мултуй диэнтэн атын
туһ. Мултуллубут тумустаах кыракый оптуобус талыгыраан кэлэн, тохтобулга туормастаан хачыгыратта. Е. Неймохов

1) тупиться (о нек-рых орудиях труда); хотуурум биитэ модьоҕурбут лезвие литовки притупилось; ср. мултуй; 2) замерзать, затягиваться льдом (о запущенной проруби).

мултуй диэнтэн холб. туһ. Күөл кытыытыгар муҥур куруҥ буолбут тииттэр, синньигэс бииллэригэр диэри ууга түһэн мултуһан тураахтыыллар. Н. Неустроев
Хараҥаҕа саһан, хаары кытта хаар буолан, икки таба сыарҕата мултуһан тураллар. В. Протодьяконов

туохт.
1. Халыҥа суох, чараас буол. ☉ Делаться тонким, утончаться
Сибэтиэй Петр боруонса скульптуратын уҥа атаҕын тарбахтара, ордук эрбэҕэ мултуйан, баппаҕайа чарааһыран хаалбыттар. ТГП ЕЭА
2. эргэр., харыс т. Хабаҕыр. ☉ Ощущать переполнение мочевого пузыря, чувствовать позыв к мочеиспусканию
Бу оҕо чарааһырбыт. ПЭК СЯЯ
Кыһын киһи тар үөрэтин иһэн баран, от-мас тиэйэ бардаҕына, күөс быстыҥар тиийбэккэ ис-иһиттэн үллэ-үллэ титирэстээн, тоҥмутунан барар, арай субусубу чарааһырбытынан барар. А-ИМН ОЫЭБЫ

I
аат.
1. Дьиэ эркинин таһынан буор кутуу, хайыҥ. ☉ Земляная завалина вокруг юрты или зимнего хлева (у самого основания строения)
Муус Суорун уорук Муҥнаах кунуһуттан Мултуйа үүнэн тахсыбыт Тиҥсири хара Тимир тиит. П. Ойуунускай
Бастыҥ орон баһынан Балаҕан кунуһун анныгар Оттоох хорооҥҥо чөкү сытан, Оҕолотон улааппыт Оҕо мэник кутуйах — Арай таһырдьа тахсыбыт. А. Бэрияк
2. Үүнээйи, харамай тобохторо сытыйан буордуйбуттара. ☉ Перегной, гумус
Уопуттан почваҕа үүнээйи (силис, сэбирдэх, умнас), бытархай үөн-көйүүр тобоҕо баарын быһаарбыппыт. Ол тобохтортон кунус үөскүүр. КЗА АҮө
Сайын устатыгар тэпилииссэ буорун үстүөрт төгүл көбүтүллэр уонна кунуска эрбии көөбүлүн булкуйан икки-үс сэнтимиэтир халыҥнаахтык эбэн бэриллэр. ФНС ОС
русск. гумус ‘перегной’
II
аат. Сон тэллэҕин түүлээх хадьааһына. ☉ Нижняя меховая оторочка шубы, пальто
Кэрэ кулун тириитэ кунустаах таҥалай. ПЭК СЯЯ
Олоохуна өрүһүм Улуу хоҥсоор тыатыгар Тоҕуһугар диэри дуу торолуйбут буобура Муҥутуура кунустаах саҕынньах. С. Зверев

туохт.
1. Тугунан эмэ дуоһуйан хааччахтан, сөп буол. ☉ Довольствоваться, ограничиваться чем-л.
Бэйэ ҕин таптаа, харыстаа, ол эрээри бэйэҕинэн муҥурданыма, инниҥ диэки дьулуруйан, өрө дабайдар-дабайан ис. Амма Аччыгыйа. Өскөтүн И. Федосеев кэпсээннэрэ туспа боччумнаах боппуруоһу таарыйбаттара эбитэ буоллар, кылгас сыанабыл суругунан даҕаны муҥурданыах ха сөп этэ. Эрчимэн
△ Тугунан эмэ сөп буолан бүтэн, тохтоон хаал, салгыы барыма. ☉ Ограничиваться, удовлетворяться малым
Тукаам, ү ө р эх да к ы р а : Тоҕус ыйдаах кууруһунан Муҥурданан, күүс-сыра Мултуйбута устунан. Р. Баҕатаайыскай
«Уон кылааһынан муҥурданан хааларбыт табыллыбат, салгыы үөрэниэхпитин наада», — диир аҕыйах саҥалаах Мэхээс. В. Протодьяконов
2. Бүтэн, симэлийэн, сүтэн хаал (туох эмэ суолун эт эрг э). ☉ Исчезать, теряться, пропадать, становиться незаметным (о дороге, тропе)
От тиэйэр суолу батыһа балачча барбахтаатылар, онтон кэбиһиилээх окко тиийэн суоллара муҥурданан хаалбытыгар, тоҥуу хаарынан батыччахтаатылар. Уустаах Избеков
Байанай [киһи аата] о л и һ э н ө й д ө өбүтэ, суола улам бүтэн, …… мутук сы лбахтарын быыстарыгар киирэн муҥурданан хаалла. П. Филиппов

