бронза || бронзовый; боруонса медаль бронзовая медаль.

с. 1. уменьш.-ласк. от ухо; 2. ушко (иглы) үүт, иннэ үүтэ; 3. ушко үүт, иилиллэр үүт; ушко медали медаль иилиллэр үүтэ.

серебро; золото || серебряный; золотой; үрүҥ көмүс серебро; кыһыл көмүс золото; көмүс иһит серебряная посуда; кыһыл көмүс медаль золотая медаль; үрүҥ көмүс медаль серебряная медаль; кутуу кемүс литое серебро; тардыы көмүс серебряная проволока; витое серебро; көмүс промышленноһа золотодобывающая промышленность; көрдөөбүт көһүйэ көмүһү булар поcл. ищущий найдёт горшок золота; сэттэ сымыыттан биирдэрэ кыһыл көмүс үһү загадка из семи яиц одно золотое (өрөбүл воскресенье) # көмүһүм оҕото золотко моё, золотце моё (говорится любимому человеку).

1. 1) очень хороший, прекрасный, превосходный, замечательный, отличный; үтүө киһи замечательный человек; үтүө дойду прекрасная страна; үтүө сааһа его лучшие годы; үтүө ат биир кымньыылаах , үтүө киһи биир тыллаах посл. доброму коню достаточно одного удара кнутом, у хорошего человека — одно слово; үтүө биэттэн абааһы кулун төрөөбүтүгэр дылы погов. (и) от хорошей кобылы рождается жеребёнок-урод (соотв. в семье не без урода); 2) уст. благородный, знатный, почтённый || знать; нэһилиэкүтүөлэрэ знатные люди, знать наслега; үтүө төрүттээх киһи человек благородного происхождения; 3) добрый || добро || доброта; үтүө баҕа доброе пожелание; кини үтүөтэ умнуллуо суоҕа его доброта не забудется; 4) заслуга; сэриигэ үтүөлэрин иһин наҕараадаланна он награждён за боевые заслуги; боевой үтүөлэрин иһин медаль медаль за боевые заслуги; 5) сносный || сносно; легче, лучше; ыалдьара үтүө буолла ему полегчало (букв. болезнь его стала легче); 2. употр. в знач. усил. частицы, выражает сильную степень признака: эрэй үтүөтүн эрэйдэнним я узнал, почём фунт лиха.

аат.
1. Байыаннай уонна гражданскай сулууспалаахтар сололорун араарар кэрдиис. ☉ Служебный разряд у военных и гражданских служащих, военное звание, чин
Кини [уолчаан] икки өттүттэн куттал суох буолуутун чыыннара — доп-доруобай, киэптэҥэлэспит эр бэртэрэ ыгаллар, бардьыгыныыллар. Далан
Бэҕэһээ жилуправление мунньаҕа буолбута, горсоветтан үрдүк чыыннар бааллара. Н. Габышев
[Мотя] остуол тарта, тойоттору чыыннарынан наардаан аска ыҥыртаата. П. Филиппов
Гавриил Иванову өйдөөх-төйдөөх, туохха барытыгар оттомноохтук сыһыаннаһар, алын чыыннарыгар сымнаҕас эписиэр быһыытынан ытыктыыра. А. Данилов
2. Туохха эмэ уһулуччу ситиһииҥ, үтүөҥ-өҥөҥ иһин бэриллэр суолталаах бэлиэ (хол., уордьан, мэтээл о. д. а.). ☉ Знак отличия, награда (напр., орден, медаль)
Собуоттаах тойон …… Солкоттон тигиилээх көстүүмҥэ Солотуу чыыннарын иилинэр. Эллэй
Кини мин төрүттэрим ыраахтааҕыттан ылбыт чыыннарын, мэтээллэрин остуолга уурталаан баран, бэйэм икки мэтээлбин кэтэрдэн олорон хаартыскаҕа устубута. Эрилик Эристиин
ср. русск. чин ‘знаки отличия’ (орден, медаль)

аат. Наҕараада быһыытынан туттарыллар, түөскэ иилиллэр анал ойуулаах тимир бэлиэ. ☉ Медаль
Харытыан оргууй аҕай туран икки тобугун тэбэннэ, сонун ылан сахсыйда уонна онтун эҥээригэр били мэтээллэри и и л итэлээтэ. Л. Попов
Сортуохап кулуба куортугун анньынна, былыр ыраахтааҕыттан ылбыт мэтээлин иилиннэ. А. Сыромятникова. Байыастар сүүс бырыһыан бырабыыталыстыбаттан мэтээлинэн наҕараадаланнылар. Саллааттар с. 1967
♦ Мэтээл тутун сөбүлээб. — туох эм э би ир ү т ү өн ү оҥ ор бу к ку на н өр ү ү ө ҥ ү н. ☉ Постоянно кичиться своей прежней заслугой
Мунньах аайы хаһан эрэ биирдэ бириэмийэ ылбытын мэтээл туттан тахсар. «ХС»

