дьүһ. туохт. Кыра төгүрүк сэҥийэлээх, дьоҕус томтоҕор сирэйдээх буол. ☉ Иметь небольшое выпуклое лицо с округлым подбородком. Мол дьойбут сирэйдээх

модальная частица, выражает 1) ссылку на чужую речь говорят, мол, дескать; манна улуу күөл баара үһү здесь, говорят, было огромное озеро; кэлбит үһү говорят, он приехал; барар үһүгүн велят тебе идти; оҕонньордоох эмээхсин олорбуттара үһү жили-были старик со старухой; үһү буолбат дуо говорят (употр. в вопр. предл.); 2) подтверждение, усиление подлинности высказываемой мысли с различными эмоционально-экспрессивными оттенками; дьэ биллэҕим үһү ! наконец-то, я и узнал!; кини буолуо уонна ким үһү наверняка он, а кто же ещё; диибин үһү ! говорю же!; суох аата суох , хайыыр үһүгүт нет, значит, нет, ничего не сделаете.

эб.
1. Атын киһи тылыгар сигэнэри көрдөрөр. ☉ Выражает ссылку на чужую речь (говорят, сказывают, передают, мол)
Бу дөлүһүөн туорааҕа битэмиинэ бэрт буолар үһү. Суорун Омоллоон
Дьиэттэн сылдьар оҕолор тарҕаһыаххыт үһү, мөссүйүөн оҕолоро айдаарыаххыт суоҕа үһү. Амма Аччыгыйа
Омуннаабакка эттэххэ, Оннук буолта үһү. Эллэй
△ Саҥарааччы атын киһи тылын, санаатын этэригэр, ону сөбүлүүрүн-сөбүлээбэтин, онтон кыыһырарын-кэлэйэрин биллэрэр дэгэттэнэр (үгүстүк буолуохтаах киэпкэ сыстар). ☉ При передаче чужой мысли, чужих слов выражает оттенок отрицательного отношения (раздражение, обида, ирония, презрение и т. п.) говорящего к высказываемому (чаще употр. с глаголами долженствовательного наклонения)
Мин, кырдьаҕас учуутал, үөрэтэр оҕолорбуттан көрдөһө-ааттаһа сылдьыахтаахпын үһү! Софр. Данилов
Өксүөнардах түстэҕинэ Үлүйүөхтээх үһүбүн! П. Тобуруокап
Ыратын чыпчаала диэн ити үһү! «ХС»
2. Этэр санааны араас иэйии (үөрүү, кыыһырыы, сэмэлээһин, хомойуу уо. д. а.) дэгэттээх күүһүрдүүнү көрдөрөр (сэрэйэр киэби кытта тут-лар). ☉ Выражает усиление высказывания с различными эмоциональными оттенками (радость, гнев, осуждение, досада и т. п.)
Аата, үнэн-үнэн, дьэ, кэллэҕим үһү. Суорун Омоллоон
Туой, оҕотун уоһуттан иҥиннэҕэ үһү! Амма Аччыгыйа
Айа, сирэйбин быһа түһэн кээһэ сыстаҕым үһү. С. Ефремов
3. Диалокка этиллэр санаа буоларынбуолбатын утары өйдөбүлүн бигэргэтиини көрдөрөр. ☉ В диалоге выражает утверждение противоположного смысла высказывания
Ханнааҕы маскытын оттор үһүбүт. Суорун Омоллоон
Тыраахтарыыс элээскэтэ эн да бу сирэйгинэн төһө өр үлэлиир үһүгүн. А. Фёдоров
Туох буолбут киһи оҕотун хаалларар үһү. С. Ефремов

эб.
1. Этиллэр санаа чахчылааҕын, көстөн турарын итэҕэйиини көрдөрөр. ☉ Выражает убеждение говорящего в достоверности, очевидности сообщаемой мысли (оказывается, как выяснилось)
Быйыл сайылыкка сир симэҕэ олус да үүммүт эбит. Суорун Омоллоон
Кэнникинэн быһаардаҕына, Дьөгүөрдээн диэн аҕалааҕа, Бэһиэлэйэптэр эргинэр таһаҕастарын тиэйэн, Охотскайга барбыт эбит. Амма Аччыгыйа
Ити торулааччы киргил эбит, тоҥсоҕой буолбатах. В. Яковлев
△ Буоллаҕа эбиискэни кытта суолтатын ыкса ситимнээн түмүктүүр толбоннонор, оттон дуо, дуу, дии курдук эбиискэлэри кытта суолтата оннунан хаалар. ☉ В сочетании с частицей буоллаҕа выражает оттенок умозаключения
Хор, куһаҕан, сут дьыл моҕотой киһиттэн куттаммат дииллэрэ кырдьык эбит буоллаҕа. И. Гоголев. Наадалаах курдук буолар эбит дуо… Амма Аччыгыйа
Тыый, Ааныс ынаҕа сиргэ төрөөн хаалтын булан, оҕотун көтөҕөн иһэр эбит дии. Н. Заболоцкай
Бу киһи манна кэлэ сылдьар эбит дуу! Д. Таас
2. Туохтуур -ыах, -ыа пуормаларыгар сыстан болдьох киэби үөскэтэр уонна кини баҕарар, усулуобунай суолталарын көрдөрөр. ☉ С формами глагола на -ыах, -ыа образует сослагательное наклонение, выражая его желательное и условное значение
Мин дьиэбэр бара түһэн кэлиэ эбиппин. Амма Аччыгыйа
Ону Сергей Петрович биһигини кытта сүбэлэһэн да баран ыҥырыа эбит. Софр. Данилов
Аҥаардас ийэм тылынан сылдьыбытым буоллар, сүөһү аттыгар үктэниэ суох эбиппин. М. Доҕордуурап
Хаһыҥ түспэтэр, бу курдук үчүгэй буолуо эбит. «Кыым»
3. Сорох контекска этэр санааны эмоциональнай күүһүрдүүнү көрдөрөр. ☉ В определённом контексте выражает эмоциональное усиление высказываемой мысли
Аата, үөрүөм да баар эбит! Отчуттарбын аһатар астаннаҕым. Амма Аччыгыйа
«Чэ, чэ, ээх, бэрдиҥ эбит!» — диэтэ Фёдор Васильевич. Софр. Данилов
Хата биирдэ көмөлөспүт эбит! «ХС»
ср. др.-тюрк. ермис ‘оказывается’, тюрк. емиш, имеш ‘якобы, как будто, говорят, мол, дескать’