конституционный; конституционнай монархия конституционная монархия.

с. суулларыы, эһии; низложение монархии монархияны эһии.

образн. иметь короткое и полное лицо с большим лбом. монархизм полит, монархизм. монархист полит, монархист. монархическай полит, монархический; монархическай тутул монархический строй. монархия полит, монархия; конституциялаах монархия конституционная монархия.

м. 1. деспотизм (монархия формата — муыура суох былаас); 2. перен. соҕотоҕун талбытынан дьаһайыы.

м. монархизм (государствоны салайыыга монархияны эрэ билинэр реакционнай политический хайысха).

м. 1. ист. деспот (былыргы Востокка кулуту бас билэр монархияларга муҥура суох былаастаах баһылык); 2. трен, (тиран, самодур) деспот, талбытынан дьаһайар киһи.

туохт.
1. Сит-хот, кэҥээ, сайын. ☉ Находиться на подъеме, процветать, обрести могущество
Тулалаан олорор улуу омуктар, биһиги кыаҕырарбытыттан дьиксинэн, хаһан баҕарар сэриинэн кэлиэхтэрин сөп. Н. Лугинов
Биһиги дойдубут хаһааҥҥытааҕар да кыаҕырда. Д. Кустуров
Абсолютнай монархия Людовик ХIV саҕана ордук кыаҕырбыта. АЕВ ОҮИ
2. Үп-ас, харчы өттүнэн тубус, күүһүр, бай-тай. ☉ Окрепнуть материально, упрочиться, стать сильным
[Таня] Икки убайа иккиэн ыал буолан, кыаҕыран олорон, Аҕа дойду улуу сэриитигэр баран, биирдэрэ Старай Руссаҕа, биирдэрэ Берлин аттыгар өлбүттэрэ. Н. Габышев
Кинээстиир кэмигэр улаханнык кыаҕыран хаалбыта. В. Скрябин
Тутааччылар балачча кыаҕыран иһэн, мас тиийбэтиттэн, хаптаһын суоҕуттан таах турар буолан эрэллэр. «ХС»
3. Тубус, төлөһүй. ☉ Окрепнуть физически, стать сильнее
Табалар итинник [элбэх күөх оттоох, сэбирдэхтээх, талахтаах] сирдэринэн мэччийдэхтэринэ, сотору кыаҕыраллар, эргэ түүлэрэ түһэр. ССП ЫН
Эрбэһини турута тыытан, биһиги онон сэлиэһинэй сиэмэтэ кыаҕыра үүнэн тахсарыгар сирбитин ыраастыыбыт. «ХС»
4. Үлэлиир үөрүйэххин, идэтийэр сатабылгын тупсар. ☉ Улучшить профессиональные, трудовые навыки, добиться профессионального роста, вырасти качественно
Борокуоппай дьэ итинник араас олоҥхоһуттары көрсүтэлээн, кинилэртэн үөрэнэн, …… устунан олоҥхоһут быһыытынан тыла-өһө сөллөн, куолаһа чөллөрүйэн, кыаҕыра кэҥээн барар. ДьДьДь
«Дружба» ансаамбыл сылтан сыл аайы айар тэтимэ үрдээн, кыаҕыран иһэр. АҮ
5. Туохтан эрэ эр ылан, сэргэхсийэн күүһүр, эрдий. ☉ Воспрянуть духом, оживиться, приободриться
Ньургустаана Доҕойдоонобу кытары сэһэргэстэ, кини биһирэбилин ылла, онтон кыаҕыран, аны Дьокуускай куоракка барда. «ХС»
6. Урут тугу эрэ гынаргар хааччах, мэһэй баар буоллаҕына, билигин ону толорор кыахтаах буол. ☉ Располагать необходимыми условиями, средствами для выполнения чего-л., иметь возможность сделать что-л. Түөрт косилкалардаах тэриллибит звено от хомуурун саамай ыарахан үлэтин — охсууну ситиһиилэрдээхтик ыытар кыаҕырар. ОҮМ
Мастарым …… билигин инньэ диэн ааттыырга кыаҕырбытым — ити сири сотору бэйэлэрин лабааларынан бүтүннүү сабаннар, хараҥа күлүгү түһэрэллэр. Д. Дефо (тылб.)