1. аат.
2. Алтан хорҕолдьуну эбэтэр сорох атын металы кытта холбуу уһаарыллыбыта. ☉ Сплав меди с оловом или некоторыми другими металлами, бронза
   Оччолорго боруонсаны үс суол ньыманан ыла сылдьыбыт эбиттэр: бастакыта, алтаҥҥа бэрт кыратык хорҕолдьуну холбуу уулларан; иккиһэ, алтаҥҥа кыратык хаа-дьаа көстөр мышьягы булкуйан; үсүһэ, алтаҥҥа кыратык хорҕолдьуну уонна мышьягы иккиэннэрин холбуу кутан.БИГ ӨҮөС. Скульптордар статуялары мыраамартан суоран, боруонсаттан кутан, мастан кыһан оҥороллоро. КФП БАаДИ
3. Боруонсаттан уус-уран оҥоһуктар (хол., статуя, мэтээл). ☉ Художественные изделия из бронзы, бронза (собир.)
   Биһиги баарбыт айылҕаны айааччылар, сир киэбин уларыта тутааччылар …… Биһиги сүппэт дьүһүммүтүн Холустаҕа ойуулууллар; Биһиги модун мөссүөммүтүн Боруонсаҕа куталлар. Л. Попов
   △ кэпс. Спортивнай күрэхтэһиигэ үһүс миэстэлээххэ тиксэр мэтээл. ☉ Медаль за третье место в спортивных соревнованиях.
4. археол. Киһи аймах былыргы историятыгар дьон, боруонсаны уһаарарга үөрэнэн, онон сэп-сэбиргэл оҥостуулара. ☉ В древнейшей истории: овладение людьми плавкой бронзы и преимущественное использование ее для изготовления орудий труда и оружия, эпоха бронзы. Боруонса үйэтэ
   □ Алма-Ататтан хотугулуу арҕаа Чу-Илийскэй хайаҕа боруонса эпохатын кэминээҕи храм көһүннэ. «Кыым»
   Туймаадаҕа боруонса үйэтинээҕи дьон олорбут уонна көмүллүбүт сирдэрэ, туттубут сэптэрэ, киэргэллэрэ көстүтэлээн тураллар. БИГ ӨҮөС
5. даҕ. суолт. Боруонсаттан оҥоһуллубут. ☉ Сделанный из бронзы, бронзовый. Боруонса бюст
   □ Эпэрээссийэ оҥорорго туттуллар боруонса инструменнар билиҥҥээҥҥэ диэри ордон хаалбыттар. КФП БАаДИ
   Онно дьон диэки хайыспыттар Кыһыл көмүс солотуулаах Уон алта боруонса кыргыттар. Дьуон Дьаҥылы
   △ Спортивнай күрэхтэһиигэ үһүс миэстэлээххэ тиксэр. ☉ Присуждаемый за третье место в спортивных соревнованиях, бронзовый (о медали, награде). Боруонса наҕараада
   □ Роман Дмитриев боруонса мэтээлинэн наҕараадаланна. КИС АаДЧ

даҕ., кэпс.
1. Өйдөөх, тугу баҕарар үчүгэйдик билэр, быһаарар. ☉ Умный, головастый
Оо, дьэ төбөлөөх киһи эбиккин! Н. Босиков
Евдокия Григорьевна …… сүрдээх актыыбынай уонна төбөлөөх табаарыс этэ. Э. Соколов
2. Биллэр-көстөр, баай. ☉ Знатный, состоятельный
Төбөлөөх соҕус дьон төрөппүт ыччаттара буолуо эбээт. Амма Аччыгыйа
♦ Төбөлөөх киһи кэпс. — талааннаах, сайдыбыт өйдөөх киһи. ☉ Даровитый, башковитый человек, с головой. Төбөлөөх киһи ханнык да үөрэҕи кыайар
◊ Нэһилиэк (улуус) төбөлөөхтөрө — нэһилиэк (улуус) бас-көс дьоно, тойотторо. ☉ Знатные люди наслега, улуса
Биир баайга бары улуус төбөлөөхтөрө мустан хоно сыппыттар. Саха сэһ. II
«Нэһилиэк аҕа кырдьаҕастара, баһылыктара, төбөлөөхтөрө», — диэн Сэмэн Ырыкыныап баай куолаһа чоҥкунаата. В. Протодьяконов
Дьокутааттар нэһилиэк төбөлөөхтөрүн уонна бэйэлэрин ходуһаларын үүнүүтүн куччатан көрдөрөллөрө. И. Аргунов. Ыраахтааҕы төбөлөөх <көмүс> манньыат — ыраахтааҕы төбөтө ойуулаах өрөбөлүүссүйэ иннинээҕи үрүҥ эбэтэр кыһыл көмүс манньыат. ☉ Серебряная или золотая монета в дореволюционной России с изображением царя
Ырбыт кунан көлөлөөх Дьадаҥы хараҕын уута Ыраахтааҕы төбөлөөх Көмүс манньыат буолара. П. Тулааһынап. Ыстаалын төбөлөөх мэтээл кэпс. — Аҕа дойду улуу сэриитин кэмигэр килбиэннээх үлэ иһин бэриллэр Сталин мөссүөннээх мэтээл. ☉ Медаль «За доблестный труд в Великой Отечественной войне» с изображением Сталина. Сэрии кэмигэр үлэлээбиттэр Ыстаалын төбөлөөх мэтээллээхтэр

несов. что I. быс, быһан оҥор, быһан таһаар; чеканить медали медалларда быс; чеканить надписи на монетах манньыат-тарга суруктарын быпыталаа; 2. перен. лоп түһэрэн эт, лоп түһэрэн саҥар, лоп уурталаан хаамп; чеканить слова тылларгын лоп түһэрэн саҥар; чеканить шаг лоп уурталаан хаамп; 3. тех. ыгатаптай, суохай (туох эмэ металлической оҥоһук сиигин); 4. с. х. лэппий, кырый; чеканить хлопок хлопогы лэппий.