт. Киһини тоҥорон-тиритиннэрэн ыарытар, соторусотору тииһиктэнэр сыстыганнаах ыарыы, кумахы. ☉ Малярия
Дьэрэкээн отторунан күөмэй, быар, бүөр ыарыыларыттан, титирииртэн эмтэнэллэрэ. МАА ССЭҮү
Титириир киэҥник тарҕаммыт ыарыылартан биирдэстэрэ буолар. КАМ ТЫаТТБ
◊ Титириир бырдаҕа көр бырдах
Титириир бырдахтара күнүһүн оҥкучахтарга, сарайдарга, хотоннорго хаххаланаллар. КАМ ТЫаТТБ

аат. Синньигэс эттээх, атахтаах, тумустаах, хаан утахтаах үөнкөйүүр көтө сылдьар көрүҥэ. ☉ Комар. Бырдах хойунна. Бырдах түспүт
□ Элийбити элиэ сиир, быралыйбыты бырдах сиир (өс хоһ.)
Бырдах уулаах, хойуу оттоох ходуһа сиригэр ордук сытайан үөскүүр. Н. Заболоцкай
Сөрүүн түстэҕин аайы бырдах, оҥоойу хойдон испитэ. Далан
Утуйуох иннинэ боҕуруоскай түптэтинэн дьиэни ыһааран бырдаҕы кыйдыыгын. Сэмээр Баһылай. Тэҥн. кумаар
◊ Бэс бырдаҕа (кумаара) — саһархайдыҥы кыһыл өҥнөөх сайыҥҥы кумаар. ☉ Крупный летний комар желтовато-красного цвета
Иҥсэлээх бэс кумаара былыттыы саба түһэриттэн да кыһаллыбат. «ХС». Титириир бырдаҕа — титириири (малярияны) тарҕатар кумаар. ☉ Малярийный комар (анофелес)
Титириир бырдаҕа көнө ньуурга олороругар илин атахтарынан хатанар, иһэ, кэннэ өрө көтөҕүллэн тахсар. КАМ ТЫаТТБ
Титириир бырдахтары — анофелеһы — кынаттарыгар хара толбонноохторунан атыттартан арааран билиэххэ сөп. КАМ ТЫаТТБ. Тоҥот бырдаҕа (хараам бырдах) — хара дьүһүннээх сайыҥҥы ардах бырдаҕа. ☉ Сильно кусающиеся летние комары, особенно скучивающиеся в облачные дождливые ночи
Бу күһүн хараам бырдаҕын саҕа халыҥ үөрдээх туллугу көрөн турабын. Сэмээр Баһылай. Харааннаах бырдах — былыттаах түүннээҕи курдук олус элбэх, хойуу бырдах. ☉ Как комаров в облачную ночь (о бесчисленном множестве кого-чего-л.)
Харааннаах бырдах курдук Халыаннык хаҥаабыт Хара норуот Харса суох абаран Хабараан санааҕа Ханыылаһан эрэр эбит. Өксөкүлээх Өлөксөй. Ыам бырдаҕа — сайын саҕаланыытыгар бастакы куйаас күннэргэ түһэр олус хойуу бырдах. ☉ Множество комаров, появляющихся в начале лета (в первые знойные дни)
Ыам бырдаҕын курдук Ыһыллыбыт ыраас ыччаттаах, Томороон мас курдук Торолуйбут толуу дьонноох... А. Софронов
Сотору-сотору ыам бырдаҕын курдук элбэх бараан, сылгы, ынах үөрдэрэ утуусубуу кэллэр кэлэн иһэллэр. И. Федосеев
Түптэ буруота дьайҕарыыта, хараан киэһэҕэ, биһиги кэммит кэллэ диэбиттии, ыам бырдаҕа өрө кыынньар. Сэмээр Баһылай

несов. 1. кого сиэт; вести за руку илиититтэн сиэт; 2. кого-что (идти во главе) киллэр, илт, сирдээ; вести войска в бой сэриилэри кыргыпыыга киллэр; 3. что (управлять движением чего-л.) ыыт, салайан ыыт; вести поезд поепы ыыт; 4. что, перен. (управлять, руководить чем-л.) салай, салайан ыыт, дьаһай; вести кружок куруһуогу салай; вести собрание мунньаҕы салайан ыыт; 5. что (прокладывать) илт, ыыт; вести шоссе на юг шоссены соҕуруу диэки илт; 6. (иметь направление) тиэрт; тропинка ведёт к реке ыллык өрүскэ тиэрдэр; 7. что (проводить, осуществлять) ыыт; толор, суруй; вести борьбу с малярией кумахыны утары охсупуута ыыт; вести записи суруйан ис, бэлиэтээ; вести переписку сурус; # вести начало төрүттэн, саҕалан; вести себя тутта сырыт; и ухом не ведёт кыһанан көрбөт, кумаардаан да көрбөт; ложь к добру не ведёт сымайа үтүөҕэ тиэрпэт.