ж. мохуорка.

тиэр I диэнтэн төхт
көрүҥ. [Маайа] сиэҕин тиэртэлээн баран, саҥа аллайаат, ытаан барда. Эрилик Эристиин
Баюков сиэптэрин тиэртэлээн, ордон хаалбыт мохуоркатын тобоҕун ытыһыгар мунньан барда. К. Симонов (тылб.)

көр куһуоччук
[Харачаас] өйүө биэрбит мохуоркаларыттан эмээхсинин дьоҕус саппыйатыгар толору табах кутта, хоонньугар эргэ тэрэпиискэҕэ суулаан аҕалбыт икки-үс хоһуоччук саахарын туттарда. П. Филиппов

кырбан диэнтэн атын
туһ. Искандеров …… бөдөҥ гына кырбаныллыбыт мохуоркатын хаһыаттан быһа тардыллыбыт кумааҕыга эриннэ. Эрилик Эристиин
Көөнньөрбөҕө кырбаныллыбытын ылан туустаан-тумалаан эбии аһылыкка туһанаҕын. ПАЕ ЭАБ
Куртаҕы кыылга сиэтиэх иннинэ, ириэрэн баран, массыынанан эрийэн кырбаныллар. КИиКСА

аат., эргэр.
1. Муунта аҕыс гыммыт биирэ. ☉ Восьмая часть фунта, осьмушка
Хаадьаҥ Хабырыыс Марыыната киэҥ орону тула көтөн оҥоро сылдьан, мэһэмээннээх арыыны уонна былаакка түмүллүбүт оһумуоха чэйи булла. А. Сыромятникова
Хаһаана сылдьар оһумуоха аҥаара мохуоркабын биэрдим. Н. Габышев
2
оһумуой диэн курдук. [Ильич] остуолугар тиийэн олоро түһээт, оһумуоха кумааҕыга бэрт кыра буочарынан тугу эрэ түргэн баҕайытык, болҕойон олорон суруйан бытыгыратара. КНК БСИДЛ

аат., түөлбэ. Дурда. ☉ Засидка, укрытие охотника на уток
Мин кустуур, хаастыыр эрдэхпинэ сэһээккэҕэ өр тэһийбэккэ олорон, …… баарсуох былдьаһыктаах табахпытын — мохуорканы тардан сыйгытарым. Н. Габышев
Балаакка туруорунан, хоту сэһээккэ дэнэр дурда оҥостон, нэдиэлэ кэриҥэ буолар былааннаахпыт. С. Тумат
Силипиэн мончууктарын хайдах түбэһэллэринэн тэлгэтэ баайталаата, үлэтэ-хамнаһа үмүрүйэн, сэһээккэтигэр тахсан дьоһуннанан тула өттүн ээрсэмээр быһаарыыта суох одуулуу олордо. «Кыым»
русск. засидка

аат., эргэр. Туох эмэ (хол., кирпииччэ чэй) аҕыс гыммыт биирэ. ☉ Одна восьмая часть чего-л., осьмушка (напр., плиточного чая). Кирпииччэ чэй оһумуойа
□ Эн аҕаҥ, эһэҥ, эһэҥ эһэтэ, эһэҥ эһэтин аҕата хаһан даҕаны торуой кылаас сирин сирдэммиттэрин, биитэр хайа эмэ үрэх баһыгар чиэппэр, оһумуой күрүөлэммиттэрин истэ илигим. П. Ойуунускай
Хас биирдии дьадаҥы ыал биирдии күрүө эрэ сирдээхтэр. Ити иһигэр аҕыс уон икки ыал оһумуой, чиэппэр эрэ сиринэн туһаналлар. М. Доҕордуурап
Ээ, биирдии оһумуой мохуорканы биэрбиттэрэ. Н. Габышев

туохт., кэпс. Оргууй наллаан уонна дуоһуйан олорон тугу эмэ оҥор (хол., табахта тарт, чэйдэ ис). ☉ Делать что-л. неторопливо и с удовольствием (напр., курить, пить чай)
Мин, кустуур, хаастыыр эрдэхпинэ, сэһээккэҕэ өр тэһийбэккэ олорон …… кытаанах мохуорканы тардан сыйгытарым. Н. Габышев
Халдьаайы тоҥолоҕун эргийээппитин кытары, уун-утары аттаах дьахтар айаннаан сыйгытан иһэрэ көһүннэ. С. Тумат
Кини [оҕонньор] утары эркин анныгар, дээдэгэр сылабаар аттыгар олорон чэй иһэн сыйгытара. «ХС»

