аат., эргэр.
1. Муунта аҕыс гыммыт биирэ. ☉ Восьмая часть фунта, осьмушка
Хаадьаҥ Хабырыыс Марыыната киэҥ орону тула көтөн оҥоро сылдьан, мэһэмээннээх арыыны уонна былаакка түмүллүбүт оһумуоха чэйи булла. А. Сыромятникова
Хаһаана сылдьар оһумуоха аҥаара мохуоркабын биэрдим. Н. Габышев
2
оһумуой диэн курдук. [Ильич] остуолугар тиийэн олоро түһээт, оһумуоха кумааҕыга бэрт кыра буочарынан тугу эрэ түргэн баҕайытык, болҕойон олорон суруйан бытыгыратара. КНК БСИДЛ

сыһ., эргэр. Кимиэхэ эмэ эбэтэр киһи аайы оһумуой тиксэрин курдук. ☉ По одной восьмой чего-л., по осьмушке
Биһиги сэттэ бырааттыыбыт, иккибит күрүө аҥаардыыта, иккибит оһумуойдуу сирдээхпит. Онтон үспүт олох буора суох. М. Доҕордуурап
Ороскуокка тэбилинним. Ночооттоохтук эргилинним, онон Оһумуойдуу да «Улахан дорообо» сөп буолуо. С. Никифоров

1. күрүөлээ диэнтэн бэй., атын. туһ. ☉ Быть обнесенным оградой, забором
   Өлүөнэ кытылыгар яблоневай сад. Боробулуоха эрэһээҥкинэн күрүөлэммит. Пьесалар-1978. Саллаат пааматынньыга тимиринэн күрүөлэммит. ДьДьДь
   Импиэрийэ киин куората муора диэкинэн уонна хонуу диэкинэн таас истиэнэлэринэн уонна башняларынан күрүөлэммитэ. АЕВ ОҮИ
2. кэпс. Далга, хаарчахха хаайылын (сүөһү туһунан). ☉ Быть загнанным в огороженное место, в загон (о скоте). Субан сүөһү күрүөлэннэ
3. эргэр. Оттуур ходуһалан, өлбүгэ сирдэн. ☉ Получать сенокосный надел, сенокосное угодье
   Эн эһэҥ, аҕаҥ, эһэҥ эһэтэ, эһэҥ эһэтин аҕата хаһан даҕаны торуой кылаас сирин сирдэммиттэрин, биитэр хайа эмэ үрэх баһыгар чиэппэр, оһумуой күрүөлэммиттэрин истэ илигим. П. Ойуунускай
   Кини [аҕам] кыратыттан баайдарга үлэлээн сэттэ көлөһүнүн тохпута, отут икки сааһыгар эрэ бэрт кураайы сиргэ чиэппэр күрүөлэммитэ. «ХС»

аат.
1. Туох эмэ түөрт тэҥ чааһыттан биирдэстэрэ. ☉ Одна из четырёх равных частей целого, четверть
Күн балачча үөһэ ойуор диэри ходуһам чиэппэрин тэлэкэлээн кэбиспитим. И. Гоголев
Үөрэхтэн тэйбитэ үйэ чиэппэрэ буолуо ини. С. Федотов
Ынах чиэппэрэ улахан уолун аахха барыахтаах. В. Иванов
Мин урукку сылдьар сырыыларбын чиэппэрин да кыайбат буолтум, сааһырбытым, кырдьыбытым. Н. Абыйчанин
2. Оскуолаҕа үөрэх дьыла түөрт гына араарыллыбытыттан биир чааһа. ☉ Четвёртая часть учебного года, четверть
Михаил Иванович иккис чиэппэр түмүктэниэр диэри хааларга быһаарыммыта. Н. Лугинов
Бу чиэппэргэ иккини ыллаҕына — сайыҥҥы от биригээдэтигэр илдьибэттэр. Н. Габышев
Үһүс чиэппэр төһө да уһун, сылаалаах буоллар, бүтэрэ чугаһаан эрэр. Т. Находкина
3. эргэр. Биир харыска тэҥнээх уста кээмэйэ. ☉ Мера длины, равная расстоянию между кончиками большого и среднего пальцев широко раздвинутой кисти, четверть