I
туохт. Эллииргэ бэринимтиэ буол, сымнаа (хол., тимири хатарыыга). ☉ Становиться мягким, плавким (напр., под действием огня — о железе, железных режущих инструментах)
Укулааты уокка хатараллар. Уйадыйбат буоллун диэннэр, Ымыттыбат эттээх оҥороллор. И. Эртюков
Кыра быраат бултууругар оноҕосторо мултуйа элэйдилэр, уйадыйаннар үөстээх өнчөхтөрө эрэ хааллылар. Д. Апросимов
Кытарыар дылы итийэн уйадыйбыт тааһы мас хорууда иһигэр кыстыкка өтүйэнэн кыралыыра. МАП ЧУу
ср. монг. уйад ‘стать мягким’
II
туохт. Тугу эмэ сүрэххэр чугастык ылынан (хол., аһынан, үөрэн эбэтэр хомойон) ытамньыйыаххар диэри долгуй. ☉ Сильно растрогаться, расчувствоваться
Тымныы салгыны эҕирийбэхтээт, сыыйа харахтара ууланан, улам уйадыйан киирэн барда. Н. Лугинов
Алдьархайдаах киһибит тута уйадыйан ытаары ыгыллаҥнаата. Амма Аччыгыйа
Аянитов ыт үтүлүгүн көхсүнэн уйадыйан ууламмыт хараҕын кырыарбыт кыламанын туора соттубута. Софр. Данилов
ср. алт. уяда ‘ослабевать, истощаться’