1. аат.
2. Куһаҕан сыттаах туох эмэ сытыйан буорту буолбута. ☉ Гниль, тухлятина
   Анныларыгар баар көлүйэ сытыганынан аҥылыйа турар ойбонугар ынахтары уулатан таһаарар. Амма Аччыгыйа
   Маар бадараан сытыганынан эрэ тунуйааччы. М. Горькай (тылб.)
3. көсп. Кэхтии, төннүү, хаалынньаҥ сүөргү быһыы-майгы; оннук быһыылаахмайгылаах дьон. ☉ Обратная, теневая сторона чего-л., порок; порочный, безнравственный человек
   Маҥнайгы өрөбөлүүссүйэ ыраахтааҕы монархиятын туох баар сытыганын, быдьарын арыйан көрдөрбүтэ. В. Ленин (тылб.)
   Үспүкүлээннэри, аҕабыыттары, онтон да атын сытыганнары бэрт тиэтэлинэн көһөрүү саҕаламмыта. СССБТ
   Ааптар улугурбуту, эргэни, сытыганы кытта хорсуннук уус-уран айымньы көмөтүнэн охсуһууга турунуута хайҕаллаах. «ХС»
4. даҕ. суолт.
5. Куһаҕан, амырыын сыттаах. ☉ Имеющий отвратительный запах, вонючий
   Биирдэ киэһэ Силлибит Уос сытыган табаҕы тарда-тарда, ойоҕор кэпсиир. Күндэ
   [Королева] Элизаны сирэйин сытыган сыттаах мааһынан оҕунуохтаабыта, баттаҕын үрэйбитэ. Х. Андерсен (тылб.)
   △ Сытыйбыт сыттаах. ☉ Гнилой, тухлый, смердящий, зловонный
   Сытыган ойбону көрөн өйдөөн тохтуу түстэ. Амма Аччыгыйа
   Итии салгыҥҥа сытыган от сыта муннуларыгар сабыта биэрэр. Н. Якутскай
   Мин, хотон билии аанын тэлэйэ көтөн, сытыган сыттаах хотон иһигэр баар буола түһэбин. Р. Кулаковскай
6. Ууну наһаа оборон сытыйбыт, эмэҕирбит. ☉ Прогнивший от избытка влаги
   Таах, ууга быраҕыллыбыт сытыган дүлүҥ курдук сүүрүк хоту таҥнары уста туруохпун баҕарбаппын. Н. Габышев
   Көлүкэ, өрүс чуумпу хомотун эбэтэр үрүйэ түгэҕиттэн тааста эбэтэр сытыган маста хостооҥ. ББЕ З
7. көсп. Хаалынньаҥ, кэхтибит, сүөргү. ☉ Отсталый, безнравственный, порочный
   Биһиги обществобыт иннин диэки сайдар суолугар урукку олох сытыган майгытын тобохторуттан кыайан босхолоно илик дьон мэһэйдэһэллэр. Амма Аччыгыйа
   [Староверов] ойууннааһын бу эстээри гыммыт олох биир саамай сытыган дьэбэрэтэ буоларын быһааран биэрдэ. И. Гоголев
   Дьэ, оччоҕо, Ол сытыган оборчоҕо Хаһааҥҥа диэри Хам батыллан олоробут бу биһиги. «Кыым»
   ◊ Сытыган тэллэй бот. — кубархай маҥан өҥнөөх, сэлээппэтин ис өттө пластинкалаах олус дьааттаах сиэммэт тэллэй. ☉ Бледная поганка
   Дэҥҥэ тахсар да буоллар, саамай ыараханнык киһи сытыган тэллэйи сиэн сүһүрэр. Г. Угаров
   Саамай дьааттаах — сытыган тэллэй. КЗА АҮө. Сытыган эрбэһин бот. — уһун умнаһын үөһээ өттүгэр оҕуруоланан үүнэр араҕас мөчөкө сибэккилэрдээх, сиэрэйдиҥи от күөҕэ өҥнөөх, адаархай лабаалардаах, сытыган сыттаах сыыс от. ☉ Полынь
   [Бэһиэлэйэптэр] киэҥ тэлгэһэлэригэр сытыган эрбэһин торолуйан үүммүт. Амма Аччыгыйа
   Кэмэ биллибэт үгүс сылгы сүөһүлэрэ аараабыт киэҥ тэлгэһэлэригэр аны сытыган эрбэһин ыга анньан тахсар. Н. Якутскай
   Хаһааҥҥыта эрэ ыаллар олоро сылдьыбыт өтөхтөрө сытыган эрбэһининэн бүөлүү үүммүт. Р. Кулаковскай
   ср. ДТС йыдыҕ ‘смердящий’, тув. чыдыҕ ‘тухлый, вонючий’

