сущ
1) мат (муостаҕа тэлгэнэр улахан халыҥ таҥас)
2) мат (саахымат оонньуутун түмүгэр кыайбыты биллэрэр тыл)

I м. шахм. мат; объявить мат матта биэр.

II м. (подстилка) мат (модороон оҥоһуулаах сөрүө, сабыы).

I шахм. мат; мат биэр = объявить мат.
II спорт, мат; гимнастическай мат гимнастический мат.

быть обделённым, обделяться чём-л.; лишаться чего-л.; астан мат = быть обделённым пищей; хараххыттан мат = лишиться зрения; көҕөнү тутаары чөркөйтөн маппыт погов. погнавшись за кряквой, упустил чирка; # тылгыттан мат = лишиться дара речи.

туохт.
1. Туохха эмэ тииһиммэк кэ хаал, туохтан эмэттэн мэлий. ☉ Быть обделённым, лишаться чего-л.
Астан маппыт. Билиэттэн маппыт.  Сүрэхтээх киһи туохтан да маппат (өс хоһ.). «Биирдэ эмэ эрдэ кэлэн ынахтарбын үчүгэй аһылыктаах сиргэ мэччиппэккин. Бу сайылыкка арай мин эрэ үүттэн маттым», — Аана оҕонньорун кынчарыйда. М. Доҕордуурап
Остолобуойга бэрт эрдэттэн уочараттаабыт пассажирдар ас ордубутугар тиксэллэр. Сорохтор адьас да матан хаалаллар. «Кыым»
2. көсп. Кими, тугу эмэни букатыннаах тык сүтэр, мэлит. ☉ Лишаться к ого-чего-л., терять кого-что-л. [Мэхээс оҕонньор:] Суос-соҕотох оҕобуттан матыам кэриэтин, тыыннаахтыы көрө көтүтэн мэлитиэм кэриэтин, дууһабын таҥара харайбатын. П. Ойуунускай
[Дьэкиим:] Туох айыыбар-буруйбар бу айылаах буолламый? Икки киһиттэн биирдэ матар күнүм кэллэҕэ. А. Софронов
[Валерий Чепалов аҕата] 1942 сыллаахха аармыйаҕа ыҥырыллан, үс сыл сэ риилэһэн, Польшаҕа тиийэн хаҥас илиититтэн матан, төннөн кэлбитэ. Н. Габышев
♦ Көрө мат — туох да көмөлөһөр кыаҕа суох буолан туран хаал, кими-тугу эмэ тутан туран сүтэр, мэлит. ☉ Потерять (кого-что-л.), лишиться кого-чего-л. на собственных глазах, не имея возможности спасти, вмешаться в ситуацию
[Алааппыйа эмээхсин:] Һуу… тугун сүрүкэтэй. Оҕобуттан көрө матан хаалыам буоллаҕа. Сэриигэ баран киһи буолуо дуо?! П. Ойуунускай
Соҕотох уолут тан көрө маппыт хара соругар Лэглээр оҕонньор «санаата оонньоон», кыһыны туоруур атах аҥаара этин кил лэрэн бүтүннүү үлтү сабаан кэбиспит эбит. Амма Аччыгыйа
Күн сырды гыттан (сириттэн) матта көр күн. [Э м э э х с и н : ] Күн сырдыгыттан м атан …… бүгүн-сарсын өлөөрү хардыргыы сылдьар сордоохпун. А. Софронов
Бу күн сырдыгыттан матар ынырыга бэрт. Н. Габышев
1776 оҕоттон 390 оккураҥ, ыарытыган оҕо төрөөн бараннар, олох кыра саастарыгар күн сириттэн маппыттара. ПДИ КК. Өйүттэн матта — ыа л д ьа н өй ү н с ү тэрд э, өй-м эй буо лла. ☉ Находиться в бреду, в бессознательном состоянии в результате тяжёлой болезни; потерять сознание
Киһилэрэ күнү быһа уотунан умайда, үлүгүнэйдэ, өйүттэн матта. Л. Толстой (тылб.)
Кэмниэ кэнэҕэс уолларын өйүттэн матан сытарын истиэп иһиттэн буланнар эмиэ иитэ аҕалаллар. М. Лермонтов (тылб.). Тылыттан (саҥатыттан) матта — 1) кыайан саҥарбат буолла (улаханнык ыалдьан, соһуйан, санаарҕаан). ☉ Лишиться речи (вследствие тяжёлой болезни, испуга, печали)
Күкүргэ төрөөн, с ы ы с т а ра н д а ҕа н ы , Өксүүнньэ тылыттан матан, хараҕын муҥунан көрөн, өйө суох уонча хонукка сыппыта. Л. Попов
Харатаайап кулуба уолуйан, тылыттан матан, таҥара холоругун диэки эргиллибитэ. Н. Якутскай. Дьорҕоот саҥатыттан матан, санаарҕаан, өрүтэ тыынан ылар. Н. З а б о л о ц к а й ; 2) сатаан саҥарар кыаҕа суох буолла (кыы һыран, килбигийэн). ☉ Потерять дар речи (в приступе гнева, от смущения)
Никита [кыыһы көрсүбүтэ] соһуччута бэрдиттэн өмүттэн хаалан, балачча саҥатыттан матан турда. Н. Лугинов
Суоҕугар бүтэйдии ахтабын, Баарыгар тылбыттан матабын. С. Данилов
Ки нээс кыыһыран тылыттан матан хаалан баран, эмискэ өрө бабыгырыы түстэ. Н. Заболоцкай

v. to deprive of something