аат. Улахан сэбирдэхтээх аһыы от. ☉ Табак (травянистое растение из семейства паслёновых)
Хаптаҕайга кэриэй киһитэ табах ыһар үһү диэн кэпсээни истэн, ол киһиттэн икки ньуоска табах сиэмэтин атыыласпыта. «ХС»
Холкуостарга табаҕы уонна мохуорканы үүннэрэр звенолар чөллөрүгэр түһэриллиэх тустаахтар. КПЫ
△ Бу үүнээйи сэбирдэҕэ куурдуллан кырбанан, мэлиллэн тардарга, сыҥсыйарга бэлэмнэммитэ. ☉ Высушенные и измельчённые листья этого растения, употребляемые для курения и нюхания. Табахта тарт
□ [Ойуун] Ыл эрэ, табахта ууран аҕал! А. Софронов
«Кэл нохоо! Бу биир хамса табах баар, маны тарт!» — диэн хотуна табах «күндүлээтэ». Эрилик Эристиин
Үрүҥ бэргэһэлээх киһи сиэбин хастан улахан хамсаны таһааран табах уурунна. Т. Сметанин
♦ Хамсалаах (хамса) табах быстыҥа эргэр. — кылгас бириэмэ кэмэ (биэс мүн. холобурдаах). ☉ Старинная мера времени (около пяти минут — букв. на протяжении выкуривания трубки)
Тоҥус дьахтара хамсалаах да табах быстыҥа иллэҥ буолбат. А. Софронов
Хамсалаах табах быстыҥа харахпын симпэтим. Амма Аччыгыйа
Эһэ Кириһээни утары көрбүтүнэн аргыый аҕай кэлэн истэ уонна олорунан кэбистэ. Ол курдук хамса табах быстыҥа хайа хайалара хамсаабакка турдулар. Д. Таас
◊ Сэбирдэх табах көр сэбирдэх
Балаҕан иһигэр баар хамначчыттар бары биирдии сэбирдэх табах, хастыы да кутуу чэй түҥэттибиттэрэ. Л. Попов. Табах от бот. — көҥдөй умнастаах, зонтик буола чөмөхтөспүт маҥан өҥнөөх хойуу бытархай сибэккилэрдээх, миэтэрэттэн ордук үрдүктээх дьааттаах аһыы от, бурут от. ☉ Вех ядовитый, цикута
Ынах сүөһү өлөр табах отун төрдүн курдук астарын аата «оҕурсу». Амма Аччыгыйа
Аһыы от, табах от саха олохтоох нэһилиэнньэтигэр былыр-былыргыттан дьааттааҕынан биллибит олус киэҥ тарҕаныылаах, …… дороххой от үүнээйи. МАА ССЭҮү

даҕ.
1. Дэбигис иэҕиллибэт, токуруйбат, тимирдьи киирбэт, сымнаҕаһа суох. ☉ Твердый (о физическом теле)
Кытаанах суолунан соһуйбут харах курдук бөлтөрүттэҕэс хабахтар уһуннулар. Амма Аччыгыйа
Кини бэйэлээх [дулҕа] сымнаҕас буолуо дуо. Кытаанах буолуо диэн ол иһин сэрэйбитим. М. Доҕордуурап
Кылгас батыйаларынан кытаанах маһы хайыта хаһан охторун сыыйа тардан ыллылар. Д. Софронов
2. көсп. Этэ-хаана, санаата чиҥ, булгуруйбат; күүстээх. ☉ Крепкий телом, духом; сильный
Кытаанах санааны ылынна. — Чэ, булгу, хайата да буоллар, биир ынаҕы туттабын. А. Софронов
Кыһыллар эһигиннээҕэр кытаанах соҕус өстөөхтөрү көрсүбүттэрэ. Амма Аччыгыйа
Кытаанах да дьон ардыгар саараҥнаан, уйарҕаан ылардаах буолаллар эбит ээ. В. Яковлев
3. көсп. Ирдэбиллээх, аһыныгаһа суох, тыйыс. ☉ Строгий, жесткий, суровый
Сорох ардына эмиэ куттанан кэлэбин, тылыҥ-өһүҥ кытаанаҕа бэрт. П. Ойуунускай
Эр киһилии малтаччы, кытаанах кэпсэтии саҕаланна. Н. Габышев
Ньукуу биир кытаанах көрүүтэ киниэхэ — сокуон. В. Гаврильева
4. көсп. Дьүккүөрү, сыраны эрэйэр; тыҥааһыннаах. ☉ Трудный, тяжелый; напряженный
Тойонум оҕонньор кытаанах үлэни үлэлэтэн өлөрдөҕө үһү. Н. Неустроев
Тогойкин айанын саамай кытаанах өттүн ааста. Амма Аччыгыйа
Дарыбыан оҕонньор быһыы-майгы кытаанах буолбутун сэрэйэн, кэлэр сылга хотонун араарарга тылын биэрбитэ. «ХС»
5. көсп. Аһыы, хатан, уохтаах. ☉ Крепкий, горький (на вкус); насыщенный (о вкусе чего-л.)
Табах баар. Кытаанах мохуорка. Т. Сметанин
Кытаанах арыгылары — портвейн, херес, мадера, марсала курдуктары — бастакы бүлүүдэни, холобур араас мини, кытта дьүөрэлиэххэ сөп. ФВН ЭХК
6. көсп. Дьоҥҥо тугу эмэ биэрэрин, үллэстэрин сөбүлээбэт, бэйэтин киэнин олус харыстыыр, кэрээки. ☉ Скупой, прижимистый
Өндүрүүс, Үтүө киһи да буоллар Биэрэр өттүгэр Бэрт кытаанах. А. Софронов
♦ Кытаанах сыҥаахтаах — дэбигис онно-манна сөбүлэһэн испэт, истигэнэ суох. ☉ Не поддающийся на уговоры, непослушный, упрямый
[Суоппар уол] сүгүн-саҕын «ээх, ыых» буолан быстыбат киһи. Бачча эдэриттэн кытаанах сыҥаахтаах. П. Аввакумов
◊ Кытаанах быыгабар — туох эмэ буруй, үлэҕэ куһаҕан сыһыан иһин салалта өттүттэн бэриллэр сэмэлиир дьаһал көрүҥэ. ☉ Строгий выговор
Миниистир бирикээһинэн ПМК начаалынньыга А.А. Дмитриенкоҕа кытаанах быыгабар биллэрилиннэ. «Кыым». Кытаанах сэлиэһинэй — сэлиэһинэй ордук чиҥ туорахтаах, ордук сыаналанар суорда. ☉ Твердые сорта пшеницы
Туораҕын хаачыстыбатынан кытаанах сэлиэһинэй сымнаҕас сэлиэһинэйдээҕэр ордук. ХКА
ср. др.-тюрк. хатыҕ ‘твердый, жесткий, крепкий; суровый; сильный’