аат.
1. Ханнык эмэ дойдуну аҥаардастыы бэйэтэ салайан, дьаһайан олорор баһылык. ☉ Единовластный государь, монарх, царь
Элбэх тыһыынча сыл анараа өттүгэр былыргы египтяннар бэйэлэрин ыраахтааҕыларын (фараоннарын) уҥуоҕун сүүнэ таас тутууларга көмөллөрө. АТП ОАаММӨС
Бастаан Египеккэ түөрт уонча судаарыстыба баара. Ол судаарыстыбалар ыраахтааҕылара сотору-сотору бэйэ-бэйэлэрин кытта сэриилэһэллэрэ. КФП БАаДИ
[Хабдьыны] хортуоппуйу кытта ыһаардахха — ыраахтааҕы аһа. «Кыым»
2. истор. Өктөөп өрөбөлүүссүйэтин иннинээҕи кэмҥэ нуучча судаарыстыбатын баһылыга. ☉ Правитель в досоветской России, государь, царь
Ыраахтааҕы илиитэ уһун, сокуон хараҕа сытыы (өс хоһ.). Сорох-сорох саха кырдьаҕастара сэбиэскэй былаастан тэйэн баран, ыраахтааҕыны быыбардыахха дэһэллэр. Күндэ
Тойон, баай уонна ыраахтааҕы баарын саҕана дьадаҥы киһи кыһалҕалаахтык олорбута. Н. Заболоцкай
3. Тугу эмэ соҕотоҕун, аҥаардастыы баһылыыр-көһүлүүр ким, туох эмэ. ☉ Тот, кто безраздельно властвует, властитель, царь
Көтөр кынаттаах ыраахтааҕыта хомпоруун хотой. Амма Аччыгыйа
[Ананий — Ипатийга:] Учуонайдар айылҕа ыраахтааҕытынан киһи буолуохтаах дииллэр ээ, ону эн утарсар инигин. М. Доҕордуурап
Дьиэ иһигэр дьиэлээх ыраахтааҕы баар үһү (оһох). УН ТЭ
△ Инники күөҥҥэ сылдьар ким, туох эмэ. ☉ Первый, лучший среди кого-чего-л.
Алмаас диэн бүтүн аан дойду үрдүнэн саамай күндү таас. Быһата, таас «ыраахтааҕыта». Суорун Омоллоон
♦ Муҥур ыраахтааҕы көр муҥур I
Тыгын диэн нуучча омук сахаҕа кэлиэн иннигэр олорбут, саха былыргы муҥур ыраахтааҕыта буолбут киһи. Саха сэһ. II
Кулууп биир муннугар баҕас — муҥур ыраахтааҕы, бэйэтэ бэйэтигэр хотун. В. Гаврильева
Ыраахтааҕы суола көр суол. [Ахчаанай:] Быйыл кыһалҕам сүрдээх, кыһын сиир бурдук, иһэр чэй, тардар табах суох, ол үрдүгэр ыраахтааҕым суола. А. Софронов
Соппуруон оҕонньор биир эмэ сүөһүнү иитэн, ыраахтааҕы суолун бүөлүөх этибит. Д. Токоосоп
◊ Күн ыраахтааҕы эргэр. — нуучча ыраахтааҕыта. ☉ Русский царь (букв. солнцеподобный). [Алааппыйа:] Күн ыраахтааҕы таҥараттан аналлаах диир буолаллара дии… П. Ойуунускай
Күн ыраахтааҕы омук ыраахтааҕытын кытта сэриилэспитэ икки сыл буолла. М. Доҕордуурап
Үрүҥ ыраахтааҕы көр үрүҥ. Үрүҥ ыраахтааҕы уһулуннаҕына, бэстилиэнэй тыһыынча туолуох, «Амтыын кырыас» төрүөх тустаах сурахтааҕа. П. Ойуунускай
Үрдүк сололоох, үрүҥ ыраахтааҕы сокуонун кэспэккэ туран, саамай кырдьыктааҕынан кэпсиэм диэн, тылгын биэрэҕин дуо? Күннүк Уурастыырап
Омук ыраахтааҕылара Арассыыйа импэрээтэрин — үрүҥ ыраахтааҕыны утары ыыппыт сэриилэрэ улам уһаан, дириҥээн иһэр. М. Доҕордуурап. Ыраахтааҕы былааһа — судаарыстыба ыраахтааҕылаах тутула. ☉ Царская власть, царский режим, царизм, монархия
[Чокуурап:] Билэҕит дуо, доҕоттоор: былыр Өлүөнэ устун эрэһээҥкитэ суох хаайыыга Саха уобалаһыгар, норуот дьолун иһин охсуспут революционердары ыраахтааҕы былааһа уһаарарын? С. Ефремов
Ньүдьү-балай ыраахтааҕы былааһа ыччаты сиртэн сэрбэйэ илигиттэн умса миинэр. «ХС»
Ыраахтааҕы төбөлөөх <көмүс> манньыат көр төбөлөөх. Ырбыт кунан көлөлөөх Дьадаҥы хараҕын уута Ыраахтааҕы төбөлөөх Көмүс манньыат буолара. П. Тобуруокап