Оччоҕо саха хотуура диэн биэс чиэппэр уһун биилээх, токур төбөлөөх, моҕойдоох, кылгас уктаах сэп буолар үһү. Саха фольк. [Тубархаанап:] Төһө да чиэппэр хаар саба түспүтүн иһин, ол эн богдо уллуҥаҕыҥ суолун …… мин билиэм суоҕа үһү дуо, баранаак? Суорун Омоллоон
[Өкүлүүнэ:] Биир үс чиэппэр иэннээх солко куһаат, биир солко пуойас. Н. Түгүнүүрэп
◊ Чиэппэр арыгы эргэр. — биэдэрэ түөрт гыммыт биирэ (үс лиитирэ кэриҥэ) киирэр иһиттээх арыгы. ☉ Бутыль вина ёмкостью в одну четверть ведра (примерно три литра)
Чэ, убаай, иһиттиҥ дуо, кытаат. Кыайдахпытына убайбар биир чиэппэр арыгыны туруоруом. Далан
Ээй, Сиидэркээ… Кэл, түөкүн, тупсуох, чиэппэр арыгыны туруорабын. Н. Павлов
Көрдүҥ дуо, икки буулдьа биир үүккэ. Итэҕэйбэккин? Чэ, чиэппэр арыгыга сакалааттаһыах уонна баран көрүөх. Л. Габышев. Чиэппэр кумааҕы эргэр. — лиис кумааҕы түөрт гыммыт биирэ. ☉ Четверть листа бумаги
Суруксут чиэппэр кумааҕыга суруллубут суругу ааҕар. А. Софронов
Хаамыра күлүүһүн тыаһа хачыгыраатын кытта, чиэппэр кумааҕы тутуурдаах надзиратель …… түрмэ начаалынньыгын кытта көтөн түстүлэр. И. Никифоров
Дорооболоһон баран, чиэппэр кумааҕыны биэрдэ. М. Доҕордуурап. Чиэппэр күүстээх эргэр. — былыргы кэпсээннэргэ этиллэринэн, сүүрбэ биэс бууту, билиҥҥинэн түөрт сүүс киилэттэн тахсаны көтөҕөр-сүгэр күүстээх киһи. ☉ По преданиям: человек, способный поднимать тяжесть в двадцать пять пудов — больше четырёхсот килограмм
Барыларын баһыйбыт, тэҥнээх көстүбэккэ соҕотоҕун тэлэкэчийбит Сыллай Луха Бэһиэлэйэп чиэппэр күүстээх киһи. Амма Аччыгыйа
— Ити үлүгэрдээх үөл тиит сэргэ сүүрбэ биэс буут баҕас баара эрэл. — Ол аата, Сэмэммит, былыргы мээрэйинэн, чиэппэр күүстээх буоларыгар тиийэр, ээ? Э. Соколов
Үөрэҕэ суох уонна дьадаҥы, аҥалатыҥы Кэлэҕэй Ньукуус чиэппэр күүстээх эбитэ диэн буолар. «ХС». Чиэппэр сир эргэр. — биир күрүө ходуһа сир түөрт гыммыт биирэ (ортотунан сэттэ уон биэс — сүүс бугул кэлэр сирэ). ☉ Надельный пай покосных угодий, равный одной четвертой күрүө, который давал семьдесят пять — сто копен сена
Кыра Уйбаан, Эрдэлиир Миитэрэй курдук ааттаах охсооччулардаах буоланнар, сир үс чиэппэрин «дэбиэринэйдэр» охсон килэһитэн кэбистилэр. Амма Аччыгыйа
[Ньукуус:] Ээ, үс чиэппэр сирдээхпит үүммэккэ дьэ иэдэттэ. Эрилик Эристиин
Аҕыс уон икки ыал оһумуой, чиэппэр сиринэн эрэ туһаналлар. М. Доҕордуурап. Чиэппэр чэй эргэр. — былыргы билииккэ чэй түөрт гыммыт биирэ. ☉ Четверть плиточного чая
Хоноһо чиэппэр чэйи сулбу тардан таһааран дьиэлээх дьахтарга туттаран кэбистэ. Болот Боотур
Ити атыыһыт биһиэхэ үлэбит иһин биирдии чиэппэр чэйи, биирдии баайыы сэбирдэх табаҕы биэриэх буолбута. С. Никифоров
Миигин биир чиэппэр чэйинэн, биир киилэ арыынан бириэмийэлээтилэр. Ф. Софронов

I
туохт.
