дьэбирсий диэнтэн дьаһ
туһ. Тыйыс олох кими баҕарар дьэбирситэр. Н. Лугинов
Маршал Даву мантан ордук дьиэни-уоту булуон сөптөөх этэ гынан баран, бэйэтин дьэбирситэр наадатыгар, олох дьэбир өттүлэрин соруйан булуна сатыыр киһи этэ. Л. Толстой (тылб.)

даҕ. Олус сэрэхтээх, быһаарыныыта суох, туттунумтуо, саараҥ (киһи). ☉ Очень осторожный, нерешительный, робкий, боязливый (человек)
Иннин-кэннин Кэтиир, Кэннин-иннин кэмниир, Кэтэмэҕэй киһи Күүрээннээх үлэҕэ Күүдээх тэҥэ. А. Бродников
Хабырыыс уол кэтэмэҕэйин, сэрэҕин кытта бэйэтэ сырыттын. Э. Соколов
Сахалар, биһиги, кэрэгэйбит, кэтэмэҕэйбит бэрт. Өрө анньыһан, барсан иһиэх баара. И. Федосеев
Маршал уонна саллаат, туох да кэтэмэҕэйэ суох, хам гына куустуһа түстүлэр. ДАЛ УуУоО

аат.
1. Бочуоттаах аат, соло. ☉ Звание, должность
Билигин мин чыыныттан-хааныттан тутулуга суох ханнык баҕарар эр киһини муннуттан сиэтэр кыахтаахпын. С. Юмшанов
2
чыын 2 диэн курдук. Бары чыынахаана, икки мэтээлэ иилиллибит халтаҥ хомуһуолунан остуолугар оҥостон олорунан кэбистэ, баттаҕын өрүтэ анньыалаата. Болот Боотур
Маршал Тимошенко — чыынын-хаанын барытын иилиммит астык көрүҥнээх киһи. Түһүлгэҕэ т. Бырааһынньык үгэһинэн …… киэргэнэн, бары наҕарааданы, чыыныхааны, депутатскай значогу, үтүөлээх аат бэлиэлэрин иилинэн, эрдэттэн үөрэргэ-көтөргө, дьону үөрдэргэ бэлэм кэллилэр. «Кыым»

сыһ. Араастаан мунньаҥнатан. ☉ Всячески кривляясь, изгибаясь; криво, косо (делать что-л.)
«Тыҥырах» [ыт аата], үтүө сарсыарданан эҕэрдэлээбит курдук, кутуругун иэх-маах куймаҥнатта уонна уун-утары хааман кэлэн, иччитин сыллаан көрдө. И. Никифоров
Федот Кононович сүөргүлээбиттии мүчүйэн ылар, уоһун иэхмаах туттар. «ХС»
♦ Иэх-маах буол - тугу гынаргын билбэккэ мух-мах буол; дөйбүт курдук буол. ☉ Теряться, приходить в замешательство, в растерянность (соотв. сбиваться с толку), не знать, что говорить и что делать
Ыгыллан, тыыммытын кыайан ылбакка иэх-маах буоллубут, харахпыт ирим-дьирим буолла. И. Данилов. Иэх-маах дэппэккэ - элбэҕи, ону-маны саҥарпакка. ☉ соотв. без лишних слов
Маршал мин диэки эргиллэ түстэ уонна иэх-маах дэппэккэ, миигин эмиэ бэйэтигэр эпсэри тарта. А. Данилов

I
туохт.
1. Ханнык эмэ өҥнөөх буол. ☉ Иметь какой-л. цвет, быть окрашенным в какой-л. цвет
Дьөгүөрдээн эргиччи турар тыалар араҕас өҥнөммүттэрин кэннэ барбыта. Амма Аччыгыйа
Ырааттахтарын аайы хайалар таманнара улам күөх даба өҥнөнөн салгыны кытта силбэһэн бараллар. Н. Заболоцкай
2. Биллэ-көстө уой, тубус. ☉ Стать заметно упитанным, полным
Ат барахсан Халыҥ куҥнаммыт, Хат таманнаммыт, Ньалҕархай Хара тараһам хаһата, Халыҥаан өҥнөнө түспэккин? С. Васильев
II
туохт., сөбүлээб.
1. Үтүөлээхпин-өҥөлөөхпүн, онон тыытыллыа (атаҕастаныа) суохтаахпын диэбиттии тутун. ☉ Выпячивать что-л., выдавая за достоинство
[Бакыыһа кинээс:] Өссө «хаппын» диэн өҥнөммүт буола-буола, түөкүн. Эрилик Эристиин
Мин эппитим ээ: маршаллар ойууларынан киэн туттан өҥнөнөрүм туһунан, ситэри эттэххэ, ол өҥнөнөрбүнэн бүппэт этим. П. Аввакумов
2. кэпс. Бэйэҕин өрө туппут, киэбирбит көрүҥнэн. ☉ Выставляться, стараться быть на виду. Өҥнөммүтэ тохтообут
ср. тюрк. өҥ, өг ‘иметь возможность хвалить’

1. аат.
2. Тирэнэн хаамарга туттуллар синньигэс анал мас эбэтэр тимир (алтан) оҥоһук. ☉ Палка для опоры при ходьбе, трость
   [Оҕонньор уолу] ситэн кэлэн, алтан торуосканан дэлби сынньан баран, уотун былдьаан ылбыт. Саха фольк. Эмп атыылыыр маҕаһыыҥҥа сылдьан, Симон оһуордаах тутаахтаах торуоска ылла. Л. Попов
   Токур торуоскатынан дугунан, Атыыһыт Дьокуускайга айаннаата. С. Васильев
3. Былааһы, бочуоттаах балаһыанньаны көрдөрөр анал кылгас мас эбэтэр тимир (алтан) оҥоһук (үксүгэр киэргэллээх буолар). ☉ Жезл
   Наполеон эппитэ: «Мин хас биирдии саллаатым маршал торуоскатын санныгар сүгэ сылдьар». КМИ КИиТ
4. даҕ. суолт. Тирэнэргэ аналлаах (мас, тайах). ☉ Предназначенный для опоры при ходьбе (палка, трость)
   Торуоска маһын Уҥа илиитигэр тайахтанна. Саха нар. ыр. II
   [Оҕонньор] күндү торуоска маска өйөнөн турара. Амма Аччыгыйа
   Кини торуоска тайаҕа түөрт уон муунта ыйааһыннааҕа. ДьДьДь
   ♦ Торуоска мас доҕордоо — умнаһыт оҥор. ☉ Доводить кого-л. до нищеты, до положения попрошайки
   [Арыгы] Тойот улаатарын Тохтотон баран, Торуоска мас доҕордуур. Өксөкүлээх Өлөксөй
   Туппута эрэ торуоска, кэппитэ эрэ сэлээппэ көр кэт. [Атыыһыт] кэппитэ эрэ бэргэһэтэ, туппута эрэ торуоската буолан төннөн баран испит. Саха фольк. Туппута эрэ торуоската, Кэппитэ эрэ сэлээппэтэ, Биэрэрин бэскэ ыйаабыт, Уунарын умнан кээспит. Өксөкүлээх Өлөксөй