аат., мат. Төгүллээһиҥҥэ эбиллээччи быһыытынан сылдьар чыыһыла, үөскэм бастакы төгүллэһээччитэ. ☉ В умножении: первое из двух перемножаемых чисел, множимое
Икки чыыһыла үөскэмин төгүллэһээччилэртэн биирдэстэригэр түҥэттэххэ, иккис төгүллэнээччи тахсар. ММИ М-2
Маҥнайгы төгүллэнээччи — икки, иккис — түөрт. Үөскэми бул. ММИ М-2

төгүллээ диэнтэн төхт
көрүҥ. Икки чыыһыла сууматын ханнык эмэ чыыһылаҕа төгүллүүргэ, эбиллээччилэри ити чыыһылаҕа тус-туспа төгүллэтэлээн баран, ол түмүктэрин эбитэлиэххэ сөп. БАН А

холбоо диэнтэн төхт
көрүҥ. Микиитэ …… буукубаны холботолоон ааҕан барда. Амма Аччыгыйа
«Даайыкка Тиихэнэ», «Тиихэн Даайыкката» диэн кинилэр сыһыаннарын билэр оҕолор сэттис кылаастан холботолообуттара. Э. Соколов
Эбиллээччилэри бөлөхтөргө ханнык баҕарар ньыманан холботолуохха сөп. БАН А

эп I диэнтэн төхт
көрүҥ. Икки чыыһыла сууматын ханнык эмэ чыыһылаҕа төгүллүүргэ, эбиллээччилэри ити чыыһылаҕа тус-туспа төгүллэтэлээн баран, ол түмүктэрин эбитэлиэххэ сөп. БАН А
Ууруктаах чыыһылалары туспа, мэлдьэхтээхтэри туспа наардаан эбитэлииллэр. ВНЯ М-5

аат., мат. Төгүллээһиҥҥэ тэҥ эбиллээччилэр — төгүллэнээччилэр — хаһыаларын көрдөрөр чыыһыла, үөскэм иккис төгүллэһээччитэ; ханнык баҕарар төгүллэһээччи. ☉ В умножении: второе из двух перемножаемых чисел, множитель; один из сомножителей, сомножитель
Төгүллээччилэри оннуларын атастаһыннарартан үөскэм суолтата уларыйбат. ВНЯ М-4
Үөскэм нуулга тэҥ буоллаҕына, ол аата саатар биир төгүллээччи нуулга тэҥ эбит. ВНЯ М-5

в разн. знач. сумма; эбиллээччилэр олохторун атастаһыннарыыттан суумата уларыйбат от перестановки слагаемых сумма не меняется; харчы суумата сумма денег.

аат.
1. тыл үөр. Тыллары, этиини икки өттүттэн күрүөлүү тардан араарар туруору бэлиэ (хол., төгүрүк, кыбадыраат, көнө). ☉ Знак препинания в виде отвесной черты (закруглённой, фигурной, прямой), скобка
Бу үлэҕэ сорох эргэрбит тыллар суолталара ускуопка иһигэр хос быһаарыллан сурулунна. ВВЕ СТИ
Ускуопка этии иһигэр тэнийбит даҕаамыр, кыбытык этиилэр таарыйа ахтан аһарыы быһыытынан киирбиттэрин бэлиэтииргэ туттуллар. ЧМА СТС СЭ
Холбуу тыллары өлүүскэлэргэ араартаан устуҥ, ускуопкаҕа кылгатыллыбыт холбуу тыллар толору пуормаларын нууччалыы суруйуҥ. ПНЕ СТ
2. мат. Биир кэлим алгебраическай бэлиэлэри холбуур бэлиэ. ☉ Математический знак, объединяющий алгебраические знаки, скобка
Ускуопка иһигэр баар чыыһылалар дьайыылара урут оҥоһуллар. БАН А
Ускуопка иннигэр эбии бэлиэтэ турар буоллаҕына, ускуопка иһигэр турар эбиллээччилэри хас биирдиилэрин бэлиэлэрин уларытыллыбат. ВНЯ М-4