1. Тугу эмэ үрдүттэн эбэтэр таһыттан оҥхоччу баһан, тарыйан эбэтэр көөрөтөн иһигэр дириҥээн киирэн ис, түс. ☉ Копать, рыть, выгребать (землю, снег, копну, яму), добывать что-л. Ыттар хаары хаһан халаачыктыы эриллэ сыталлар. Н. Габышев
1200 миэтэрэ дириҥнээх сири хаһан көрбүттэр да, кимберлит дириҥээтэҕин аайы суптуйан аллараа диэки түһэ турбут. И. Данилов
Уоту былыр, оҥкучах хаһан баран, онно оттоллор эбит. Багдарыын Сүлбэ
△ Оннук баһан, көөрөтөн тугу эмэ оҥор эбэтэр тугу эмэ таһаар, хостоо. ☉ Копать, долбить что-л. (напр., землю, дерево), сооружая что-л. Мин былыр эдэр сылдьан ийэбэр үүт умуһаҕа хаспытым, икки миэтэрэ туоралаах, икки миэтэрэ кыайбат үрдүктээх. Суорун Омоллоон
Икки аарыма тиит икки ардыгар суон бэрэбинэлэри оҥо хаһаммын, суорбун ол иһигэр уган, араҥастаан кэбиспитим. И. Федосеев
Ити кэмҥэ мин уһуктаах быһаҕынан былыр сыал ыппыт ампаардарын эркинин хаһаан-хаһан, уон сэттэ доруобунньугу булбутум. М. Чооруоһап
2. Ханна эмэ тугу эмэ кичэйэн көрдөө. ☉ Тщательно искать, обыскивать что-л. Остуолун дьааһыгын хаспыта, Миэхэ снимогы ууммута, Бэйэтэ хостон тахсыбыта. П. Тобуруокап
[Данилович] туумбаны хаһан биир халыҥ паапканы сулбу ойутан таһаарда. М. Доҕордуурап
Хотоҥҥо тахсан долборугун, эркиннэрин бары быыһын барытын хастылар. М. Попов
△ Туох эмэ иһигэр илиигин уган тугу эмэ көрдөө. ☉ Шарить где-л., искать что-л., засунув руку внутрь чего-л. «Кинээһиҥ сурук ыытта», — диэн баран киһи торбос тириитэ ботуоҥкатын хаһан хачыгыратта уонна оһумуой кумааҕыны ылан биэрдэ. М. Доҕордуурап
Атен тойон Бурхалей сиэбин хаһан көрдө, онтон сототун быатын быһыта тыытан ылла. Эрилик Эристиин. Иниспиэктэр аа-дьуо суумкатын хаста уонна кумааҕы, уруучука ылан суруйардыы бэлэмнэнэн олордо. ЖЕ ТС
3. Хаар анныттан оту табыйан таһаараары хаары хаһый (хол., сылгы, таба туһунан). ☉ Выкапывать, добывать (корм из-под снега копытами — о якутских лошадях, оленях)
Сотору-сотору сылгы хаһан аһаабыт суола кэлитэлээтэ. Амма Аччыгыйа
Саха сылгыта кыһыҥҥы халыҥ хаары хаһан аһыыр дьикти дьоҕурдаах. АНП СЭЭ
Хара, элэмэс, маҥан табалар лабыкта көрдөөн хаары хаһаллар. Тэки Одулок (тылб.)
4. көсп., кэпс. Тохтообокко, ааспаккаарахпакка туох эмэ бииргэ эрэ болҕомтоҕун уур, ону эрэ эккирэтис, буулаа. ☉ Не замечая ничего другого, всецело сосредоточиться на чём-л. одном, копать, раскапывать что-л. (напр., какую-л. информацию)
Мунньахха тура-тура миигин сэмэлииллэр. Бука бары киксибит курдук дьэ хаһан аҕай турбаттар дуо? С. Федотов
Кэпсэтии иннигэр иһэр суолларга тохтообокко, барыта ааспыты хастылар. Эрилик Эристиин
[Киирии эксээмэҥҥэ] уон иккис үйэ атахтаата. Муҥар экзаменатор ити үйэни эрэ булан хаһар буоллаҕа үһү. Э. Соколов
ср. др.-тюрк. хаз, тюрк. казу, газ ‘копать, рыть’
II
1. ыйыт. солб. аат.
