сов. маҕыраа, маҕыраан ыл.

сов. маҕыраан бар, ыҥыранан бар.

дээдэй диэнтэн б
тэҥ. көстүү. Бай-бай! [Баай Байбал] бу дээдэҥнээн иһэр эбит дуу! П. Ойуунускай
[Саадьаҥка] синньэ диибин диэн, сэлээгэлии тэбэн дээдэҥнээн кэлэн, маҕыраан лаҥкынаата. Р. Кулаковскай

көр мэҥирээ
Сылгы кистээн дьырылатара, оҕус айаатаан лаҥкынатара, Ынах маҕыраан бааҕынатара, Тамыйах мэҥирээн мээҕиниирэ. А. Софронов
Коза туран оҕолорун кытта быраһаайдаста, мээҕинээн кэбистэ, бу курдук: «Мэ, м э, мээ», — уонна нусхас тыаҕа таҕыста. Бырааттыы Гриммнэр (тылб.)

туохт. Сайын үөнкөйүүр (күлүмэн, бырдах, о. д. а.) сиирин тулуйума (сүөһүнү этэргэ). ☉ Быть чувствительным к укусам насекомых, проявлять беспокойство (о скоте)
Атым буоллаҕына, үөнүргээбитигэр тэптэрэн, миигин эккирэтэ сылдьар уонна дэлби сиргэнэр. Р. Кулаковскай
Оҕуһум куйааһырҕаан, онуоха эбиитин үөнүргээн сүгүн хаампат, илгиэлэнэр, атаҕынан тэбиэлэнэр. И. Сосин
Ынахтар ыанньыйан, үөнүргээн, титииги тула сырса-сырса, маҕыраһыы бөҕө этэ. Д. Васильев

даҕ.
1. Саҥа, дорҕоон, тыас таһаарар дьоҕурдаах, оҥоһуулаах; саҥарар. ☉ Способный издавать звуки, обладающий голосом, речью. Улахан саҥалаах киһи. Симик саҥалаах
□ Кэҕэ курдук Сэлээр кэпсээннээх, Сахсырҕа курдук Сааҕынас саҥалаах [дьахтар]. Өксөкүлээх Өлөксөй
Лаҥкынас саҥалаах ынах маҕыраабытыгар, Таня кытах диэки эргилиннэ. М. Доҕордуурап
2. кэпс. Хомуруйуулаах, сэмэлээх. ☉ Вызывающий у кого-л. упрёки, порицание (о чьих-л. поступках). Барыта саҥалаах буолан истэҕэй
□ [Алааппыйа:] Улаханы бүтэрбит киһи буолан саҥалаах ээ. А. Софронов
♦ Саҥалаах оҥорума кэпс. — кими эмэ тылгынан баһый, саҥарбытын барытын самнары этэн ис. ☉ Подавлять кого-л. в споре своим явным превосходством
Сорох түгэҥҥэ Өксүөн санаатын уот харахха этэннэр, кинини саҥалаах оҥорботтор. «ХС»
◊ Аҕыйах саҥалаах — мээнэ үгүһү саҥара сылдьыбат, наадалааҕы эрэ саҥарар идэлээх. ☉ Не любящий много говорить, немногословный
Кини аҕыйах саҥалаах, наҕыл, көрсүө, ол курдук иһиттэн ис киирбэх киһи этэ. Н. Заболоцкай. Саҥалаах буол кэпс., фольк. — саҥар, тугу эмэ эт. ☉ Говорить, произносить речь
Уот кытыытыгар, сото кэбиһэн туран, дьахтар киһи саҥалаах буола турда. ТТИГ КХКК. Саҥалааххын баҕастааххын кэпс. — киһини тугунан эмэ буруйдаан, сааппакка, кыбыстыбакка саҥалаах буола тураҕын диэн саба саҥарыы. ☉ соотв. чья бы корова мычала, а твоя бы молчала
[Балааҕыйа:] Күтүөр-күтүр, оччо санаа булан баран, билигин кэлэн саҥалааххын баҕастааххын. Амма Аччыгыйа. Элбэх саҥалаах — саҥарыа да суоҕу булан, уһатан-кэҥэтэн үгүстүк саҥара сылдьар идэлээх. ☉ Любящий поговорить, словоохотливый, говорливый
Кини күлбүт-үөрбүт, күлүбүрээбит элбэх саҥалаах бэһиэлэй кыыс. М. Доҕордуурап