I
1. аат. Сүөһү, кыыл төбөтүгэр үүнэн тахсар судургу эбэтэр салаалардаах ураты үөрбэ уҥуох. ☉ Рога
Таба муоһа. Бараан муоһа.  Муостара адаарыҥнаан, тыыннара күдээриҥнээн, сотолоро хараарыҥнаан, табалар субу мэҥийэн кэлээт, …… тоҥуу хаарга тохтуу биэрдилэр. Амма Аччыгыйа
[Чубуку] таастан-тааска быраҕыллан түһэн иһэн, муоһуттан иҥнэн хаалла. Т. Сметанин
Сүөкүлэ быыс үрдүнэн сирэйэ ньолойон, муоһа адаарыйан турар ынаҕы ыйан кэбистэ. Р. Кулаковскай
2. даҕ. суолт. Муостан оҥоһуллубут. ☉ Сделанный из рога, кости
Үгүс аадырыһы, араас муос оҥоһуктары бэлэх биэр биттэрэ. Суорун Омоллоон
Тэһийбэтэҕинэ, Кирилл Иванов бэйэтэ тимиртэн охсон оҥорор быһаҕын муос уктуур, кыынныыр, ыаһынан ойуулуур. Н. Габышев
♦ Муоска бэрдэр (оҕустар) — кимтэн-туохтан эмэ утары улахан хардата ыл (кэһэйэр гына). ☉ Получить сильный отпор, жестокий урок
Уол адьас ыыра ба тан кэбиһиэн, ити кэлин күүскэ этиллибит «ким эппиэттиэй?» диэн көхөлөһөр тыллартан муоска оҕустарбыкка дылы мултуйа түстэҕэ дии. Н. Лугинов
Сидоров Ганя, кырдьыгын эти тэн, муоска бэрдэрэн, тута баттаан туран сымнаата. И. Никифоров
Түүҥҥү сэриигэ Абаҕа пионердарын утарсыыларыгар кэтиллэн, муоска бэрдэрэн, үрүҥнэр атахха биллэрбиттэрэ. Б. Лунин (тылб.). Муоска түһэр — киһиэхэ хара ааныттан суоһурҕана тоһуй. ☉ Встре тить в штыки. Муоскунан-туйах хынан көрүс — тугу эмэ күүскэ утар, ылы ныма. ☉ Оказывать сильное сопротивление, быть совершенно несогласным; соотв. встречать в штыки
— Ээ, арба даҕаны до ҕор, били хаһыакка ыстатыйаҕын туох диэн то йоннуулларый? Ылыннылар дуо? — Ылы ныахтара баара дуо? Унаа рап муо һунан-туйаҕынан кө рүстэ, — д ии т ү с т э С а рд а а на. «ХС». Муос-муоска, тиис-тиискэ, туйах-туйахха — толлубакка тэҥҥэ ааҕыс, киирсис. ☉ соотв. око за око, зуб за зуб
Сэрии буоларын кытта, норуот бүттүүн өстөөҕү үлтү охсорго тулхадыйбат биир бигэ санаанан, «муос-муоска, тиис-тиискэ, туйах-туйахха» диэн, өрө күүрэн турбута. Л. Габышев. Муостаас курдук — кытаанахтык, халбаҥн а а б а т т ы к ( эт, саҥар). ☉ Твёрдо, непоколе бимо
Эмээхсин ыалдьыттарын муос-таас курдук саҥарталаата. Болот Б о о т у р. «Эн бу оҕонньоттортон барыларыттан быдан аҕа киһи олордоҕуҥ. Онон буору эн бааһыртаххына сатаныыһы!» — д и э н Му ҥ ур Уо л а Нь а п п ы ыс соҥнуурдуу, муос-таас курдук эттэ. Күн нүк Уурастыырап. «Этил либит кэмҥэ киллэриэхпит, дьыала онон бүтэр», — диэн муос-таас курдук эттэ шкипер. «ХС». Муостаах-туйахтаах буолан (буоллаҕай) — киһиттэн эрэ ураты буолан (буоллаҕай). ☉ Чем они (вы) лучше нас (букв. неужто они имеют рога и копыта)
Эһиги да м у о с т а а х - т у й а хтаах буолан үөрэхтээххит, үрдүк күт үһү дуо? А. Сыромятникова. Муос үрдүгэр түһэрэн көрүс кэпс., с ө б ү л э э б. — кимиэхэ эмэ утары хардата биэр. ☉ Дать кому-л. отпор, враждебно, болезненно реагировать на что-л. Мун ньах ха көннөрү ахтыбытым
Онтубун, саҥам дорҕооно сүтүөн иннинэ, Ираида Ивановна муос үрдүгэр түһэрэн көрсү бүтэ. Р. Баҕатаайыскай. Муоһа-туйаҕа сарбыллыбыт (бараммыт) — бардамныыра тохтообут, намтаабыт (кырыктаах сүөһүнү муоһун сарбыйаллар, онно холоон этии). ☉ Присмиреть (получив ре шительный отпор, острастку), утихомириться
Кэлин тоҕо эрэ муоһуҥ-туйаҕыҥ, арааһа, сарбыллыбыт ээ, оҕонньор. В. Яковлев
«Ээ, ити курдук киһи барыта утары көрдөҕүнэ кини да муоһа-туйаҕа сарбыллаа ини!», — диэ тэ онуоха уола. «ХС». Муоһун то һут — өрө көрбөт, утарыласпат, өрөлөспөт оҥор. ☉ Укротить, усмирить кого-л., заставить покориться; соотв. обломать рога кому-л. — Иһ и тти ҥ дуо, өрүөлүҥ өссө саанар, үчүгэй аҕайдык кэһэтэ түспэккэбит! — диэтэ ач чыгый уол
— Тох тоон эриҥ, муоһун то һутар ньыманы булуохпут! — диэтэ онуоха улахан уол. Р. Баҕатаайыскай
«Чэ, туох буо луой, эбээһинэһин кыайыа, онтон атыныгар муоһун тоһутаа инибин!» — диэн санаабыта Батюк Серпилин ту һунан. К. Симонов (тылб.)
◊ Тымныы оҕуһун муоһа көр оҕус
Кини [ый] харсыһан булгурутта Тымныы оҕуһун муоһун, Сирбитин сааска дьулурутта, Ол иһин күммүт уһун. И. Эртюков
др.-тюрк. мүйүз, мүҥүз, тат. мөгез, уйг. мүҥүз, алт. мүүс
II
аат., эргэр. Туох эмэ түөрт гыммыт биирэ, чиэппэр. ☉ Четверть чего-л.
Аҥаар табаҕы кытта муос чэйи б э р и л л и э. Күндэ
Бүгүн ходуһам биир м у о һ у н оҕустум. «ХС»