1. Ахсааны, кэми, кээмэйи, сыананы ыйытан бэлиэтиир тыл, төһө. ☉ Вопросительное местоимение — какое количество, сколько
Хас акка наадыйаҕытый? Н. Якутскай
[Байбал:] Ол хас сыарҕалаах отуй, онтон ордугар тугунан биэрэҕин? А. Сыромятникова
[Варя:] Табаарыс, эһиги холкуоска хас кылаастаах оскуола баарый? С. Ефремов
2. Аат тыл суолталаммыт туохтуурдары кытта туттулуннаҕына «хайааһыны ааҕа, көтүппэккэ» диэн суолталанар. ☉ В сочетании с глагольными именами передаёт понятие «каждый»
Кинилэр окуопаларыттан тахсан барар хас хардыылара кутталлааҕа. Н. Якутскай
[Хамыыһыйа чилиэттэрэ] товаровед чинчийэн көрөр-истэр хас хамсааһынын ааҕа турдулар. М. Попов
Настя уоракөстө Сэмэнчик хас хамсааһынын барытын одуулаһар. «ХС»
3. Туохтуур эбэтэр аат тыл форматын уонна аайы, ахсын дьөһүөллэри кытта туттулуннаҕына, бу дьөһүөллэр суолталарын күүһүрдэн биэрэр. ☉ В сочетании с глагольной или именной формой и с послелогами аайы или ахсын усиливает значение данных послелогов
Хас көрүстэҕин ахсын арааһы кэпсээн, өйдөтөсүбэлии сатыыра. Р. Кулаковскай
Хас сырыттаҕын аайы быһаҕын көрдүүр да, Тураах Уйбаан биэрбэт. МНН
Ол хас бултаан кэллэҕим аайы ордук үөрэллэрэ [ийэм, аҕам]. Аргыс-1
III
аат эб. Бытархай ахсаан ааттартан барыллааһын ахсаан ааттары үөскэтэр. ☉ В сочетании с количественными числительными образует приблизительные
Икки хас ынах, арааһа, чугаһаабыттар быһыылаах. В. Яковлев
Миигин аргыстаһарга ыҥырар сурук Таняттан өссө да иккитэ хаста кэллэ. Н. Заболоцкай
Дьон бэйэлэрэ сыҥалаан, икки хас киһи тустан көрдөрдө. В. Чиряев
♦ Хастара хаһынан — бары биирдии бэйэлэрэ ахсыыларынан. ☉ Все до единого
Хастара хаһынан акаарылара, тугу да билбэттэрэ сордоммут дьон. Н. Неустроев
[Баһылай:] Хастара хаһынан мин баайбар харахтарын тобулу аалларар буоллахтара, бэл төрөппүт уолум. А. Софронов
[Сырбай:] Туй-сиэ! Бу дьон хастара хаһынан баайсан түһэннэр! Амма Аччыгыйа. Хас уон- на — элбэхтик хатылаан (тугу эмэ гын). ☉ Много раз, многократно (что-л. делать)
Ол курдук, хас уонна түҥнэстэ сыһа-сыһа арҕаа туораата. С. Васильев
Хас уонна итэҕэйбитим буолуой, бу сааспар, хотон механизациятын дьэ баһылыыр буоллубут диэн. В. Яковлев. Хас хардыы аайы — сотору-сотору, чаастатык. ☉ На каждом шагу
Хас хардыы аайы саалаах дьоннор. Амма Аччыгыйа
Мин дойдум. Хас хардыы аайы булабын Бэйэм суолбун. С. Данилов
[Татыйаас:] Билигин мин дьол туһунан таҥараҕа тиксэр кэриэтэ санаан ааһабын. Оттон сору хас хардыым аайы көрсөбүн. М. Доҕордуурап. Хас хардыытын ааҕар — кими эмэ саралыы тардаары, хаһан бүдүрүйэрин, алҕаһыырын кэтэс, манас. ☉ Следить за каждым шагом кого-л. с целью разоблачить
Дьэрэмииһэби эккирэтэн, хас хардыытын ааҕа сылдьар үһү. Болот Боотур
ср. др.-тюрк. хач, ханч, тув. каш ‘сколько’