даҕ. Бэйэтин дьүһүнүттэн тутулуга суох сирэйэ олоччу эбэтэр муннуттан сүүһүгэр диэри маҥаннаах (ынах сүөһү, сылгы туһунан). ☉ С белой отметиной на морде независимо от масти (о домашних животных)
Балаҕан иһиттэн маҥаас ынах Батыччахтаан тахсан, Маҥан хаарга баһыйтаран, Барар сирэ баранан, Маҕыраан марылатта. А. Софронов
[Бөтүҥнэр] түөрт атаҕа хатыҥ тоһоҕотун курдук баһырҕастаах атахтаах, маҥаас тиҥэһэ оҕуһу өлөрөн, илбис кыыһыгар бэлэх биэрдилэр. «Чолбон»
Сылгы сирэйин бэлиэлэрин ураанньык, туоһахта, маҥаас, моҕотой, хатыр тумус, томторуктаах тумус диэн бэлиэтииллэр. ОМГ ЭСС
◊ Аалай маҥаас — бэйэтэ кытархай дьүһүннээх, сирэйэ олоччу эбэтэр муннуттан сүүһүгэр диэри маҥаннаах (ынах сүөһү, с ы лг ы туһ уна н). ☉ Тёмно-рыжий с белой отметиной на лицевой или лобной части (о масти лошадей, крупного рогато го скота)
Лампа [бухатыыр] аалай м а ҥ а а с ата ыҥыырданан, сэргэтигэр баал лан тэлэкэчийэ турар эбит. «Чолбон». Араҕас маҥаас — бэйэтэ кыһыллы ҥы са һарх ай дьү һү ннээх, сирэйэ олоч ч у эбэтэр муннуттан сүүһүгэр диэри маҥаннаах (ынах сүөһү, сылгы туһунан). ☉ Бледно-рыжий с белой отметиной на ли цевой, лобной части (о масти лошадей, круп ного рогатого скота)
Баай Харахаан тойонтон арбах бастаах атыыр ойуунунан алгыс ылан, аар баҕах астаран, унаар саламаны тиирдэрэн, араҕас м а ҥ а а с атыыры арбатан аттаныах тустааххын. ПЭК ОНЛЯ I. Кугас маҥаас — бэйэтэ кугас дьүһүннээх, сирэйэ олоччу эбэтэр муннуттан сүүһүгэр диэри маҥаннаах (ынах сүөһү туһунан). ☉ Рыжий с белой отметиной на лицевой, лобной части (о масти крупного рогатого ско та)
Тэйиччи хатырык өрүттээх титиик оҕотугар кугас маҥаас ынаҕын Олес ь Дуда р туос ыаҕайаҕа ыан б ири лэтэ олорор. Л. Попов. Күрэҥ маҥаас — бэйэтэ кутуйах курдук күрэҥ дьүһүннээх, сирэйэ олоччу эбэтэр муннуттан сүүһүгэр диэри маҥаннаах (сылгы туһунан). ☉ Мышастый с белой отметиной на лицевой, лобной части (о масти лошадей). Кэлтэгэй маҥаас — сирэйин аҥаара кэлтэччи маҥаннаах (ынах сүөһү, сылгы туһунан). ☉ С белой отметиной на одной стороне лицевой части (о масти лошадей, крупного рогатого скота). Сылгы сирэйин аҥаара үрүҥ буоллаҕына, кэлтэгэй маҥаас дэнэр. Сылгыһыт с. Тэҥн. хаччаҕай маҥаас. Маҥаас сэбирдэх бот. — күөллэр кытыыларыгар, бадарааҥҥа, кутаҕа дэлэйдик үүнэр, элбэх сыллаах силиргэхтээх от үүнээйи. ☉ Белокрыльник болотный. Маҥаас сэбирдэх силиргэҕин күһүҥҥү кэмҥэ хомуйаллар. Маҥаас чуоҕур — чуоҕур дьүһүннээх, сирэйэ маҥан (ынах сүөһү, сылгы туһунан). ☉ Чубарый с белой отметиной на лицевой части (о масти лошадей, круп ного рогатого скота)
[Чы чып-чаап Мардьааһайы үтүктэн:] Баай Сэрбэкэ аҕалаахпын, Мардьааһай диэн ааттаахпын, …… Ма ла ллыбыт с ирэй дээхпин, Мараллыбыт истээхпин, Маҥаас чуоҕур аттаахпын. Суорун Омоллоон. Хара маҥаас — бэйэтэ хара дьүһүннээх, сирэйэ олоччу эбэтэр муннуттан сүүһүгэр диэри маҥаннаах (ынах сүөһү, сылгы туһунан). ☉ Чёрный с белой отметиной на лицевой, лобной части (о масти лошадей, крупного рогатого скота)
Үс сыллааҕыта биир кунаны Миитэрэй көлүнэн кэлэн баран, сойута баайбытын Киппиэннээх хара маҥаас атыыр оҕустара кэлэн кэйэн өлөрбүтэ. Амма Аччыгыйа
Ала ынах алааска Аһыы сырыттаҕына Хааччахха угуллубут Хара маҥаас ньирэй Доҕоруттан туораан, Туспа сиргэ туран, Ытамньыйа-ытамньыйа ыҥыранна. Р. Баҕатаайыскай. Хачча ҕай маҥаас — сирэйин аҥаара сүүһүттэн муннугар диэри бэйэтин дьүһүнүттэн адьас атын дьүһүннээх (маннык дьүһүннээх дьиэ сүөһүтүн үөһэттэн айда рыылаах диэн этэллэрэ). ☉ С о тм етиной на одной стороне лицевой части не зависимо от масти (животное такой масти обычно называли «божьей тварью»)
«Биһиги дьон манньабытын сэтинньи ый сэттис киэһэтигэр аҕыс хаччаҕай маҥаас атыыр оҕуһу таҥнары үтэттээриҥ, үс уу долгунун курдук күөх эбириэн ынах сүөһүтэ ыытаарыҥ!» — диэтилэр. Саха фольк. Күн Толомон Ньургустай Кыырар таҥаһын Кыыгыначчы симэннэ. Тоҕус хаччаҕай маҥаас Лоҥкур атыыр оҕустарын бэлэмнэттэ. ТТИГ КХКК. Тэҥн. кэлтэгэй маҥаас
ср. монг. манхан ‘со звёздочкой на лбу (напр., о лошади)’