аат.
1. Биирдэм ааҕыы (хаста эмэ төхтүрүйэн туох эмэ ахсаанын ыйарга, ааҕарга). ☉ Раз (в сочетании с числительными указывает на количество каких-л. действий, случаев и т. п.)
Алмаастаах чочуйар ыстаныактар үлэ таһаарыытын уонтан тахса төгүл үрдэтэллэр. И. Данилов
Ойуунускай туох-ханнык иннинэ өрөбөлүүссүйэ үйэтин, олох, охсуһуу ырыаһыта этэ диэн биһиги өссө биир төгүл бигэргэтэн этиэхтээхпит. ПАО ЫА
Эхолотунан муора дириҥин сыл аайы уонунан тыһыынча төгүл кээмэйдииллэр. МНА ФГ
2. Хаста эмэ буолар, хатыланар көстүүттэн, хайааһынтан, түгэнтэн биирэ, биир соҕотоҕо. ☉ Раз, случай в ряду однородных повторяющихся действий, проявлений чего-л.
Тиһэх төгүл алааһын, Чараҥ, чагда тыаларын, көрөн ылаат Турда токур тайахтаах Дьөгүөрүскэ таһыгар. Р. Баҕатаайыскай
Сарсын бырастыылаһа таарыйа оскуолабар бүтэһик төгүл барарым дуу? Г. Колесов
Кини [куруолук] сылга үс-түөрт төгүл, биирдии төгүлүгэр түөртүү-уон иккилии оҕону, төрөтөр. ББЕ З
3. Ханнык эмэ хайааһын, көстүү чааһа, сорҕото, түһүмэҕэ. ☉ Составная часть, элемент, звено какого-л. действия, явления. Пьеса иккис төгүлэ
□ Ыһыах төгүллэрин тойуктара, туом сигилитин толорор көрүҥүн сүтэрэн, көннөрү үгэс буолан, үҥкүү тылыгар кубулуйбуттара буолуо диэн сэрэйиэххэ сөп
Саха фольк. Кини [Зверев] талааннаах ырыаһыт, ордук чуолаан, үҥкүү төгүлүгэр, үҥкүү ырыатыгар идэтийбитэ. «ХС»
4. мат. Биир чыыһыланы эбиллээччи быһыытынан хаста да эбэр дьайыы. ☉ Умножение. Алта төгүл сэттэ — түөрт уон икки
□ Иккилиинэн биэс төгүл ыллахха, уон буолар. ММИ М-2
ср. тюрк. төгэ ‘кончаться’

I
аат.
1. Төһө эрэ кээмэйдээх харчы. ☉ Определённое количество денег, денежная сумма
Кыбартыыра туттаран эрэр, Усунуоһун төлүүргэ киниэхэ Төп-төгүрүк суума наада. И. Гоголев
Кыттыһааччылартан [ат сүүрдүүтүгэр] үп угааччыта аҕыйах да буоллар, киһитин ахсаана элбэҕинэн, үгүс суума буолан таҕыста. В. Чиряев
Элбэх суума тыа хаһаайыстыбатын өрө көтөҕүүгэ туһаайыллар. СКТ
△ Туох эмэ уопсай ахсаана. ☉ Общее количество чего-л.
Сир уопсай сууматыттан үс бырыһыана бэйэ-бэйэҕэ көмөлөһөр уопсастыбаҕа, оскуолаҕа ананан пуонда буолан туспа туруох тустаах. Күндэ
Тойон Диксон биэрбит сорудаҕын үчүгэйдик толорон кэллэххитинэ, ити ыйыллыбыт харчыгыт суумата икки бүктэниллиэ! Н. Якутскай
2. мат. Сыыппараны сыыппараҕа эбии түмүгэ. ☉ Итог сложения чисел, сумма
Эбиллээччилэр турар бэрээдэктэрин уларытыыттан суума уларыйбат. БАН А
Уопсайынан, икки утарыта чыыһыла суумата нуулга тэҥ. ВНЯ М-5
Икки кэрчик бэриллибит суумаларынан уонна араастарынан сирдэтэн ити кэрчиктэри бэйэлэрин булуохха. КАП Г
II
аат., түөлбэ. Таба үөрэ. ☉ Оленье стадо
Элбэх оҕо буолан эҥин араас өҥнөөх таастары таба суумата гынаары хомуйдубут: маҥан да, араҕас да, эриэн да таастары. Н. Тарабукин (тылб.)
Уолаттар уучахтарын үрдүгэр түһэн, сууманы кэрийэ ыстаннаран иһэн, бөрөлөр тарпыт икки табаларыгар кэтиллэ түһэллэр. «ХС»
Бурааны табаһыттар манабылга эмиэ тутталлар. Суума таһынан, ырааҕынан таба суолун хайан эргитэллэр. «Кыым»
русск. сумма

сов. 1. эбилин, холбос; воды в реке прибавилось өрүс уута эбиллибит; 2. разг. (в весе) эбилин, уой.